8. Sınıf Fen Bilimleri · Enerji Dönüşümleri ve Çevre Bilimi
Madde Döngüleri ve Çevre Sorunları
- madde döngüsü
- su döngüsü
- karbon döngüsü
- azot döngüsü
- küresel ısınma
- ozon tabakası
- ekolojik ayak izi
Madde döngüleri nasıl gerçekleşir ve çevre sorunları nelerdir?
Madde döngüsü, su, karbon, oksijen ve azot gibi maddelerin ekosistemdeki canlılar ile çevreleri arasında sürekli dolaşmasıdır ve sınırlı kaynakların tekrar tekrar kullanılmasını sağlar. Su döngüsünde buharlaşma, terleme ve solunumla havaya geçen su yoğuşarak bulut oluşturur ve yağmur, kar ya da dolu olarak yeryüzüne döner. Karbon ve oksijen döngüsünde bitkiler fotosentezle karbondioksit alıp oksijen verir, canlılar solunumda oksijen alıp karbondioksit verir. Azot döngüsünde canlılar havadaki azotu doğrudan kullanamaz; toprakta ve baklagil köklerinde yaşayan bakteriler ile şimşekler azotu kullanılabilir hâle getirir. Sera gazlarının artması küresel ısınmaya ve iklim değişikliğine yol açar. Ozon tabakası zararlı morötesi ışınları süzer. Küresel ısınma ile ozon tabakasının incelmesi aynı sorun değildir; biri sera gazlarının, diğeri ozonu bozan gazların artmasından kaynaklanır.
Madde Döngüleri ve Çevre Sorunları: konu anlatımı ve özeti
Doğada su, karbon, oksijen ve azot gibi maddeler canlılar ile çevre arasında sürekli dolaşır. Bu konu madde döngülerini, yaşam için önemini ve insan etkisiyle oluşan çevre sorunlarını anlatır.
- Su döngüsü: buharlaşma, bitkilerin terlemesi ve solunumla havaya geçen su yoğuşup bulut oluşturur, yağışla yeryüzüne geri döner.
- Karbon ve oksijen döngüsü: bitkiler fotosentezde karbondioksit alıp oksijen verir. Canlılar solunumda oksijen alıp karbondioksit verir; fosil yakıtların yanması da havaya karbondioksit katar.
- Azot döngüsü: canlılar havadaki azotu doğrudan kullanamaz. Toprakta ve baklagil köklerinde yaşayan bakteriler ile şimşekler azotu bitkilerin kullanabileceği hâle getirir; ayrıştırıcılar ölü canlılardaki azotu toprağa geri verir.
- Madde döngüleri sınırlı kaynakların tekrar tekrar kullanılmasını sağlar.
- Hava kirliliği ve sera gazlarının artması küresel ısınmaya ve iklim değişikliğine yol açar. Ozon tabakası Güneş'in zararlı morötesi ışınlarını süzer; incelmesi cilt ve göz sağlığını tehdit eder.
- Ekolojik ayak izi, bir kişinin tükettiği kaynakları üretmek ve atıklarını yok etmek için gereken alandır. Enerjiyi ve suyu tasarruflu kullanarak bu izi küçültebilirsin.
Unutma: Küresel ısınma ile ozon tabakasının incelmesi farklı sorunlardır; biri sera gazlarının, diğeri ozonu bozan gazların artmasından kaynaklanır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Madde döngülerini bir bardak suyun yolculuğuyla düşünebilirsin:
- Denizdeki su güneşle ısınıp buharlaşır.
- Yükselen su buharı soğuyarak yoğuşur ve bulut olur.
- Bulutlardan yağmur ya da kar olarak yere düşer.
- Akarsularla, yer altından ya da bitkilerin terlemesiyle yeniden döngüye katılır.
Karbon ve oksijen döngüsü: Bitkiler fotosentezle karbondioksit alıp oksijen verir; canlılar solunumla oksijen alıp karbondioksit verir.
İki sorunu ayır:
- Küresel ısınma: Sera gazlarının artması ısıyı fazla tutar.
