8. Sınıf Fen Bilimleri · Madde ve Endüstri
Periyodik Sistem
- periyot
- grup
- metal
- ametal
- yarı metal
- atom numarası
Periyodik sistemde grup ve periyot nedir?
Periyodik sistem, elementlerin benzer özelliklerine göre sınıflandırıldığı tablodur; yatay sıralara periyot, dikey sütunlara grup denir. Tabloda 7 periyot ve 18 grup vardır ve aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir. Sistem Mendeleyev'in çalışmalarıyla şekillenmiş, Moseley elementleri artan atom numarasına, yani proton sayısına göre sıralamıştır. Metaller tablonun sol tarafındadır; parlaktır, ısı ve elektriği iyi iletir, tel ve levha hâline getirilebilir; demir, bakır ve alüminyum gibi. Cıva dışındaki metaller oda sıcaklığında katıdır. Ametaller sağ taraftadır; mat ve kırılgandır, ısı ve elektriği iyi iletmez; oksijen, azot ve kükürt gibi. Bor ve silisyum gibi yarı metaller, metallerle ametaller arasındaki basamak şeklindeki sınırda bulunur ve iki grubun özelliklerini de gösterebilir. Hidrojen tablonun solunda, 1. grupta yer alsa da metal değil, ametaldir.
Periyodik Sistem: konu anlatımı ve özeti
Bilinen yüzden fazla element, benzer özelliklerine göre periyodik sistemde düzenlenmiştir. Bu konu grup ve periyot kavramlarını, metal, yarı metal ve ametallerin tablodaki yerlerini ve özelliklerini anlatır.
- Periyodik sistem, elementlerin benzer özelliklerine göre sınıflandırıldığı tablodur. Mendeleyev'in çalışmalarıyla şekillenmiş, Moseley elementleri artan atom numarasına (proton sayısına) göre sıralamıştır.
- Yatay sıralara periyot, dikey sütunlara grup denir. Periyodik sistemde 7 periyot ve 18 grup vardır. Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir.
- Metaller tablonun sol tarafında yer alır. Parlaktır, ısı ve elektriği iyi iletir, tel ve levha hâline getirilebilir; demir, bakır ve alüminyum gibi. Cıva dışındakiler oda sıcaklığında katıdır.
- Ametaller sağ tarafta yer alır. Mattır, kırılgandır, ısı ve elektriği iyi iletmez; oksijen, azot ve kükürt gibi. Hidrojen sol tarafta bulunsa da bir ametaldir.
- Yarı metaller, metallerle ametaller arasındaki basamak şeklindeki sınırda bulunur ve iki grubun özelliklerini de gösterebilir; bor ve silisyum gibi.
Periyodik sistemin ilk 4 periyodu: metaller solda, ametaller sağda, yarı metaller (B, Si, Ge, As) aradaki basamakta; H solda olduğu hâlde ametaldir - Elementleri sınıflandırmak, özelliklerini ve kullanım alanlarını daha kolay öğrenmemizi sağlar.
Unutma: Hidrojen tablonun solunda, 1. grupta yer alsa da metal değil, ametaldir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Periyodik sistemi bir şehir haritası gibi okuyabilirsin:
- Batı yakası (sol): Metaller. Parlak, ısıyı ve elektriği iyi iletir, tel ve levha hâline getirilebilir. Örnek: demir, bakır, alüminyum.
- Doğu yakası (sağ): Ametaller. Mat, kırılgan, ısıyı ve elektriği iyi iletmez. Örnek: oksijen, azot, kükürt.
- Sınır boyu (basamak çizgisi): Yarı metaller. İki tarafın özelliklerini de gösterebilir. Örnek: bor, silisyum.
Okuma adımları:
- Yatay sıra periyottur; 7 periyot vardır.
- Dikey sütun gruptur; 18 grup vardır.
- Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir.
Sık yapılan hata: "Hidrojen solda olduğu için metaldir." Doğrusu: Hidrojen 1. grupta yer alsa da bir ametaldir.
