8. Sınıf Fen Bilimleri · Basınç

Katı, Sıvı ve Gazların Basınç Özelliklerinin Günlük Yaşam ve Teknolojideki Uygulamaları

katı basıncı
sıvı basıncı
gaz basıncı
hidrolik sistem
açık hava basıncı
hidrolik fren

Basınç günlük hayatta ve teknolojide nerelerde kullanılır?

Katı, sıvı ve gaz basıncı; bıçaktan hidrolik frene, pipetten düdüklü tencereye kadar birçok araç ve olayda kullanılır. Keskin bıçak ve sivri çivi küçük yüzeyleriyle basıncı artırır; kar ayakkabısı, paletli araçlar, ördeğin perdeli ayakları ve kamyonların çok sayıda geniş lastiği ise yüzeyi büyüterek basıncı azaltır. Kapalı kaptaki sıvılar üzerlerine uygulanan basıncı her yöne aynen iletir. Hidrolik frende pedala uygulanan kuvvet fren yağında basınç oluşturur, bu basınç tekerleklere iletilir ve fren diskindeki sürtünme aracı durdurur; hidrolik kriko ve iş makineleri de bu ilkeyle çalışır. Havanın uyguladığı basınca açık hava basıncı denir. Pipetle içecek içilirken pipetteki hava çekilir ve dışarıdaki hava basıncı sıvıyı yukarı iter. Araç lastikleri, düdüklü tencere ve sprey kutuları gaz basıncından yararlanır; yüksek gaz basıncı patlamaya yol açabileceği için sprey kutuları ateşe yaklaştırılmaz.

Katı, Sıvı ve Gazların Basınç Özelliklerinin Günlük Yaşam ve Teknolojideki Uygulamaları: konu anlatımı ve özeti

Bıçakla ekmek kesmekten arabanın frenine kadar pek çok şey basınç ilkelerine dayanır. Bu konu katı, sıvı ve gaz basıncının günlük hayattaki ve teknolojideki uygulamalarını anlatır.

Katı basıncı: keskin bıçak ve sivri çivi küçük yüzeyleriyle basıncı artırır. Kar ayakkabısı ve paletli araçlar geniş yüzeyleriyle basıncı azaltır; körelmiş bıçakla yiyecek kesmek zordur.
Kapalı kaptaki sıvılar üzerlerine uygulanan basıncı her yöne aynen iletir.
Hidrolik fren: sürücünün pedala uyguladığı kuvvet fren yağında basınç oluşturur. Bu basınç tekerleklere iletilir ve fren diskindeki sürtünme aracı durdurur. Hidrolik kriko ve iş makineleri de bu ilkeyle çalışır.
Gazlar da bulundukları kabın her yerine basınç uygular. Bizi çevreleyen havanın uyguladığı basınca açık hava basıncı denir.
Pipetle içecek içerken pipetteki havayı çekersin; dışarıdaki hava basıncı sıvıyı yukarı iter. İçindeki havası çekilen meyve suyu kutusunun içe doğru göçmesi de hava basıncından kaynaklanır.
Araç lastikleri, düdüklü tencere ve sprey kutuları gaz basıncından yararlanır.

Unutma: Düdüklü tencereyi içindeki basınç düşmeden açma, sprey kutularını ateşe yaklaştırma; yüksek gaz basıncı patlamaya yol açabilir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Üç maddenin basıncı farklı şekilde iletmesini bir tabloda düşünebilirsin:

Katılar: Kuvveti yalnızca uygulandığı doğrultuda iletir. Örnek: Çekiçle çakılan çivi.
Sıvılar (kapalı kapta): Uygulanan basıncı her yöne aynen iletir. Örnek: Hidrolik fren ve kriko.
Gazlar: Bulundukları kabın her yerine basınç uygular. Örnek: Şişirilmiş lastik ve balon.

Pipet nasıl çalışır?

Pipetin içindeki havayı çekersin; pipetteki hava basıncı azalır.
Bardaktaki içeceğin yüzeyine dışarıdan açık hava basıncı etki etmeye devam eder.
Dışarıdaki büyük basınç içeceği pipetin içinden yukarı iter.

Sık yapılan hata: "Pipetle içeceği ben çekiyorum." Doğrusu: İçeceği yukarı iten açık hava basıncıdır; sen yalnızca pipetin içindeki basıncı azaltırsın.