- Ozon tabakasının incelmesi: Ozonu bozan gazlar yüzünden zararlı morötesi ışınlar daha çok yere ulaşır.
Sık yapılan hata: "Küresel ısınmanın nedeni ozon deliğidir." Doğrusu: Bunlar farklı sorunlardır ve farklı gazlardan kaynaklanır.
Derinleş
Ailenin bir aylık elektrik, doğal gaz ve ulaşım kullanımını faturalar ve gözlemlerle not et. Çevrim içi bir karbon ayak izi hesaplayıcısıyla yaklaşık karbon ayak izinizi bul. Ayak izini azaltmak için ailenin uygulayabileceği üç değişiklik öner; her önerinin maliyetini ve aile için zorluğunu da değerlendirerek en uygulanabilir olanı seç.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.8.7.4Madde döngülerine ilişkin şema üzerinden bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Madde döngülerinin niteliklerini tanımlar.
FB.8.7.5Madde döngülerinin yaşam açısından önemini yapılandırabilme
- a) Madde döngülerinin yaşam açısından önemi ile ilişkisini ortaya koyar.
FB.8.7.6Küresel iklim değişikliklerinin nedenlerini ve olası sonuçlarını tartışabilme
- a) Küresel iklim değişikliklerinin nedenleri ve olası sonuçlarına yönelik mantıksal temellendirme yapar.
- c) Küresel iklim değişikliklerinin nedenleri ve olası sonuçları konusunda geçerli bir fikir oluşturur.
Bu konuda neler var?
- Madde Döngüleri Nasıl Gerçekleşir?
- Madde Döngülerinin Yaşam Açısından Önemi
- Küresel İklim Değişikliklerinin Nedenleri ve Olası Sonuçları
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Ozon tabakasının inceldiği bölgelerde yaşayan insanlara güneş kremi, şapka ve güneş gözlüğü kullanmaları sıkça öneriliyor. Bu bölgelerde ozon tabakası inceldikçe deri hastalıkları ve göz rahatsızlıkları da artıyor. Ozon tabakasının canlılar için önemi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Güneş'in zararlı morötesi ışınlarını süzmek
- B) Bulutların oluşarak yağmur yağmasını sağlamak
- C) Havadaki azotu bitkilerin kullanımına sunmak
- D) Atmosferdeki karbondioksidi depolamak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Güneş'in zararlı morötesi ışınlarını süzmek
Ozon tabakası Güneş'ten gelen zararlı morötesi (UV) ışınların büyük kısmını süzer; tabaka inceldiğinde bu ışınlar deri ve göze zarar verir. Atmosferdeki karbondioksitle ilgili sorun küresel ısınmadır; ozon tabakası karbondioksit depolamaz.
Kolay
2Çiftçi Rahmi Bey, buğday hasadından sonra tarlasına nohut ekiyor. Ertesi yıl tarlaya daha az azotlu gübre vermesine rağmen buğdayın iyi geliştiğini gözlüyor. Ziraat mühendisi bunun, nohudun köklerinde yaşayan bazı canlılardan kaynaklandığını söylüyor. Havadaki azot gazını bitkilerin kullanabileceği azotlu bileşiklere dönüştüren bu canlılar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yapraklardaki klorofilli hücreler
- B) Köklerdeki yumru bakterileri
- C) Topraktaki solucanlar
- D) Kökleri yiyen böcekler
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Köklerdeki yumru bakterileri
Nohut gibi baklagillerin köklerinde yaşayan yumru bakterileri havadaki azot gazını bağlayarak bitkilerin kullanabileceği azotlu bileşiklere dönüştürür. Solucanlar toprağı havalandırıp verimini artırdığı için çekici bir çeldiricidir; ancak havadaki azotu bağlayamazlar.
