8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük · Demokratikleşme Çabaları
Demokratikleşme Yolunda Atılan Adımlar
- demokrasi
- çok partili hayat
- cumhuriyet halk fırkası
- terakkiperver cumhuriyet fırkası
- serbest cumhuriyet fırkası
- muhalefet partisi
- millî irade
Cumhuriyetin ilk yıllarında çok partili hayata geçiş nasıl denendi?
Demokratikleşme yolunda atılan adımlar, Cumhuriyet'in ilk yıllarında millî iradeyi güçlendiren ve çok partili hayata geçmeyi amaçlayan denemelerdir. Demokrasi, insanların yöneticilerini seçmesi ve düşüncelerini özgürce ifade edebilmesidir. İlk Meclis'te parti yoktu, çünkü ortak amaç vatanı kurtarmaktı. 9 Eylül 1923'te Mustafa Kemal'in liderliğinde Halk Fırkası kuruldu; parti 1935'te Cumhuriyet Halk Partisi adını aldı. 17 Kasım 1924'te Kazım Karabekir başkanlığında kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ilk muhalefet partisidir ve bazı üyelerinin Şeyh Sait İsyanı'na destek verdiği gerekçesiyle 1925'te kapatıldı. 12 Ağustos 1930'da Fethi Bey (Okyar) Serbest Cumhuriyet Fırkasını kurdu, parti yaklaşık üç ay sonra kendini kapattı. Bu denemeler ülkenin çok partili hayata henüz hazır olmadığını gösterdi ve kalıcı geçiş 1945'ten sonra oldu. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası hükûmet kararıyla kapatıldı, Serbest Cumhuriyet Fırkası ise kendi kendini kapattı.
Demokratikleşme Yolunda Atılan Adımlar: konu anlatımı ve özeti
Demokrasi, insanların yöneticilerini seçmesi ve düşüncelerini özgürce ifade edebilmesidir. Bu konu, Cumhuriyet'in ilk yıllarında çok partili hayata geçiş denemelerini anlatıyor.
- Meclisin açılması, saltanatın kaldırılması, Cumhuriyetin ilanı ve halifeliğin kaldırılması millî iradeyi güçlendiren adımlardır.
- İlk Meclis'te parti yoktu; ortak amaç vatanı kurtarmaktı.
- 9 Eylül 1923'te Mustafa Kemal'in liderliğinde Halk Fırkası kuruldu; sonra Cumhuriyet Halk Fırkası, 1935'te Cumhuriyet Halk Partisi adını aldı.
- 17 Kasım 1924'te Kazım Karabekir başkanlığında Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kuruldu; ilk muhalefet partisidir, serbest ekonomiyi ve inkılapların yavaş yapılmasını savundu.
- Şeyh Sait İsyanı'na bazı üyelerinin destek verdiği gerekçesiyle parti 1925'te kapatıldı.
- 12 Ağustos 1930'da Fethi Bey (Okyar) Serbest Cumhuriyet Fırkasını kurdu; yaklaşık üç ay sonra kendini kapattı.
- Bu denemeler, ülkenin o dönemde çok partili hayata henüz hazır olmadığını gösterdi; kalıcı geçiş 1945'ten sonra oldu.
Unutma: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası hükûmet kararıyla kapatıldı, Serbest Cumhuriyet Fırkası ise kendi kendini kapattı.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Atatürk dönemindeki iki çok partili hayat denemesini yan yana koy.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
- Kuruluş: 17 Kasım 1924, Kazım Karabekir başkanlığında; ilk muhalefet partisi.
- Görüşü: Serbest ekonomi, inkılapların yavaş yapılması.
- Sonu: Bazı üyelerinin Şeyh Sait İsyanı'na destek verdiği gerekçesiyle 1925'te hükûmet kararıyla kapatıldı.
Serbest Cumhuriyet Fırkası
- Kuruluş: 12 Ağustos 1930, Fethi Bey (Okyar).
- Sonu: Yaklaşık üç ay sonra kendi kendini kapattı.
İktidardaki parti, 9 Eylül 1923'te kurulan Halk Fırkasıydı; adı sonra Cumhuriyet Halk Fırkası, 1935'te Cumhuriyet Halk Partisi oldu. Kalıcı çok partili hayata 1945'ten sonra geçildi.