Derinleş

Bir şırınga, plastik hortum ve suyla küçük bir hidrolik sistem modeli kurarak bir kartonu kaldırmayı dene; aynı deneyi suyun yerine havayla tekrarla. İki durumda kartonun hareketini karşılaştır ve farkı tanecikler arasındaki boşluk bakımından açıkla. Ambulans sedyeleri ya da berber koltuğu gibi bu ilkeyle çalışan bir araç bulup nasıl çalıştığını bir şemayla anlat.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Deniz kenarında ağzını sıkıca kapattığı boş bir pet şişeyi çantasına koyan Cem, ailesiyle birlikte yüksek bir yaylaya çıkıyor. Yaylada çantasını açtığında şişenin hafifçe şişkinleşmiş olduğunu fark ediyor. Cem yaylaya çıkarken şişenin dışındaki açık hava basıncı nasıl değişmiştir?
- A) Azalmıştır.
- B) Artmıştır.
- C) Değişmemiştir.
- D) Önce azalmış, sonra artmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Azalmıştır.
Yükseğe çıkıldıkça üzerimizdeki hava tabakası incelir ve açık hava basıncı azalır. Şişenin içindeki hava deniz kenarındaki basınçta kaldığı için dıştaki basınçtan büyük olur ve şişeyi dışa doğru iter. Şişenin şiştiğini görüp dış basıncın arttığını düşünmek, olayı tersinden yorumlamaktır.
Kolay
2Berber Kemal Usta, koltuğun yanındaki pedala birkaç kez basarak üzerinde oturan müşteriyi kolayca yukarı kaldırıyor. Koltuğun altındaki kapalı bölmede bulunan yağ, pedala uygulanan basıncı koltuğu taşıyan pistona iletiyor. Aşağıdakilerden hangisi berber koltuğuyla aynı ilkeye göre çalışır?
- A) Kar ayakkabısı
- B) Otomobillerdeki hidrolik fren
- C) Duvara yapışan vantuz
- D) Meyve suyu pipeti
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Otomobillerdeki hidrolik fren
Berber koltuğu kapalı kaptaki sıvının basıncı iletmesi ilkesiyle (Pascal prensibi) çalışır; hidrolik frende de pedala uygulanan basınç fren yağıyla tekerleklere iletilir. Vantuz ve pipet ise açık hava basıncıyla, kar ayakkabısı da katı basıncının yüzey alanıyla ilişkisiyle açıklanır.
Kolay
3Ayaz, su dolu iki şırıngayı içi su dolu bir hortumla birbirine bağlıyor. Şırıngalardan birinin pistonuna bastığında, diğer şırınganın pistonunun aynı anda dışarı doğru itildiğini görüyor. Ayaz'ın düzeneğinin dayandığı ilke aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Katı basıncının temas yüzeyi büyüdükçe azalması
- B) Açık hava basıncının yükseklik arttıkça azalması
- C) Sıvı basıncının sıvının yoğunluğuyla artması
- D) Kapalı kaptaki sıvıların basıncı her yöne aynı büyüklükte iletmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kapalı kaptaki sıvıların basıncı her yöne aynı büyüklükte iletmesi
Kapalı bir sistemdeki sıvı, pistona uygulanan basıncı her yöne ve aynı büyüklükte iletir; bu Pascal prensibidir ve diğer pistonu iten budur. Sıvı basıncının yoğunluğa bağlı olması doğru bir bilgidir ama düzenekte yoğunluk değişmediği için gözlemi açıklamaz.
Kolay
4Yusuf, kutu meyve suyunu pipetle içerken pipetin yan tarafında küçük bir delik olduğunu fark ediyor. Ne kadar emerse emsin meyve suyunun pipette ağzına kadar yükselmediğini görüyor; delikli kısmı parmağıyla kapatınca meyve suyu kolayca yükseliyor. Meyve suyunun sağlam bir pipette yukarı çıkmasını sağlayan aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Emme sırasında pipetin içindeki hava basıncının artması
- B) Pipetteki basınç azalınca açık hava basıncının sıvıyı yukarı itmesi
- C) Ağzın oluşturduğu çekme kuvvetinin sıvıyı doğrudan yukarı çekmesi
- D) Sıvının pipetin içinde kendiliğinden yükselmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Pipetteki basınç azalınca açık hava basıncının sıvıyı yukarı itmesi
