8. Sınıf Fen Bilimleri · Enerji Dönüşümleri ve Çevre Bilimi
Enerji Dönüşümleri
- fotosentez
- klorofil
- fotosentez hızı
- oksijenli solunum
- oksijensiz solunum
- fermantasyon
- glikoz
Fotosentez ve solunumda enerji nasıl dönüşür?
Fotosentezde ışık enerjisi besinlerdeki kimyasal enerjiye dönüşür, solunumda ise besinlerdeki bu enerji canlının kullanabileceği enerjiye çevrilir. Fotosentezde bitkiler karbondioksit ve suyu ışık yardımıyla besine (glikoz) ve oksijene dönüştürür: karbondioksit + su → besin + oksijen. Işığı, bitkiye yeşil rengini veren klorofil soğurur; fotosentez yeterli şiddette yapay ışıkta da gerçekleşir. Fotosentez hızını ışık şiddeti, karbondioksit miktarı, sıcaklık ve su etkiler; çok düşük ya da çok yüksek sıcaklıkta hız azalır. Oksijenli solunumda glikoz oksijenle parçalanır; karbondioksit, su ve bol enerji açığa çıkar. Oksijensiz solunum ve fermantasyonda besinler oksijen kullanılmadan enzimlerle parçalanır ve daha az enerji elde edilir; hamurun mayayla kabarması ve yoğurt yapımı buna örnektir, çok yorulan kaslarda laktik asit birikir. Bitkiler yalnızca fotosentez yapmaz; fotosentezi ışıkta yaparken solunumu gece gündüz sürdürür.
Enerji Dönüşümleri: konu anlatımı ve özeti
Bitkiler Güneş'in ışık enerjisini besinlerdeki kimyasal enerjiye çevirir, canlılar da bu enerjiyi solunumla kullanır. Bu konu fotosentezi, fotosentez hızını etkileyen etkenleri ve solunum çeşitlerini anlatır.
- Fotosentez, bitkilerin karbondioksit ve suyu ışık enerjisi yardımıyla besine (glikoz) ve oksijene dönüştürmesidir: karbondioksit + su → besin + oksijen. Yeşil rengi veren klorofil ışığı soğurur.
- Fotosentez hızını ışık şiddeti, karbondioksit miktarı, sıcaklık ve su etkiler. Belirli bir sınıra kadar ışık ve karbondioksit arttıkça hız artar; çok düşük ya da çok yüksek sıcaklıkta hız azalır.
- Fotosentez, canlıların besin ve oksijen kaynağıdır; havadaki karbondioksit miktarını da dengeler.
- Solunum, canlıların besinlerden enerji elde etmesidir. Oksijenli solunumda glikoz oksijenle parçalanır; karbondioksit, su ve bol enerji açığa çıkar.
- Oksijensiz solunum ve fermantasyonda besinler oksijen kullanılmadan enzimlerle parçalanır ve daha az enerji elde edilir. Hamurun mayayla kabarması ve yoğurt yapımı fermantasyon örnekleridir; çok yorulan kaslarda laktik asit birikir.
- Bitkiler fotosentezi yalnızca ışıkta yapar, solunumu ise gece gündüz sürdürür.
Unutma: Bitkiler yalnızca fotosentez yapmaz; tıpkı hayvanlar gibi sürekli solunum da yapar.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Fotosentez ile solunumu birbirinin tersi gibi düşünebilirsin:
- Fotosentez: Karbondioksit + su + ışık → besin + oksijen. Yalnızca ışıkta ve klorofilli canlılarda olur.
- Solunum: Besin + oksijen → karbondioksit + su + enerji. Bütün canlılarda gece gündüz sürer.
Fotosentez hızını ne etkiler?
- Işık şiddeti: Belli bir sınıra kadar arttıkça hız artar.
- Karbondioksit miktarı: Belli bir sınıra kadar arttıkça hız artar.
- Sıcaklık: Çok düşük ya da çok yüksek sıcaklıkta hız azalır.