Derinleş
Türkiye, bor mineralleri bakımından dünyanın en zengin rezervlerine sahip ülkelerdendir. Borun periyodik sistemdeki yerini ve neden yarı metal olarak sınıflandırıldığını araştır. Bor ürünlerinin cam, temizlik ve enerji teknolojilerindeki kullanımına iki örnek bul ve ham madde olarak satmak ile işlenmiş ürün olarak satmanın ülke ekonomisine etkisini karşılaştır.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.8.5.1Elementleri periyodik tablo üzerinde metal, ametal, yarımetal ve soy gaz
- a) Elementleri metal, ametal, yarımetal ve soy gaz olarak niteliklerini tanımlar.
- b) Metal, ametal, yarımetal ve soy gazları özelliklerine göre ayrıştırır.
- c) Elementleri metal, ametal, yarımetal ve soy gaz olarak gruplandırır.
- ç) Elementleri metal, ametal, yarımetal ve soy gaz olarak etiketler.
Bu konuda neler var?
- Periyodik Sistemde Grup ve Periyotlar
- Metal, Yarı Metal ve Ametallerin Periyodik Sistemdeki Yeri
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Eski tip bir ateş ölçeri kırılınca içinden parlak, gümüş renkli, yuvarlak damlacıklar hâlinde dağılan bir sıvı çıkıyor. Öğretmen, bu sıvının elektriği iletebilen bir metal olduğunu ve zehirli olduğu için çıplak elle dokunulmaması gerektiğini söylüyor. Ateş ölçerdeki bu madde aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Brom
- B) Alüminyum
- C) Bakır
- D) Cıva
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Cıva
Metaller oda sıcaklığında genellikle katıdır; cıva oda sıcaklığında sıvı olan, parlak ve iletken bir metaldir. Brom da oda sıcaklığında sıvıdır ama kırmızımsı kahverengi bir ametaldir; parlak değildir ve elektriği iletmez.
Kolay
2Mert, sınıftaki periyodik tablo posterinde satırları ve sütunları sayıyor. Tablonun altında ayrı gösterilen iki satırı, aslında 6. ve 7. periyoda ait oldukları için ayrıca saymıyor. Mert'in saydığı periyot ve grup sayıları aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- A) 8 periyot, 7 grup
- B) 7 periyot, 8 grup
- C) 7 periyot, 18 grup
- D) 18 periyot, 7 grup
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 7 periyot, 18 grup
Periyodik sistemde 7 periyot (yatay sıra) ve 18 grup (dikey sütun) vardır; grupların 8'i A, 10'u B grubudur. 7 periyot, 8 grup cevabı yalnızca A gruplarını sayan öğrencinin bulacağı sonuçtur.
Kolay
3Okul koridorundaki periyodik tablo posterinde lityum, berilyum, bor ve karbon soldan sağa aynı satırda yan yana dizilmiştir. Lityum, sodyum ve potasyum ise yukarıdan aşağıya aynı sütunda alt alta yer alır. Lityum, berilyum, bor ve karbonun birlikte bulunduğu yatay sıraya ne ad verilir?
- A) Grup
- B) Blok
- C) Sütun
- D) Periyot
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Periyot
Periyodik sistemde yatay sıralara periyot, dikey sütunlara grup denir; lityum, berilyum, bor ve karbon 2. periyottadır. Grup, lityum, sodyum ve potasyumun alt alta bulunduğu dikey sütundur; yatay ve dikey adlandırmayı karıştıran öğrenci bu seçeneğe yönelir.
Kolay
4Periyodik tabloyu inceleyen Selin, argonun (Ar) tabloda potasyumdan (K) hemen önce geldiğini, ancak bir argon atomunun kütlesinin bir potasyum atomununkinden büyük olduğunu fark ediyor. Selin'in fark ettiği durum, günümüz periyodik sisteminde elementlerin hangi özelliğe göre sıralandığını gösterir?