Pipetteki hava çekilince pipetin içindeki basınç azalır; meyve suyunun yüzeyine etki eden açık hava basıncı sıvıyı pipette yukarı iter. Delikten hava girdiğinde pipetteki basınç düşmez ve sıvı yükselmez. Sıvıyı ağzın doğrudan çektiğini sanmak yaygın bir yanılgıdır; asıl iten, dışarıdaki havanın basıncıdır.
Kolay
5Kapalı kaplardaki sıvıların, üzerlerine uygulanan basıncı temas ettikleri bütün yüzeylere her yönde ve aynı büyüklükte iletmesine ne ad verilir?
- A) Sera etkisi
- B) Doğal seçilim
- C) Pascal prensibi
- D) Açık hava basıncı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Pascal prensibi
Kapalı kaptaki sıvıların basıncı her yönde aynı büyüklükte iletmesi Pascal prensibidir. Açık hava basıncı ise havanın uyguladığı basınçtır.
Kolay
6Aşağıdakilerden hangisi Pascal prensibinden yararlanılarak çalışan bir sistemdir?
- A) Kar ayakkabısı
- B) Bilenmiş bıçak
- C) Vakumlama poşeti
- D) Hidrolik fren sistemi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hidrolik fren sistemi
Hidrolik fren, pedala uygulanan basıncın fren yağıyla tekerleklere iletilmesiyle çalışır; bu Pascal prensibidir. Kar ayakkabısı ve bilenmiş bıçak katı basıncıyla ilgilidir.
Kolay
7Aşağıdaki araçlardan hangisi Pascal prensibiyle çalışan araçlardan biri değildir?
- A) Dişçi koltuğu
- B) Araç kaldırma lifti
- C) Kar ayakkabısı
- D) İtfaiyeci merdiveni
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kar ayakkabısı
Dişçi koltuğu, araç kaldırma lifti ve itfaiyeci merdiveni sıvıların basıncı iletmesiyle çalışır. Kar ayakkabısı ise yüzey alanını büyüterek katı basıncını azaltır.
Kolay
8Bardaktaki ayranı pipetle içen Elif, pipetteki havayı çektiğinde ayranın pipette yükseldiğini görüyor. Ayranın pipette yükselmesini sağlayan etki hangisidir?
- A) Bardaktaki ayranın yüzeyine etki eden açık hava basıncı
- B) Ayranın kendi ağırlığı
- C) Pipetin ayranı çeken bir kuvvet uygulaması
- D) Bardağın tabanındaki katı basıncı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bardaktaki ayranın yüzeyine etki eden açık hava basıncı
Pipetteki hava çekilince pipet içindeki basınç azalır; bardaktaki ayranın yüzeyine etki eden açık hava basıncı ayranı pipette yukarı iter. Pipet ayranı çekmez.
Kolay
9Mehmet, kışlık yorganları vakumlama poşetine koyup içindeki havayı elektrik süpürgesiyle çekiyor. Yorganın sıkışıp çok az yer kapladığını görüyor. Yorganı sıkıştıran etki hangisidir?
- A) Poşetin içindeki havanın basıncının artması
- B) Yorganın ağırlığının artması
- C) Poşetin dışından etki eden hava basıncı
- D) Elektrik süpürgesinin yorganı itmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Poşetin dışından etki eden hava basıncı
Poşetteki hava çekilince içerideki hava basıncı azalır; dışarıdaki hava basıncının etkisi daha fazla hissedilir ve yorganı sıkıştırır. İçerideki basınç artmaz, azalır.
Kolay
10Bir otomobilin lastiklerine benzin istasyonunda hava basılıyor. Araç lastikleri hangi basınç türünden yararlanır?
- A) Gaz basıncı
- B) Katı basıncı
- C) Sıvı basıncı
- D) Yalnızca açık hava basıncı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gaz basıncı
Lastiklere basılan hava, lastiğin iç yüzeylerine gaz basıncı uygular ve lastiğin şeklini korur. Lastiklerde sıvı kullanılmaz.
Kolay
11Sprey kutularının üzerinde “Ateşe ve güneşe yaklaştırmayınız.” uyarısı bulunur. Bu uyarının nedeni hangisidir?
- A) Isınan kutudaki gaz basıncı azalarak kutu içe göçer.
