8. Sınıf Fen Bilimleri · Enerji Dönüşümleri ve Çevre Bilimi

Besin Zinciri ve Enerji Akışı

ekosistem
besin zinciri
besin ağı
üretici
tüketici
ayrıştırıcı
enerji akışı
enerji piramidi

Besin zincirinde enerji nasıl aktarılır?

Besin zincirinde enerji, Güneş'ten üreticilere, oradan da otçul ve etçil tüketicilere basamak basamak aktarılır ve her basamakta azalır. Üreticiler, yani bitkiler ve algler fotosentezle kendi besinini üretir; bakteri ve mantar gibi ayrıştırıcılar ise ölü canlıları parçalayarak maddeleri toprağa geri kazandırır. Buğday → fare → yılan → kartal bir besin zinciri örneğidir; birden fazla zincirin iç içe geçmesiyle besin ağı oluşur. Her canlı aldığı enerjinin büyük bölümünü kendi yaşamı için kullanır ve bir üst basamağa yalnızca yaklaşık %10'u aktarılır. Üreticilerde 10000 birim enerji varsa otçullara yaklaşık 1000, etçillere yaklaşık 100 birim ulaşır. İzmir'in Yılanlı köyünde tarım ilaçları yüzünden yılanlar azalınca farelerin sayısı hızla artmıştır. Besin zincirindeki ok, yiyen canlıdan yenen canlıya değil, yenen canlıdan yiyen canlıya doğru enerji akışını gösterir.

Besin Zinciri ve Enerji Akışı: konu anlatımı ve özeti

Ekosistemdeki her canlı enerjisini bir kaynaktan alır ve bu enerji besin zinciri boyunca aktarılır. Bu konu ekosistemdeki beslenme ilişkilerini, besin ağını ve enerji akışını anlatır.

Ekosistem, bir alandaki canlılar ile onları saran cansız çevrenin karşılıklı ilişkileriyle oluşan sistemdir.
Üreticiler (bitkiler, algler) fotosentezle kendi besinini üretir. Tüketiciler otçul, etçil ya da hem etçil hem otçul olabilir. Ayrıştırıcılar (bakteri ve mantarlar) ölü canlıları ve atıkları parçalayarak maddeleri toprağa geri kazandırır.
Besin zinciri, canlıların beslenme ilişkisini sıralayan dizidir: buğday → fare → yılan → kartal. Birden fazla besin zincirinin iç içe geçmesiyle besin ağı oluşur.
Besin zinciri: buğday → fare → yılan → kartal; oklar enerjinin aktarıldığı yönü gösterir
Ekosistemdeki enerjinin kaynağı Güneş'tir. Her canlı aldığı enerjinin büyük bölümünü kendi yaşamı için kullanır; bir üst basamağa yalnızca yaklaşık %10'u aktarılır.
Örnek: üreticilerde 10000 birim enerji varsa otçullara yaklaşık 1000, onları yiyen etçillere yaklaşık 100 birim enerji ulaşır.
Enerji piramidi: üreticilerdeki 10000 birim enerjinin yaklaşık 1000’i otçullara, 100’ü etçillere ulaşır (şekil ölçekli değildir)
Bu nedenle enerji piramidinde yukarı çıktıkça aktarılan enerji azalır; bir besin zinciri çok uzun olamaz.

Unutma: Besin zincirindeki ok, enerjinin aktarıldığı yönü, yani yenen canlıdan yiyen canlıya doğru gösterir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Besin zincirini okurken okun yönüne dikkat et: Ok, yenen canlıdan yiyen canlıya doğru çizilir; enerjinin gittiği yönü gösterir.

Örnek zincir: ot → çekirge → kurbağa → yılan

Enerji neden azalır?

Çekirge otu yer ama aldığı enerjinin büyük kısmını hareket etmek, ısınmak ve yaşamak için harcar.
Kurbağaya, çekirgedeki enerjinin yalnızca yaklaşık %10'u ulaşır.
Üreticilerde 5000 birim enerji varsa otçullara yaklaşık 500, onları yiyen etçillere yaklaşık 50 birim ulaşır.

Günlük hayattan: Bir tarlada çok sayıda bitki, daha az sayıda tavşan ve çok daha az sayıda tilki bulunur.

Sık yapılan hata: "Ok, yiyen canlıdan yenen canlıya doğrudur." Doğrusu: "Ot → çekirge" demek "çekirge otu yer" demektir; enerji ottan çekirgeye geçer.