- A) Artan atom kütlesine
- B) Keşfedilme tarihine
- C) Alfabetik sıraya
- D) Artan atom numarasına
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Artan atom numarasına
Günümüz periyodik sisteminde elementler, Henry Moseley'nin çalışmalarıyla artan atom numarasına (proton sayısına) göre sıralanır. Argonun atom numarası 18, potasyumunki 19'dur; kütlesi daha büyük olan argonun önce gelmesi, sıralamanın atom kütlesine göre yapılmadığını gösterir.
Kolay
5Bilim müzesindeki zaman şeridinde bir bilim insanının, elementleri artan atom numaralarına göre düzenleyerek bugün kullanılan periyodik sistemin temellerini attığı yazıyor. Zaman şeridinde sözü edilen bilim insanı kimdir?
- A) Henry Moseley
- B) Johann Döbereiner
- C) John Newlands
- D) Dimitri Mendeleyev
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Henry Moseley
Elementleri artan atom numaralarına göre düzenleyen Moseley'dir. Mendeleyev ise elementleri artan atom ağırlıklarına göre sıralamıştır.
Kolay
6İngiliz bir kimyacı, elementleri atom ağırlıklarına göre sıraladığı listesinde her 8 elementten sonra gelen elementin, kendisinden önceki benzer konumdaki elementle benzer özellikler gösterdiğini belirtmiştir. Bu çalışmayı yapan bilim insanı kimdir?
- A) Lothar Meyer
- B) Henry Moseley
- C) Glenn Seaborg
- D) John Newlands
Cevabı göster
Doğru cevap: D) John Newlands
İlk 8 elementten sonra gelen elementlerin benzer özellikler gösterdiğini belirten bilim insanı Newlands'dir. Moseley atom numarasına göre sıralamayı yapmıştır.
Kolay
7Zeynep, periyodik sistemdeki bir kutucuğu defterine çiziyor. Kutucuğun ortasında büyük harflerle “S”, köşesinde ise “16” yazıyor. Kutucuktaki 16 sayısı neyi gösterir?
- A) Elementin periyot numarasını
- B) Elementin atom numarasını
- C) Elementin grup numarasını
- D) Elementin kaç tane bulunduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Elementin atom numarasını
Periyodik sistemdeki her kutucukta elementin sembolü ve atom numarası yazar; 16, kükürdün atom numarasıdır. Periyot ve grup numaraları kutucukta değil, tablonun kenarlarında yer alır.
Kolay
8Bir belgeselde, 1862 yılında bir bilim insanının elementleri artan atom ağırlıklarına göre bir silindirin üzerine yerleştirdiği ve benzer fiziksel özellik gösteren elementlerin dikey bir çizgi üzerinde sıralandığını fark ettiği anlatılıyor. Belgeselde anlatılan bilim insanı kimdir?
- A) Döbereiner
- B) Moseley
- C) Chancourtois
- D) Seaborg
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Chancourtois
Elementleri silindir üzerine atom ağırlıklarına göre yerleştiren Fransız bilim insanı Chancourtois'dır. Döbereiner ise elementleri üçlü gruplara ayırmıştır.
Kolay
9Periyodik sistem posterinde metallerle ametalleri ayıran basamak şeklinde kalın bir çizgi bulunuyor. Bu çizginin hemen iki yanındaki bor ve silisyum gibi elementler hem metallere hem ametallere benzeyen özellikler gösteriyor. Bu elementlere ne ad verilir?
- A) Yarı metal
- B) Soy gaz
- C) Ametal
- D) Ağır metal
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yarı metal
Metallerle ametaller arasındaki basamak şeklindeki sınırda bulunan ve iki grubun özelliklerini gösterebilen elementlere yarı metal denir.
Kolay
10Yasemin süpermarkette nohudu bakliyat, peyniri şarküteri, deterjanı temizlik reyonunda buluyor. Ürünlerin benzer özelliklerine göre gruplandırılması aradığını kısa sürede bulmasını sağlıyor. Bilim insanları da yüzden fazla elementi benzer özelliklerine göre bir tabloda düzenlemiştir. Elementlerin bu şekilde düzenlendiği tabloya ne ad verilir?