Günlük hayattan: Okul meclisi seçiminde tek aday olursa seçim olur ama yarış olmaz. Çok partili hayat, seçmene seçenek sunar.
Sık yapılan hata: İki partinin kapanışını karıştırmak. Terakkiperver kapatıldı, Serbest Cumhuriyet ise kendini kapattı.
Derinleş
Tek partili ve çok partili seçimleri karşılaştırarak çok partili hayatın bir ülke için önemini açıkla. 1924 ve 1930 denemelerinin neden kısa sürdüğünü araştır ve o dönemin şartlarıyla ilişkilendir. Bir okul meclisinde farklı görüş savunan bir grubun bulunmasının yararlarını ve zorluklarını tartış.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
11924'te Halk Fırkasından ayrılan bazı milletvekilleri yeni bir parti kurdu. Partinin başkanı, Millî Mücadele'de Doğu Cephesi Komutanı olarak görev yapmış ve bu cephede kazanılan başarılarla tanınan bir paşaydı. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının başkanı kimdir?
- A) Kâzım Karabekir
- B) Fethi Bey (Okyar)
- C) Celal Bayar
- D) Nuri Demirağ
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kâzım Karabekir
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası 17 Kasım 1924'te Doğu Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir başkanlığında kurulmuştur. Fethi Bey de muhalefet partisi kurmuştur, ancak bu 1930'daki Serbest Cumhuriyet Fırkasıdır.
Kolay
2Tarih kulübündeki Ece, Türkiye'de kurulan siyasi partileri kuruluş sırasına göre bir zaman şeridine yerleştiriyor. Şeridin en başına, Meclis'teki Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun bir siyasi partiye dönüşmesiyle Cumhuriyet'in ilanından kısa süre önce kurulan partiyi koyuyor. Ece'nin zaman şeridinin başına koyduğu parti hangisidir?
- A) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
- B) Halk Fırkası
- C) Serbest Cumhuriyet Fırkası
- D) Demokrat Parti
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Halk Fırkası
Müdafaa-i Hukuk Grubu 9 Eylül 1923'te Halk Fırkası adıyla siyasi partiye dönüşmüştür; Cumhuriyet bundan yaklaşık iki ay sonra ilan edilmiştir. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası da erken dönem partilerindendir ama 1924'te kurulmuştur.
Kolay
31929'da başlayan dünya ekonomik bunalımı Türkiye'yi de etkilemiş, halk arasında hoşnutsuzluk artmıştı. Mustafa Kemal, Meclis'te iktidarı denetleyecek bir muhalefetin bulunmamasını eksiklik olarak gördü ve o sırada Paris Büyükelçisi olan eski bir başbakanın yeni bir parti kurmasını destekledi. Bu partiyi 1930'da kuran kişi kimdir?
- A) Kâzım Karabekir
- B) Rauf Bey (Orbay)
- C) Adnan Menderes
- D) Fethi Bey (Okyar)
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Fethi Bey (Okyar)
Serbest Cumhuriyet Fırkası 12 Ağustos 1930'da daha önce başbakanlık yapmış olan Paris Büyükelçisi Fethi Bey (Okyar) tarafından kurulmuştur. Kâzım Karabekir de muhalefet partisi kurmuştur, ancak onun partisi 1924'te kurulup 1925'te kapatılan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasıdır.
Kolay
4Bir öğrenci 1923 yılının önemli olaylarını sıralıyor: Temmuz'da Lozan Barış Antlaşması imzalandı, Ekim'de Ankara başkent oldu ve Cumhuriyet ilan edildi. Öğrenci, Halk Fırkasının bu gelişmelerin arasında, Lozan'dan yaklaşık bir buçuk ay sonra kurulduğunu da not ediyor. Halk Fırkasının kuruluş tarihi hangisidir?
- A) 9 Eylül 1923
- B) 29 Ekim 1923
- C) 17 Kasım 1924
- D) 12 Ağustos 1930
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 9 Eylül 1923
Lozan 24 Temmuz 1923'te imzalanmıştır; Halk Fırkası bundan yaklaşık bir buçuk ay sonra, 9 Eylül 1923'te kurulmuştur. 29 Ekim 1923 Cumhuriyet'in ilan tarihidir; diğer iki tarih ise sonraki muhalefet partilerinin kuruluşudur.