Derinleş

Okul bahçesinde ya da bir parkta gözlemleyebileceğin canlılarla (bitki, böcek, kuş, kedi gibi) bir besin ağı çiz. Ağdaki bir canlının (örneğin arıların) azalması durumunda hangi canlıların nasıl etkileneceğini oklarla takip ederek tahmin et. Tarım ilacının yaygın kullanımının bu ağı nasıl etkileyebileceğini ve bir bahçıvanın alabileceği farklı önlemleri tartış.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bahçesindeki kompost kutusuna sebze ve meyve artıklarını atan Melis, birkaç hafta sonra artıkların parçalanıp koyu renkli, toprağa benzer bir maddeye dönüştüğünü görüyor. Kompost kutusunda bu dönüşümü gerçekleştiren canlılar aşağıdakilerden hangisi olabilir?
- A) Çimen
- B) Küf mantarı
- C) Çekirge
- D) Yaban keçisi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Küf mantarı
Küf mantarları ayrıştırıcıdır; ölü ve atık organik maddeleri parçalayıp içindeki maddeleri toprağa geri kazandırır. Çekirge de bitkisel maddeleri yer; ancak çekirge canlı bitkilerle beslenen bir tüketicidir, atıkları toprağa dönüştürmez.
Kolay
2Bir tarlayı inceleyen öğrenciler, ekinlerle beslenen tarla farelerini, fareleri avlayan yılanları ve yılanları yakalayan bir kartalı gözlemliyor. Gözlemlerini "Buğday → Fare → Yılan → Kartal" biçiminde bir besin zinciriyle gösteriyorlar. Bu zincirdeki canlılardan hangisi besinini fotosentezle kendisi üretir?
- A) Fare
- B) Yılan
- C) Buğday
- D) Kartal
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Buğday
Buğday bir bitkidir; Güneş enerjisini kullanarak fotosentezle kendi besinini üretir, bu nedenle zincirin üreticisidir. Kartal zincirin en sonunda olduğu için önemli görünse de besinini başka canlılardan alan bir tüketicidir.
Kolay
3Defne, posterine "Ot → Tavşan → Tilki" besin zincirini çiziyor. Arkadaşı, tilki tavşanı yediği için okların tilkiden tavşana doğru çizilmesi gerektiğini söylüyor. Öğretmenleri ise Defne'nin çiziminin doğru olduğunu belirtiyor. Besin zincirlerinde canlılar arasına çizilen oklar neyi gösterir?
- A) Yiyen canlıdan yenen canlıya enerji akışını
- B) Canlıların vücut büyüklüklerinin sırasını
- C) Canlıların yaşam sürelerinin sırasını
- D) Yenen canlıdan yiyen canlıya enerji akışını
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yenen canlıdan yiyen canlıya enerji akışını
Besin zincirindeki oklar enerjinin aktarıldığı yönü gösterir; enerji yenen canlıdan yiyen canlıya geçer. Defne'nin arkadaşı "kim kimi yiyor" sorusuna göre oku çevirmiş; yani yiyenden yenene doğru akış olduğunu sanmıştır.
Kolay
4Bir orman ekosisteminde ağaçlar, yapraklarla beslenen tırtıllar, tırtılları yiyen kuşlar ve ölü kalıntıları çürüten mantarlar bulunuyor. Bu canlıların her biri yaşamak için gereken enerjiyi bir başka canlıdan ya da bir kaynaktan sağlıyor. Bu ekosistemdeki canlıların kullandığı enerjinin asıl kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Güneş
- B) Toprak
- C) Su
- D) Ayrıştırıcılar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Güneş
Ağaçlar Güneş ışığının enerjisini fotosentezle besinde depolar; bu enerji besin zinciriyle tırtıllara, kuşlara ve mantarlara aktarılır. Toprak bitkilere su ve mineral sağlar, ancak bu maddeler bir enerji kaynağı değildir.
Kolay
5Bir belgeselde zebraların savanada yalnızca otlarla beslendiği anlatılıyor. Zebra, beslenme şekline göre hangi gruba girer?
- A) Etçil tüketici
- B) Üretici
- C) Otçul tüketici
- D) Ayrıştırıcı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Otçul tüketici
Besin kaynağı olarak yalnızca üreticileri kullanan tüketicilere otçul denir; zebra otla beslendiği için otçuldur.
Kolay
6Bir ormanda ağaçlar, sincaplar, kuşlar ve mantarlar yaşar. Bu canlılar toprak, su, hava ve güneş ışığı gibi cansız etmenlerle sürekli etkileşim içindedir. Belirli bir alandaki canlılar ile onları saran cansız çevrenin karşılıklı ilişkileriyle oluşan sisteme ne ad verilir?
- A) Besin zinciri
- B) Ekoloji piramidi
- C) Besin ağı
- D) Ekosistem