Kolay
3Yaz aylarında denizlerden ve göllerden yükselen su gökyüzünde bulutları oluşturur; bulutlar soğuk havayla karşılaşınca yağmur olarak yeryüzüne geri döner. Bu süreç milyonlarca yıldır tekrarlanarak Dünya'daki suyun sürekli yenilenmesini sağlar. Su döngüsünün gerçekleşmesinde en etkili olan hâl değişimleri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Erime ve süblimleşme
- B) Donma ve süblimleşme
- C) Buharlaşma ve yoğunlaşma
- D) Süblimleşme ve kırağılaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Buharlaşma ve yoğunlaşma
Deniz ve göllerdeki su buharlaşarak atmosfere yükselir; su buharı soğuyunca yoğunlaşıp bulut ve yağmur damlalarını oluşturur. Erime de kar ve buzulların suya dönüşmesinde rol oynar; ancak döngünün temelini her yerde sürekli gerçekleşen buharlaşma ve yoğunlaşma oluşturur.
Kolay
4Fen kulübü, bir hesaplama aracıyla öğrencilerin yıllık beslenme, ulaşım, elektrik ve su tüketimini karşılamak ve oluşan atıkları etkisiz hâle getirmek için kaç hektar alan gerektiğini buluyor. Uçakla sık seyahat eden öğrencinin bulduğu alanın diğerlerinden büyük olduğu görülüyor. Fen kulübünün hesapladığı bu ölçüye ne ad verilir?
- A) Sera etkisi
- B) Biyolojik birikim
- C) Madde döngüsü
- D) Ekolojik ayak izi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ekolojik ayak izi
Bir kişinin tükettiği kaynakları üretmek ve atıklarını etkisiz hâle getirmek için gereken alana ekolojik ayak izi denir. Sera etkisi de ulaşım ve elektrik tüketimiyle ilişkili olduğu için seçilebilir; ancak sera etkisi atmosferin ısıyı tutması olayıdır, bir alan ölçüsü değildir.
Kolay
5Bir hava pastası grafiğinde atmosferdeki gazların oranları gösteriliyor. Grafiğin en büyük dilimi, proteinlerin yapısında da bulunan bir gaza ait. Atmosferde en çok bulunan ve yaklaşık %78 oranındaki bu gaz hangisidir?
- A) Azot
- B) Oksijen
- C) Karbondioksit
- D) Su buharı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Azot
Atmosferin yaklaşık %78'i azot, %21'i oksijendir. Azot proteinlerin yapısında bulunur.
Kolay
6Oksijenli solunum yapan canlılar besinlerden enerji elde ederken havadaki bir gazı kullanır. Bu gaz havanın yaklaşık %21'ini oluşturur. Bu gaz hangisidir?
- A) Azot
- B) Karbondioksit
- C) Hidrojen
- D) Oksijen
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Oksijen
Havanın yaklaşık %21'i oksijendir ve oksijenli solunum yapan canlılar bu gazı kullanır.
Kolay
7Bugün içtiğimiz su yıllar önce Van Gölü'nden buharlaşmış olabilir; soluduğumuz oksijen ise uzaktaki bir kavak ağacının fotosentezle ürettiği oksijen olabilir. Su, karbon, oksijen ve azot gibi maddelerin canlılar ile çevre arasındaki dolanımına ne ad verilir?
- A) Besin zinciri
- B) Madde döngüsü
- C) Enerji piramidi
- D) Hâl değişimi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Madde döngüsü
Su, karbon, oksijen ve azot gibi maddelerin canlılar ve yaşadıkları çevre arasındaki dolanımına madde döngüsü denir.
Kolay
8Proteinler hücrelerin temel yapı taşıdır ve proteinler olmasaydı canlılık olmazdı. Proteinlerin yapısında bulunan ve döngüsü canlılar için bu nedenle önemli olan element hangisidir?
- A) Helyum
- B) Neon
- C) Azot
- D) Argon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Azot
Proteinlerin yapısını oluşturan maddelerden biri azottur; bu nedenle azot döngüsü canlılık için önemlidir.
Kolay
9Bir öğrenci “Su döngüsü olmasaydı ne olurdu?” sorusunu cevaplamaya çalışıyor. Aşağıdakilerden hangisi bu soruya verilebilecek en doğru cevaptır?
- A) Yağışlar her yıl daha da artardı.
- B) Su kaynakları kısa sürede tükenirdi.
- C) Bulutlar her zamankinden fazla oluşurdu.