Günlük hayattan: Hamur mayalanınca kabarır; mayadaki canlılar oksijensiz solunumla gaz üretir.
Sık yapılan hata: "Bitkiler gündüz fotosentez, gece solunum yapar." Doğrusu: Bitkiler gündüz fotosentez yapar ama solunumu gece gündüz hiç durmadan sürdürür.
Derinleş
Bir su bitkisini (örneğin akvaryum bitkisi) suyla dolu bir kaba koyup farklı uzaklıklardan lambayla aydınlat ve bitkiden çıkan gaz kabarcıklarını belirli sürelerde say. Sonuçlarını bir grafikle göster ve ışık şiddeti ile fotosentez hızı arasındaki ilişkiyi yorumla. Seralarda verimi artırmak için bu bilginin nasıl kullanılabileceğini ve bunun enerji maliyetini tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.8.7.1Bitkilerde besin üretiminde fotosentezin önemini yapılandırabilme
- a) Fotosentez ile bitkilerdeki besin üretimi arasındaki nedensel ilişkileri ortaya koyar.
- b) Bitkilerde besin üretiminde fotosentezin önemi konusunda elde ettiği bilgileri uyumlu bir bütün olarak açıklar.
FB.8.7.3Canlılarda solunumun önemini yapılandırabilme
- a) Solunumu inceleyerek canlılardaki önemi ile ilişkisini ortaya koyar.
Bu konuda neler var?
- Fotosentezin Önemi
- Fotosentez Hızını Etkileyen Faktörler
- Solunumun Canlılar İçin Önemi
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Selim, saksıdaki bir bitkiyi ağzı kapalı cam bir fanusa koyuyor ve fanustaki karbondioksit miktarını ölçen bir algılayıcıyla gece ve gündüz ölçüm alıyor. Gece karbondioksit miktarının arttığını, gündüz ise azaldığını görüyor. Bu bitkinin solunum yapma zamanıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yalnızca gündüz yapar.
- B) Yalnızca gece yapar.
- C) Yalnızca ışıkta yapar.
- D) Hem gece hem gündüz yapar.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hem gece hem gündüz yapar.
Bitkiler canlı oldukları için solunumu gece ve gündüz kesintisiz yapar. Gündüz karbondioksitin azalması solunumun durduğunu göstermez; fotosentezde kullanılan karbondioksit, solunumla verilenden fazla olduğu için miktar azalır. "Yalnızca gece" seçeneği bu yanılgıdan doğar.
Kolay
2Pide yapmak için hamur yoğuran Hatice Hanım, hamura maya ekleyip ılık bir yerde bekletiyor. Bir saat sonra hamurun kabardığını ve kesildiğinde içinde küçük boşluklar oluştuğunu görüyor. Hamurun kabarmasını sağlayan olay aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fotosentez
- B) Oksijenli solunum
- C) Fermantasyon
- D) Terleme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Fermantasyon
Mayadaki canlılar hamurdaki şekeri oksijensiz ortamda parçalar; bu fermantasyon sırasında açığa çıkan karbondioksit gazı hamurda boşluklar oluşturarak kabarmasını sağlar. Oksijenli solunumda da karbondioksit oluşur; ancak hamurun içi oksijence fakir olduğundan kabarmayı sağlayan olay fermantasyondur.
Kolay
3Sonbaharda çınar yapraklarının yeşilden sarıya döndüğünü gören Aslı, yapraklardaki yeşil pigmentin azaldığını öğreniyor. Bu dönemde yaprakların besin üretiminin de büyük ölçüde azaldığını okuyor. Yapraklara yeşil rengini veren bu pigmentin fotosentezdeki görevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Işığı soğurmak
- B) Suyu depolamak
- C) Oksijeni parçalamak
- D) Kökleri uzatmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Işığı soğurmak
Klorofil, fotosentez için gereken ışık enerjisini soğurur; klorofil azalınca bitki yeterince ışık enerjisi toplayamaz ve besin üretimi azalır. Su yapraklarda bulunsa da depolanması klorofilin görevi değildir.