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ekosistem
Bir alandaki canlılar ile cansız çevrenin karşılıklı ilişkileriyle oluşan sisteme ekosistem denir. Besin zinciri yalnızca beslenme ilişkisini gösterir.
Kolay
7Bir ekoloji piramidinde canlılar, aldıkları enerjinin büyük kısmını kendi yaşamsal faaliyetleri için kullanır. Geriye kalan enerji bir üst basamağa aktarılır. Bir basamaktaki enerjinin yaklaşık yüzde kaçı bir üst basamağa aktarılır?
- A) %50
- B) %90
- C) %100
- D) %10
Cevabı göster
Doğru cevap: D) %10
Ekoloji piramidinde alt basamaktaki enerjinin yaklaşık %10'u bir üst basamağa aktarılır; kalan büyük bölüm canlının kendi yaşamı için kullanılır.
Kolay
8Öğretmen tahtaya bir ekoloji piramidi çiziyor ve en alt basamağa hangi canlı grubunun yazılacağını soruyor. Ekoloji piramidinin en alt basamağında hangi canlılar yer alır?
- A) Etçiller
- B) Üreticiler
- C) Otçullar
- D) Son tüketiciler
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Üreticiler
Ekoloji piramidi üreticilerden son tüketicilere doğru dizilir; en alt basamakta üreticiler bulunur.
Kolay
9Bir çayırda farelerin hem tohumlarla hem de böceklerle beslendiği, farelerin de hem yılanlara hem de baykuşlara besin olduğu gözleniyor. Böylece birçok besin zinciri birbiriyle kesişiyor. Birden fazla besin zincirinin iç içe geçmesiyle oluşan yapıya ne ad verilir?
- A) Besin ağı
- B) Ekoloji piramidi
- C) Ekosistem
- D) Biyolojik birikim
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Besin ağı
Birden fazla besin zincirinin iç içe geçmesiyle oluşan beslenme şekline besin ağı denir.
Kolay
10Bir göldeki su örneği mikroskopla incelendiğinde, hücrelerinde klorofil bulunan ve kendi besinini üreten öglenalar görülüyor. Öglena, enerji ihtiyacını karşılama bakımından hangi gruptadır?
- A) Üretici
- B) Otçul tüketici
- C) Etçil tüketici
- D) Ayrıştırıcı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Üretici
Öglena hücrelerindeki klorofil sayesinde kendi besinini üretir; bu nedenle üretici bir canlıdır.
Kolay
11Emre'nin öğle yemeğinde etli kuru fasulye, pilav ve salata var. İnsan, beslenme şekli bakımından hangi gruba girer?
- A) Yalnızca otçul
- B) Yalnızca etçil
- C) Üretici
- D) Hem etçil hem otçul
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hem etçil hem otçul
İnsan hem bitkisel hem hayvansal besinlerle beslenir; bu nedenle hem etçil hem otçuldur.
Kolay
12Bir akvaryum belgeselinde köpek balığının balıklar ve fokları avlayarak beslendiği gösteriliyor. Köpek balığı, beslenme şekline göre hangi gruptadır?
- A) Otçul tüketici
- B) Etçil tüketici
- C) Üretici
- D) Ayrıştırıcı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Etçil tüketici
Başka tüketicilerle beslenen canlılara etçil denir. Köpek balığı balıklar ve foklarla beslendiği için etçildir.
Kolay
13Bir ekosistemdeki bitkiler, onları yiyen hayvanlar ve bu hayvanları yiyen avcılar, ihtiyaç duydukları enerjiyi besin zinciri yoluyla elde eder. Bir ekosistemdeki enerjinin asıl kaynağı hangisidir?
- A) Toprak
- B) Su
- C) Güneş
- D) Ayrıştırıcılar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Güneş
Ekosistemdeki enerjinin kaynağı Güneş'tir. Üreticiler Güneş'in enerjisini fotosentezle besine dönüştürür, bu enerji besin zinciriyle aktarılır.
Kolay
14Ormanda yere düşen yapraklar ve ölen hayvanlar zamanla bakteriler ve küf mantarları tarafından parçalanıyor. Bakteri ve küf mantarlarının ekosistemdeki görevi hangisidir?
- A) Atıkları parçalayıp maddeleri toprağa geri kazandırmak
- B) Güneş ışığıyla kendi besinini üretmek
- C) Otçul hayvanları avlayarak beslenmek
- D) Havadaki oksijeni artırmak için fotosentez yapmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Atıkları parçalayıp maddeleri toprağa geri kazandırmak
Bazı bakteriler ve mantarlar ayrıştırıcıdır; ölü canlıları ve atıkları parçalayarak maddeleri diğer canlıların kullanabileceği şekilde toprağa geri kazandırır.
Kolay