- D) Canlıların suya ihtiyacı ortadan kalkardı.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Su kaynakları kısa sürede tükenirdi.
Su döngüsü olmasaydı su buharı yağış olarak yeryüzüne dönmez, bulutlar oluşmaz ve su kaynakları kısa zamanda tükenirdi.
Kolay
10Bir ormandaki ağaçlar, havadaki karbondioksidin yapısındaki karbonu kullanarak glikoz üretiyor. Üretici canlılar karbonu atmosferden hangi olayla alır?
- A) Fotosentez
- B) Solunum
- C) Yanma
- D) Çürüme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fotosentez
Üreticiler ışık varlığında havadaki karbondioksidi fotosentezde kullanır; böylece karbon glikozun yapısına geçer. Solunum ve yanma ise karbondioksit açığa çıkarır.
Kolay
11Bilim insanları, son yıllarda dünyanın ortalama sıcaklığının arttığını ve iklimlerin değiştiğini belirtiyor. Küresel ısınmanın temel nedeni hangisidir?
- A) Atmosferdeki sera gazlarının artması
- B) Yağmur sularının toprağa süzülmesi
- C) Bitkilerin fotosentez yapması
- D) Azotun baklagillere geçmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Atmosferdeki sera gazlarının artması
Hava kirliliği ve sera gazlarının artması küresel ısınmaya ve iklim değişikliğine yol açar.
Kolay
12Yağmur, kar ve dolu gibi yağışlarla yeryüzüne düşen suyun bir kısmı göl ve denizlere ulaşırken bir kısmı da toprağa iner. Yer altı suları nasıl oluşur?
- A) Deniz suyunun buharlaşmasıyla
- B) Yağış sularının topraktan süzülmesiyle
- C) Bulutların yoğuşmasıyla
- D) Bitkilerin fotosentez yapmasıyla
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yağış sularının topraktan süzülmesiyle
Yağışla yeryüzüne düşen suyun bir kısmı topraktan süzülerek yer altı sularını, bir kısmı ise yer üstü sularını oluşturur.
Kolay
13Bir maden müzesinde, kömürün milyonlarca yıl önce bataklık alanlarda toplanan bitki atıklarının hava almayacak şekilde toprağa gömülmesiyle oluştuğu anlatılıyor. Kömürün yapısındaki karbonun kaynağı hangisidir?
- A) Günümüzde yağan yağmur suları
- B) Atmosferdeki azot gazı
- C) Toprağın derinliklerindeki kayalar
- D) Milyonlarca yıl önce yaşamış bitkiler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Milyonlarca yıl önce yaşamış bitkiler
Kömür, milyonlarca yıl önce yaşamış bitkilerin atıklarından oluşmuştur; canlıların yapısındaki karbon böylece fosil yakıtın yapısına geçmiştir.
Kolay
14Atmosferdeki azot gazını bitkiler doğrudan kullanamaz. Bazı doğa olayları sırasında azot gazı, bitkilerin kullanabileceği azotlu bileşiklere dönüşerek toprağa geçer. Azotun toprağa geçmesini sağlayan doğa olayı hangisidir?
- A) Deprem
- B) Gel-git
- C) Yıldırım ve şimşek
- D) Rüzgâr erozyonu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yıldırım ve şimşek
Azot gazı yıldırım ve şimşek olaylarıyla azotlu bileşiklere dönüşerek toprağa geçer.
Kolay
15Ekolojik ayak izi, bir kişinin tükettiği kaynakları üretmek ve atıklarını yok etmek için gereken alandır. Aşağıdaki davranışlardan hangisi ekolojik ayak izini küçültür?
- A) Odadan çıkarken ışıkları açık bırakmak
- B) Kısa mesafelere bile özel araçla gitmek
- C) Az kullanılmış eşyaları hemen atmak
- D) Dişlerini fırçalarken musluğu kapatmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Dişlerini fırçalarken musluğu kapatmak
Suyu ve enerjiyi tasarruflu kullanmak tüketilen kaynakları azaltır ve ekolojik ayak izini küçültür. Diğer davranışlar kaynak tüketimini artırır.