Kolay
4Akvaryumuna su bitkisi koyan Baran, güneşli bir günde bitkinin yapraklarından küçük gaz kabarcıkları yükseldiğini görüyor. Öğretmeni, bitkinin ışık enerjisini kullanarak sudaki karbondioksit ile suyu birleştirdiğini söylüyor. Bitkinin bu olay sonucunda ürettiği maddeler aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
- A) Karbondioksit ve su
- B) Besin (glikoz) ve oksijen
- C) Azot ve su
- D) Oksijen ve karbondioksit
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Besin (glikoz) ve oksijen
Fotosentezde karbondioksit ve su, ışık enerjisi kullanılarak besine (glikoz) dönüştürülür; açığa oksijen çıkar. Baran'ın gördüğü kabarcıklar oksijendir. Karbondioksit ve su fotosentezin ürünleri değil, kullanılan maddeleridir.
Kolay
5Fen dersinde fotosentez denklemi tahtaya “karbondioksit + su → ……… + ………” şeklinde yazılıyor. Denklemdeki boşluklara hangi ürünler yazılmalıdır?
- A) Su ve karbondioksit
- B) Oksijen ve azot
- C) Besin (glikoz) ve karbondioksit
- D) Besin (glikoz) ve oksijen
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Besin (glikoz) ve oksijen
Fotosentezde karbondioksit ve su, ışık enerjisi yardımıyla besine (glikoz) ve oksijene dönüştürülür.
Kolay
6Güneşli bir günde bir domates bitkisinin yaprakları fotosentez yapıyor ve ürettiği besini meyvelerinde depoluyor. Fotosentez sırasında hangi enerji dönüşümü gerçekleşir?
- A) Kimyasal enerji ışık enerjisine dönüşür.
- B) Isı enerjisi elektrik enerjisine dönüşür.
- C) Işık enerjisi kimyasal enerjiye dönüşür.
- D) Hareket enerjisi ışık enerjisine dönüşür.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Işık enerjisi kimyasal enerjiye dönüşür.
Fotosentez sonucunda ışık enerjisi besinlerdeki kimyasal enerjiye dönüşür.
Kolay
7Bir saksı bitkisi, kökleriyle topraktan aldığı maddeyi ve yapraklarıyla havadan aldığı gazı ışık varlığında kullanarak besin üretir. Bitkinin fotosentezde kullandığı maddeler hangileridir?
- A) Karbondioksit ve su
- B) Oksijen ve su
- C) Glikoz ve oksijen
- D) Karbondioksit ve glikoz
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Karbondioksit ve su
Fotosentezde bitkiler topraktan aldıkları su ile havadan aldıkları karbondioksidi kullanır. Glikoz ve oksijen fotosentezin ürünleridir.
Kolay
8Bir yaprağın yeşil rengini veren madde, Güneş ışığını soğurarak bitkinin besin üretmesinde görev alır. Bu madde hangisidir?
- A) Klorofil
- B) Glikoz
- C) Oksijen
- D) Protein
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Klorofil
Yeşil rengi veren klorofil ışığı soğurur ve fotosentezde görev alır. Glikoz fotosentezin ürünüdür.
Kolay
9Zeynep, “Bitkiler gündüz fotosentez yapar, gece de solunum yapar.” diyor. Öğretmeni cümlenin eksik olduğunu söylüyor. Bitkilerin solunum yapma zamanı ile ilgili doğru ifade hangisidir?
- A) Bitkiler yalnızca gece solunum yapar.
- B) Bitkiler yalnızca gündüz solunum yapar.
- C) Bitkiler gece ve gündüz sürekli solunum yapar.
- D) Bitkiler hiç solunum yapmaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bitkiler gece ve gündüz sürekli solunum yapar.
Bitkiler fotosentezi yalnızca ışıkta yapar; solunumu ise gece gündüz sürdürür.
Kolay
10Bir bilim insanı, bitkilerin yalnızca yeşil kısımlarının oksijen ürettiğini; kök, çiçek ve odunsu gövde gibi kısımlarının oksijen üretmediğini gözlemlemiştir. Bu gözleme göre bir elma ağacında fotosentez en çok hangi kısımda gerçekleşir?