15Bir öğrenci farklı ekosistemlere ait besin zincirleri çiziyor ve hepsinin ilk halkasında aynı canlı grubunun bulunduğunu fark ediyor. Besin zincirlerinin ilk halkasında hangi canlı grubu bulunur?
- A) Otçullar
- B) Üreticiler
- C) Etçiller
- D) Ayrıştırıcılar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Üreticiler
Her besin zinciri mutlaka bir üretici canlıyla başlar; çünkü üreticiler besini kendileri üretir ve diğer canlılara enerji sağlar.
Kolay
16Yeşil bitkiler, siyanobakteriler ve öglena kendi besinlerini üretebilir. Bu canlıların hücrelerinde, besin üretmelerini sağlayan yeşil renkli bir madde bulunur. Bu madde hangisidir?
- A) Protein
- B) Glikoz
- C) Klorofil
- D) Karbondioksit
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Klorofil
Üreticiler hücrelerinde bulunan klorofil sayesinde kendi besinlerini üretir. Glikoz, üretilen besindir; besini üreten yapı değildir.
Kolay
17Bir buğday bitkisi gün boyunca fotosentez yaparak besin üretiyor. Zeynep, bitkinin ürettiği besinin tamamını tohumlarında depoladığını düşünüyor. Üretici canlıların ürettikleri besinle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Besinin tamamını depolar, kendi yaşamı için hiç kullanmaz.
- B) Besinin bir kısmını kendi enerji ihtiyacı için kullanır, kalanını depolar.
- C) Besinin tamamını hemen kullanır, hiçbir bölümünü depolamaz.
- D) Besini kendisi kullanamaz, besinden yalnızca tüketiciler yararlanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Besinin bir kısmını kendi enerji ihtiyacı için kullanır, kalanını depolar.
Üreticiler ürettikleri besinin bir kısmını kendi enerji ihtiyaçlarını karşılamak için kullanır, kalan besini depolar. Bitki de canlıdır ve yaşamsal faaliyetleri için enerjiye ihtiyaç duyar. Depolanan besin, bitkiyle beslenen tüketicilere aktarılır.
Kolay
18Bir köyde tarım ilaçları yüzünden yılanlar azalınca tarla fareleri çoğalıyor ve ekinlere zarar veriyor. Köy muhtarı, av sezonunda sansar, tilki, yılan ve şahin avını yasaklıyor. Muhtarın avını yasakladığı bu hayvanların ortak özelliği hangisidir?
- A) Hepsinin ekinlerle beslenmesi
- B) Hepsinin ayrıştırıcı olması
- C) Hepsinin farelerle beslenmesi
- D) Hepsinin fotosentez yapması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hepsinin farelerle beslenmesi
Fareler; yılan, sansar, tilki ve şahinin besin kaynağıdır. Bu hayvanların sayısı korunursa fareler daha çok avlanır ve fare sayısı azalır. Ekinlerle beslenen canlı faredir; bu hayvanlar ayrıştırıcı ya da üretici değil, tüketicidir.
Orta
19Bir çayırdaki besin zinciri "Ot → Çekirge → Kurbağa → Yılan" biçimindedir. Araştırmacılar otlarda depolanan enerjiyi 20.000 birim olarak hesaplıyor. Her basamaktan bir üst basamağa enerjinin yaklaşık %10'u aktarılıyor. Buna göre yılana yaklaşık kaç birim enerji ulaşır?
- A) 20
- B) 200
- C) 2.000
- D) 18.000
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 20
Çekirgeye 20.000 × 0,1 = 2.000, kurbağaya 200, yılana 20 birim enerji ulaşır. 2.000, yalnızca bir basamak aktarım hesaplayan öğrencinin bulacağı sonuçtur; 18.000 ise aktarılmayan kısmı hesaplayan öğrencinin bulacağı sonuçtur.
Orta
20Bir göl ekosisteminde algler, su pireleri, küçük balıklar ve balıkçıl kuşlardan oluşan bir ekoloji piramidi inceleniyor. Araştırmacılar, göle karışan bir tarım ilacının her basamaktaki canlılarda ne kadar biriktiğini de ölçüyor. Bu piramitte alt basamaktan üst basamaklara doğru çıkıldıkça; I. Bir üst basamağa aktarılan enerji miktarı azalır. II. Biyolojik birikim artar. III. Canlıların birey sayısı genelde artar. durumlarından hangileri gözlenir?
- A) Yalnız I
- B) I ve III
- C) I ve II
- D) II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: C) I ve II
Üst basamaklara çıkıldıkça enerji azalır; vücutta atılamayan tarım ilacı gibi maddeler ise her basamakta birikerek artar. Birey sayısı genelde azalır; çok sayıda alg az sayıda balıkçılı besler. III'ü doğru sanan öğrenci piramidin biçimini ters düşünmüştür.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.