- A) Atom modeli
- B) Bileşik tablosu
- C) Periyodik sistem
- D) Element listesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Periyodik sistem
Elementlerin benzer özelliklerine göre sınıflandırıldığı tabloya periyodik sistem denir. Atom modeli ise atomun yapısını açıklayan bir modeldir.
Kolay
11Laboratuvarda sarı renkli bir kükürt parçasına çekiçle hafifçe vurulduğunda parça ufalanıp toz hâline geliyor. Kükürdün parlak olmadığı ve elektriği iletmediği de gözleniyor. Bu gözlemlere göre kükürt hangi element sınıfındadır?
- A) Metal
- B) Yarı metal
- C) Ametal
- D) Soy metal
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ametal
Mat, kırılgan ve elektriği iletmeyen elementler ametaldir. Metaller ise kırılmadan levha hâline getirilebilir ve elektriği iyi iletir.
Kolay
12Elif, periyodik sistem posterinde demir, bakır ve alüminyum gibi elementlerin bulunduğu kutucukları kırmızıya boyuyor. Boyadığı kutucukların büyük bölümünün tablonun aynı tarafında toplandığını görüyor. Kırmızıya boyanan kutucuklar genellikle tablonun neresindedir?
- A) Sağ tarafında
- B) En üst satırında
- C) Basamak çizgisinin üzerinde
- D) Sol tarafında
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sol tarafında
Demir, bakır ve alüminyum metaldir; metaller periyodik sistemin genellikle sol tarafında bulunur. Sağ taraf ametallerin bulunduğu bölgedir.
Kolay
13Fen kulübü, periyodik sistem posterindeki A grubu sütunlarını maviye, B grubu sütunlarını sarıya boyuyor. Toplam 18 sütunun hepsi boyanıyor. Posterde kaç sütun mavi, kaç sütun sarı olur?
- A) 10 mavi, 8 sarı
- B) 9 mavi, 9 sarı
- C) 7 mavi, 11 sarı
- D) 8 mavi, 10 sarı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 8 mavi, 10 sarı
Periyodik sistemdeki 18 gruptan 8'i A grubu, 10'u B grubudur. Bu nedenle 8 sütun mavi, 10 sütun sarı boyanır.
Kolay
14Can, periyodik sistemi ilk kutucuktan başlayarak okumaya karar veriyor. İlk kutucukta atom numarası 1 olan elementi görüyor. Can'ın gördüğü bu element hangisidir?
- A) Helyum
- B) Hidrojen
- C) Lityum
- D) Oksijen
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hidrojen
Periyodik sistem, atom numarası 1 olan hidrojen elementiyle başlar. Helyumun atom numarası 2'dir.
Kolay
15Öğretmen tahtaya üç ametal yazıyor ve oda sıcaklığındaki hâllerini soruyor: karbon katı, klor gazdır. Tahtadaki üçüncü ametal olan brom oda sıcaklığında hangi hâldedir?
- A) Sıvı
- B) Katı
- C) Gaz
- D) Plazma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sıvı
Ametaller oda sıcaklığında katı, sıvı ya da gaz olabilir; brom sıvı hâlde bulunan bir ametaldir. Karbon katı, klor gazdır.
Kolay
16Bir kütüphanede kitaplar tarih, edebiyat, felsefe gibi bölümlere ayrılarak raflara dizilir. Okuyucu aradığı kitabın bölümüne giderek onu kolayca bulur. Bilim insanları da elementleri benzer özelliklerine göre sınıflandırmıştır. Elementlerin sınıflandırılmasının en önemli yararı hangisidir?
- A) Yeni elementlerin laboratuvarda daha kolay üretilmesi
- B) Elementlerin özelliklerinin ve kullanım alanlarının daha kolay öğrenilmesi
- C) Elementlerin atom numaralarının zamanla değişmesi
- D) Bütün elementlerin aynı özelliklere sahip hâle gelmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Elementlerin özelliklerinin ve kullanım alanlarının daha kolay öğrenilmesi
Sınıflandırma, elementlerin özelliklerini ve günlük yaşamdaki kullanım alanlarını daha kolay öğrenmemizi sağlar. Sınıflandırma elementlerin özelliklerini değiştirmez.