- A) Köklerde
- B) Yapraklarda
- C) Odunsu gövdede
- D) Çiçeklerde
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yapraklarda
Fotosentez bitkinin yeşil kısımlarında gerçekleşir. Yapraklar yeşildir; kök ve odunsu gövde oksijen üretmez.
Kolay
11Bir öğrenci fotosentezin canlılar için önemini anlatan bir afiş hazırlıyor. Afişe yazılabilecek en doğru ifade hangisidir?
- A) Fotosentez, yalnızca bitkilerin büyümesine yarar.
- B) Fotosentez, canlıların besin ve oksijen kaynağıdır.
- C) Fotosentez, havadaki oksijeni azaltır.
- D) Fotosentez, yalnızca gece gerçekleşir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Fotosentez, canlıların besin ve oksijen kaynağıdır.
Fotosentezle üretilen besin ve oksijen hem bitkilerin hem de onlardan doğrudan ya da dolaylı beslenen diğer canlıların yaşamını sürdürmesini sağlar.
Kolay
12Mehmet, kahvaltıda yediği ekmeğin içindeki besinlerden vücudunun nasıl enerji elde ettiğini merak ediyor. Canlıların besinlerden enerji elde etmesini sağlayan olaya ne ad verilir?
- A) Fotosentez
- B) Solunum
- C) Terleme
- D) Boşaltım
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Solunum
Canlıların besinlerden enerji elde etmesine solunum denir. Fotosentez ise besin üretme olayıdır.
Kolay
1317. yüzyılda van Helmont bir saksıya kuru toprak koyup içine küçük bir söğüt filizi dikti ve onu beş yıl boyunca yalnızca yağmur suyuyla suladı. Ağaç çok büyüdüğü hâlde topraktaki azalma çok küçüktü. Van Helmont, ağacın kütle artışının nereden kaynaklandığı sonucuna varmıştır?
- A) Topraktan
- B) Havadaki oksijenden
- C) Güneş'in ısısından
- D) Sudan
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sudan
Van Helmont, toprağın kütlesi çok az azaldığı için ağaçtaki kütle artışının sudan kaynaklandığı sonucuna varmıştır.
Kolay
14Bir uzay istasyonundaki küçük serada, hiç güneş ışığı almayan marullar şiddeti yeterli LED lambalar altında yetiştiriliyor ve büyüyor. Bu gözlemle ilgili hangisi doğrudur?
- A) Fotosentez yalnızca Güneş ışığında olur.
- B) Marullar besinlerini topraktan hazır alır.
- C) Işık şiddeti yeterli yapay ışıkta da fotosentez olur.
- D) LED ışığında bitkiler yalnızca solunum yapar.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Işık şiddeti yeterli yapay ışıkta da fotosentez olur.
Fotosentez yalnızca Güneş ışığında değil, ışık şiddetinin yeterli olduğu yapay ışık kaynaklarının varlığında da gerçekleşir.
Kolay
15Mutfakta yapılan bazı işlerde mikroskobik canlılar, besinleri oksijen kullanmadan parçalayarak yeni ürünlerin oluşmasını sağlar. Aşağıdakilerden hangisi bu tür bir fermantasyon olayına örnektir?
- A) Sütten yoğurt yapılması
- B) Suyun buzdolabında donması
- C) Şekerin çayda çözünmesi
- D) Ekmeğin bıçakla dilimlenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sütten yoğurt yapılması
Yoğurt yapımı, besinlerin oksijen kullanılmadan enzimlerle parçalandığı bir fermantasyon örneğidir. Donma, çözünme ve dilimleme fiziksel değişimdir.
Kolay
16Bir öğrenci oksijenli solunumu “glikoz + oksijen → ……… + ……… + enerji” şeklinde yazıyor. Boşluklara hangi maddeler gelmelidir?