Kolay
16Kış aylarında sobalarda kömür yakan bir mahallede havaya bacalardan duman çıkıyor. Kömürün yapısındaki karbon, yanma sonucu bir gaza dönüşerek atmosfere karışıyor. Kömürün yanmasıyla atmosfere karışan bu gaz hangisidir?
- A) Oksijen
- B) Azot
- C) Karbondioksit
- D) Ozon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Karbondioksit
Fosil yakıtların yanması sonucu karbondioksit gazı oluşur ve atmosfere karışır. Bu gazdaki karbon, fosil yakıtın yapısındaki karbondur.
Kolay
17Azot, proteinlerin yapısını oluşturan elementlerden biridir; bu yüzden azot döngüsü canlılar için büyük önem taşır. Buna göre aşağıdakilerden hangisinin yapısında azot elementi bulunur?
- A) Kanda oksijen taşıyan hemoglobin
- B) Bitkilerin ürettiği glikoz
- C) Solunumda oluşan karbondioksit
- D) Yağışlarla yeryüzüne inen su
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kanda oksijen taşıyan hemoglobin
Hemoglobinin yapısında protein bulunur; proteinlerin yapısında da azot vardır. Glikoz (C₆H₁₂O₆) karbon, hidrojen ve oksijenden; karbondioksit (CO₂) karbon ve oksijenden; su (H₂O) hidrojen ve oksijenden oluşur, bunların yapısında azot yoktur. Saçtaki keratin ve antikorlar da protein içerdiğinden azot döngüsüne bağlıdır.
Kolay
18Bir öğrenci, karbon döngüsü ile oksijen döngüsünün neden hep birlikte anlatıldığını merak ediyor. Öğretmeni, atmosferdeki bir gazın yapısında hem karbon hem oksijen elementinin bulunduğunu, bu gazın fotosentezde kullanılıp solunumda üretildiğini söylüyor. Öğretmenin sözünü ettiği gaz hangisidir?
- A) Oksijen
- B) Azot
- C) Karbondioksit
- D) Su buharı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Karbondioksit
Atmosferde karbon elementi karbondioksidin, oksijen elementi ise hem karbondioksidin hem oksijen gazının yapısında bulunur. Karbondioksit fotosentezde kullanılır, solunum ve yanma sonucunda yeniden atmosfere verilir. Bu gaz iki elementi birlikte taşıdığı için karbon ve oksijen döngüleri birbirine bağlıdır.
Orta
19Azot eksikliği olan topraklarda yetişen bitkilerin yaprakları sararır ve büyümeleri yavaşlar. Bu bitkilerle beslenen hayvanlar da kas ve doku yapımı için gereken bazı yapı maddelerini yeterince oluşturamaz. Azot, canlıların yapısında en çok aşağıdaki maddelerden hangisinin yapısına katılır?
- A) Protein
- B) Glikoz
- C) Su
- D) Karbondioksit
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Protein
Azot, proteinlerin (ve kalıtım maddesinin) yapısına katılır; bu nedenle azot eksikliği büyümeyi ve doku yapımını aksatır. Glikoz da canlılar için önemli bir besin maddesidir; ancak yalnızca karbon, hidrojen ve oksijenden oluşur, azot içermez.
Orta
20Atmosferdeki karbondioksit miktarını izleyen bir araştırmacı, karbon döngüsünde yer alan bazı olayları listeliyor: I. Fabrikalarda kömür ve petrol yakılması II. Ormanlardaki ağaçların fotosentez yapması III. Ayrıştırıcıların ölü canlıları çürütmesi IV. Hayvanların oksijenli solunum yapması Bu olaylardan hangileri atmosferdeki karbondioksit miktarını artırır?
- A) I ve II
- B) II ve IV
- C) I, III ve IV
- D) II, III ve IV
Cevabı göster
Doğru cevap: C) I, III ve IV
Fosil yakıtların yanması, ayrıştırıcıların çürütme sırasında yaptığı solunum ve canlıların oksijenli solunumu atmosfere karbondioksit verir. Fotosentezde ise karbondioksit havadan alınıp besin üretiminde kullanılır; II'yi içeren seçenekler bu nedenle yanlıştır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.