- B) Kutunun içindeki sıvı donabilir.
- C) Kutunun ağırlığı artarak taşınması zorlaşır.
- D) Isınan kutudaki gaz basıncı artarak patlamaya yol açabilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Isınan kutudaki gaz basıncı artarak patlamaya yol açabilir.
Sprey kutularında basınç altında gaz bulunur; ısındığında basınç artar ve kutu patlayabilir. Isınmanın basıncı azaltması beklenmez.
Kolay
12Trenlerin tekerlek sayısının fazla olmasının raylara etkisi hangisidir?
- A) Raylara uygulanan basınç artar ve raylar daha sağlam olur.
- B) Raylara uygulanan basınç azalır ve rayların şekli bozulmaz.
- C) Trenin ağırlığı azalır ve raylar daha hafif yük taşır.
- D) Raylara uygulanan basınç değişmez, yalnızca hız artar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Raylara uygulanan basınç azalır ve rayların şekli bozulmaz.
Tekerlek sayısı arttıkça raylara temas eden yüzey alanı artar ve basınç azalır; böylece rayların şekli bozulmaz. Tekerlek sayısı trenin ağırlığını azaltmaz.
Kolay
13Kamyonların lastikleri hem çok sayıda hem de geniştir. Bu tasarımın yollara sağladığı yarar hangisidir?
- A) Yere uygulanan basınç artar ve yollar sertleşir.
- B) Yere uygulanan basınç azalır ve yolların şekli bozulmaz.
- C) Kamyonun ağırlığı azalır ve yolda hızlanır.
- D) Yolların yüzey alanı küçülür ve yollar dayanıklı olur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yere uygulanan basınç azalır ve yolların şekli bozulmaz.
Geniş ve çok sayıdaki lastikler yere temas eden yüzeyi artırır; basınç azaldığı için kamyonlar yolların şeklini bozmaz. Lastikler kamyonun ağırlığını değiştirmez.
Kolay
14İş makinelerinin toprağı kazan kepçelerinin uç kısmı sivri yapılır. Bunun amacı hangisidir?
- A) Toprağa uygulanan basıncı artırarak kepçenin kolay girmesini sağlamak
- B) Toprağa uygulanan basıncı azaltarak kepçenin batmasını önlemek
- C) Kepçenin ağırlığını azaltmak
- D) Kepçenin toprağa temas alanını büyütmek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Toprağa uygulanan basıncı artırarak kepçenin kolay girmesini sağlamak
Sivri uç, toprağa temas eden yüzeyi azaltır; basınç artar ve kepçe toprağa kolay girer. Temas alanının büyümesi basıncı azaltırdı.
Kolay
15Yangın söndürme tüpü, oksijen tüpü ve mutfak tüpü gibi araçlarda gazlar nasıl depolanır?
- A) Açık kaplarda katı hâlde
- B) Basınca dayanıklı kaplarda sıvılaştırılmış olarak
- C) İnce plastik poşetlerde gaz hâlinde
- D) Kapağı açık şişelerde sıvı hâlde
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Basınca dayanıklı kaplarda sıvılaştırılmış olarak
Gazlar basınca dayanıklı kaplar içinde sıvılaştırılmış olarak depolanır; vana açılınca sıvı hâlden gaz hâline geçer. İnce poşetler bu basınca dayanamaz.
Kolay
16Ucu körelmiş bir bıçakla ekmek kesmekte zorlanan Zeynep bıçağı biliyor. Bıçağın bilenmesi kesmeyi nasıl kolaylaştırır?
- A) Temas yüzeyi artar, uygulanan basınç artar.
- B) Temas yüzeyi azalır, uygulanan basınç azalır.
- C) Bıçağın ağırlığı artar, basınç değişmez.
- D) Temas yüzeyi azalır, uygulanan basınç artar.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Temas yüzeyi azalır, uygulanan basınç artar.
Bilenen bıçağın cisimlere temas eden yüzeyi azalır, aynı kuvvetle daha fazla basınç uygulanır ve kesmek kolaylaşır. Yüzey azalınca basınç azalmaz, artar.
Kolay
17Bir sürücü fren pedalına bastığında fren yağında oluşan basınç, bir piston yardımıyla tekerleklerdeki fren disklerine iletilir. Basınç disklere iletildikten sonra tekerleklerin dönüşünü yavaşlatan etki aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fren diski üzerinde oluşan sürtünme kuvveti