- A) Oksijen ve glikoz
- B) Azot ve su
- C) Glikoz ve karbondioksit
- D) Karbondioksit ve su
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Karbondioksit ve su
Oksijenli solunumda glikoz oksijenle parçalanır; karbondioksit, su ve bol enerji açığa çıkar.
Kolay
17Bir öğrenci, saksıdaki bir bitkinin bütün yapraklarına saydam poşet geçirip ağzını sıkıca bağlıyor; böylece yaprakların hava almasını engelliyor. Bitkiyi ışık alan bir pencere önünde tutuyor ve düzenli olarak suluyor. On gün sonra yaprakların solduğunu görüyor. Bitkinin ışık ve su aldığı hâlde fotosentez yapamamasının nedeni hangisidir?
- A) Saydam poşetin ışığı yapraklara hiç geçirmemesi
- B) Yaprakların havadaki karbondioksidi alamaması
- C) Köklerin topraktaki suyu yapraklara iletememesi
- D) Yapraklardaki klorofilin ışığı soğuramaması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yaprakların havadaki karbondioksidi alamaması
Fotosentez için ışık ve suyun yanında havadan alınan karbondioksit de gerekir. Yapraklar hava alamayınca bitki karbondioksit alamaz; öteki koşullar uygun olsa da fotosentez yapamaz. Poşet saydam olduğu için ışığı geçirir; bitki sulandığı için su eksikliği de yoktur.
Kolay
18Bir bilim tarihi panosunda, fotosentezde bitkilerin yalnızca yeşil kısımlarının oksijen ürettiğini; kök, çiçek ve odunsu gövde gibi kısımlarının oksijen üretmediğini gözlemleyen bilim insanı tanıtılıyor. Panoda tanıtılan bilim insanı kimdir?
- A) Jan Ingenhousz
- B) Joseph Priestley
- C) Jan Baptist van Helmont
- D) Dimitri Mendeleyev
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Jan Ingenhousz
Bitkilerin yalnızca yeşil kısımlarının oksijen ürettiğini gözlemleyen bilim insanı Jan Ingenhousz'dur. Priestley kapalı bir ortamda ışık alan bitkinin farenin yaşamasını sağladığını göstermiş, van Helmont söğüt deneyinde bitkinin kütle artışını suya bağlamıştır. Mendeleyev ise periyodik sistemle ilgili çalışmalarıyla tanınır.
Orta
19Elçin, özdeş iki saksı bitkisinden K'yi ışık alan bir pencere önüne, M'yi karanlık bir dolaba koyuyor ve 10 gün bekletiyor. İki bitkiyi de her gün aynı miktarda suluyor ve iki ortamın da hava almasını sağlıyor. Elçin'in deneyindeki bağımsız değişken aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Işık
- B) Su
- C) Hava
- D) Bitkinin türü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Işık
Elçin'in iki bitki arasında bilerek farklı tuttuğu tek koşul ışıktır; bu yüzden bağımsız değişken ışıktır. Su her iki bitkiye de eşit verildiği için kontrol edilen bir değişkendir; deneyde önemli olduğu için bağımsız değişken sanılabilir.
Orta
20Bir seracı, domates fidelerini eşit şiddette ama farklı renkte ışık veren lambalar altında yetiştirmeyi deniyor. Klorofilin yeşil ışığın büyük kısmını yansıttığını, mor ve kırmızı ışığın büyük kısmını ise soğurduğunu biliyor. Özdeş fidelerden fotosentez hızı en düşük olan hangisi olur?
- A) Mor ışıktaki fide
- B) Kırmızı ışıktaki fide
- C) Beyaz ışıktaki fide
- D) Yeşil ışıktaki fide
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yeşil ışıktaki fide
Fotosentezde kullanılan, klorofilin soğurduğu ışıktır; yeşil ışık büyük ölçüde yansıtıldığı için en az kullanılır ve fotosentez hızı en düşük olur. Yaprakların yeşil görünmesi nedeniyle yeşil ışığın en verimli ışık olduğu sanılabilir; oysa yeşil görünmemizin nedeni bu ışığın yansıtılmasıdır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.