Kolay
17Bilim müzesindeki bir panoda periyodik sistemin gelişimi sırayla anlatılıyor. Panonun son kutusunda, tablonun en altına iki blok ekleyerek periyodik sisteme son şeklini veren bilim insanı tanıtılıyor. Panonun son kutusunda tanıtılan bilim insanı kimdir?
- A) Henry Moseley
- B) Glenn Seaborg
- C) Lothar Meyer
- D) John Newlands
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Glenn Seaborg
Periyodik sistemin en altına iki blok ekleyerek sisteme son şeklini veren bilim insanı Glenn Seaborg'dur. Moseley elementleri artan atom numaralarına göre düzenlemiş, Meyer benzer fiziksel özelliklere göre, Newlands ise atom ağırlıklarına göre sıralama yapmıştır.
Kolay
18Fen dersinde her öğrenci bir elementi tanıtan kart hazırlıyor. Ege, demir için dört bilgi yazıyor ve bunlardan yalnız birinin demirin kimyasal özelliği olduğunu söylüyor. Ege'nin kartındaki bilgilerden hangisi demirin kimyasal özelliğidir?
- A) Oda sıcaklığında katı hâlde bulunur.
- B) Isıyı ve elektriği iyi iletir.
- C) Dövülerek levha hâline getirilebilir.
- D) Nemli havada oksijenle tepkimeye girer.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Nemli havada oksijenle tepkimeye girer.
Bir elementin kimyasal tepkimeye girip girmemesi kimyasal özelliğidir; demirin nemli havada oksijenle tepkimeye girmesi (paslanması) buna örnektir. Fiziksel hâl, ısı ve elektrik iletkenliği ve levha hâline getirilebilme ise fiziksel özelliklerdir.
Orta
19Ali, periyodik tablo posterinde hidrojenin tablonun en solunda, lityum ve sodyumla aynı sütunda yer aldığını görüyor. Bu yüzden hidrojenin de lityum ve sodyum gibi bir metal olması gerektiğini düşünüyor. Hidrojen için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Metaldir; 1A grubundaki diğer elementler gibi parlak ve iletkendir.
- B) Yarı metaldir; metallerle ametaller arasında özellik gösterir.
- C) Soygazdır; başka elementlerle kolayca tepkimeye girmez.
- D) Ametaldir; 1A grubunda bulunmasına rağmen metal özelliği göstermez.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ametaldir; 1A grubunda bulunmasına rağmen metal özelliği göstermez.
Hidrojen periyodik sistemin solunda 1A grubunda yer alsa da metal değil, ametaldir; oda sıcaklığında renksiz bir gazdır ve parlaklık ya da iletkenlik göstermez. Ali'nin yanılgısı, aynı grupta bulunan her elementin metal olduğunu düşünmesidir.
Orta
20Bir kuyumcu, atölyesinde kullandığı bir elementi anlatıyor: Element parlaktır, dövülerek ince levha, çekilerek ince tel hâline getirilebilir. Ayrıca ısıyı ve elektriği çok iyi iletir. Bu element için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Periyodik sistemin sağ tarafında yer alan bir ametaldir.
- B) 8A grubunda bulunan bir soygazdır.
- C) Mat ve kırılgan yapılı bir yarı metaldir.
- D) Periyodik sistemin sol tarafında yer alan bir metaldir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Periyodik sistemin sol tarafında yer alan bir metaldir.
Parlaklık, tel ve levha hâline gelebilme ile ısı ve elektriği iyi iletme metallerin özellikleridir; metaller periyodik sistemin genellikle sol ve orta kısmında bulunur. Yarı metaller de bazen parlak olabilir ama kırılgandır; tel ve levha hâline getirilemez.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.