- B) Fren yağının sıvı hâlden gaz hâle geçmesi
- C) Lastiklerin içindeki hava basıncının artması
- D) Açık hava basıncının tekerleklere etki etmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fren diski üzerinde oluşan sürtünme kuvveti
Hidrolik fren sisteminde pedala uygulanan kuvvet fren yağında basınç oluşturur; yağ bu basıncı fren disklerine iletir. Diskin üzerinde oluşan sürtünme kuvveti tekerlekleri sıkıştırır ve dönüşlerini yavaşlatır. Fren yağı hâl değiştirmez, yalnız basıncı iletir; lastiklerdeki hava basıncı ve açık hava basıncı frenlemeyi sağlamaz.
Kolay
18Zeynep, ucu körelmiş bir bıçakla sert kabuklu bir ekmeği kesmeye çalışıyor ama bıçak kabuğu kesmiyor. O sırada bıçağı bileme imkânı olmayan Zeynep, bıçağın ekmeğe uyguladığı basıncı artırmak istiyor. Zeynep bıçağı değiştirmeden basıncı aşağıdakilerden hangisiyle artırabilir?
- A) Bıçağı keskin olmayan sırt tarafıyla kullanarak
- B) Bıçağı ekmeğe geniş olan yan yüzüyle değdirerek
- C) Bıçağa daha küçük bir kuvvetle bastırarak
- D) Bıçağa daha büyük bir kuvvetle bastırarak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bıçağa daha büyük bir kuvvetle bastırarak
Katı basıncı, yüzeye dik etki eden kuvvetle doğru, temas eden yüzey alanıyla ters orantılıdır. Bilemek temas yüzeyini küçülterek basıncı artırır; bu yapılamıyorsa aynı yüzeye daha büyük kuvvet uygulamak da basıncı artırır. Bıçağın sırtını ya da yan yüzünü kullanmak temas yüzeyini büyütür, kuvveti küçültmek ise basıncı azaltır.
Orta
19Bir otoyolda ağır yük taşıyan bir tırın 18 geniş tekerleği varken aynı yoldaki bir otomobilin 4 tekerleği vardır. Karayolu mühendisleri, ağır araçlarda tekerlek sayısının yolun ömrü için önemli olduğunu belirtiyor. Ağır taşıtların çok sayıda ve geniş tekerleğe sahip olmasının temel amacı nedir?
- A) Yere temas alanını artırıp yola uygulanan basıncı azaltmak
- B) Yere temas alanını azaltıp yola uygulanan basıncı artırmak
- C) Taşıtın ağırlığını azaltıp daha hızlı gitmesini sağlamak
- D) Tekerleklerin içindeki hava basıncını sıfıra indirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yere temas alanını artırıp yola uygulanan basıncı azaltmak
Tekerleklerin çok ve geniş olması yere temas eden yüzeyi artırır; ağırlık aynıyken basınç azalır ve yolların bozulması önlenir. Tekerlek eklemek taşıtın ağırlığını azaltmaz, tersine artırır; bu yüzden yarar ağırlıktan değil, yüzey alanından gelir.
Orta
20Yağmur sonrası çamurlu bir çiftlik bahçesinde, ağırlıkları eşit bir tavuk ile bir ördek yürüyor. Çiftçinin kızı, tavuğun ayaklarının çamura daha derin battığını, ördeğin ise daha yüzeysel iz bıraktığını görüyor. Bu farkın nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tavuğun ağırlığı ördeğin ağırlığından daha fazladır.
- B) Ördeğin çamura uyguladığı kuvvet daha büyüktür.
- C) Tavuğun ayakları çamura daha büyük alanla değer.
- D) Ördeğin perdeli ayaklarının çamura temas alanı daha büyüktür.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ördeğin perdeli ayaklarının çamura temas alanı daha büyüktür.
Ağırlıklar eşit olduğu için iki hayvanın çamura uyguladığı kuvvet de eşittir. Ördeğin perdeli ayakları daha geniş alanla temas ettiğinden ördeğin uyguladığı basınç daha küçüktür ve daha az batar. Daha derin batmayı daha büyük ağırlığa bağlamak, soruda verilen eşitliği gözden kaçırmaktır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.