Kolay
5Lozan görüşmeleri sürerken I. Meclis’te bir konuda yaşanan sert tartışmalar, milletvekilleri arasındaki görüş ayrılıklarını ortaya çıkardı ve Nisan 1923’te seçimlerin yenilenmesine karar verildi. Tartışmalara neden olan konu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hatay
- B) Kıbrıs
- C) Batı Trakya
- D) Musul
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Musul
Lozan görüşmeleri sırasında Musul konusunda yaşanan sert tartışmalar seçimlerin yenilenmesine yol açmıştır. Diğer seçenekler bu tartışmanın konusu değildir.
Kolay
6Can, Cumhuriyet tarihindeki siyasi partileri araştırıyor. Cumhuriyet tarihinin ilk muhalefet partisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Serbest Cumhuriyet Fırkası
- B) Halk Fırkası
- C) Demokrat Parti
- D) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
17 Kasım 1924’te kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ilk muhalefet partisidir. Serbest Cumhuriyet Fırkası ise 1930’da kurulan ikinci muhalefet partisidir.
Kolay
7Aşağıdakilerden hangisi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının programında yer alan görüşlerden biridir?
- A) Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verilmesi
- B) Devlete ait çiftlik ve arazilerin köylülere dağıtılması
- C) Saltanatın ve padişahlık yönetiminin yeniden kurulması
- D) Meclisteki bütün siyasi partilerin kapatılması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Devlete ait çiftlik ve arazilerin köylülere dağıtılması
Devlete ait çiftlik ve arazilerin köylülere dağıtılması Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının görüşlerindendir. Kadınlara siyasi hakların verilmesi ise Serbest Cumhuriyet Fırkasının programında yer alır.
Kolay
8Bir öğretmen siyasi partilerin demokrasideki yerini anlatıyor. Siyasi partilerin bulunması aşağıdakilerden hangisi anlamına gelir?
- A) Herkesin aynı düşünceyi paylaşmak zorunda olması
- B) Meclisin kapatılarak yönetimin tek kişiye verilmesi
- C) Farklı düşüncelerin toplumda ve meclislerde temsil edilmesi
- D) Seçimlerin kaldırılarak yöneticilerin atanması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Farklı düşüncelerin toplumda ve meclislerde temsil edilmesi
Siyasi partiler farklı düşüncelerin toplumda ve meclislerde temsil edilmesini sağlar. Herkesin aynı düşünceyi paylaşmak zorunda olması parti çeşitliliğine terstir.
Kolay
9Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının kurulmasından yaklaşık üç ay sonra bazı doğu illerinde Şeyh Said İsyanı çıktı. Bu isyan aşağıdakilerden hangisini hedef almıştır?
- A) Cumhuriyeti ve inkılapları
- B) Yabancı işgal kuvvetlerini
- C) Osmanlı saltanatını
- D) Kapitülasyonları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Cumhuriyeti ve inkılapları
Şeyh Said İsyanı Cumhuriyeti ve inkılapları hedef almış, devleti içte ve dışta bazı zararlara uğratmıştır. Saltanat 1922’de kaldırıldığı için isyanın hedefi olamaz.
Kolay
10Bir sözlükte şu tanım yer alıyor: “Kişilerin kendi yöneticilerini seçebilmesi ve düşüncelerini özgürce ifade edebilmesidir.” Bu tanım aşağıdaki kavramlardan hangisine aittir?
- A) Saltanat
- B) Demokrasi
- C) Kapitülasyon
- D) Monarşi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Demokrasi
Yöneticilerin halk tarafından seçilmesi ve düşüncelerin özgürce ifade edilmesi demokrasinin temelidir. Saltanat ve monarşide ise yönetim babadan oğula geçer.
Kolay
11Aşağıdakilerden hangisi demokrasiyle yönetilen yerlerin özelliklerinden biridir?
- A) Yöneticilerin babadan oğula geçmesi
- B) Farklı düşüncelere saygı duyulması
- C) Tek bir düşüncenin herkese zorla kabul ettirilmesi
- D) Halkın yönetimde hiç söz sahibi olmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Farklı düşüncelere saygı duyulması
Demokraside farklı düşüncelere toplumun her kesiminde yer verilir ve başkalarının düşüncelerine saygı duyulur. Yönetimin babadan oğula geçmesi demokrasiyle bağdaşmaz.
Kolay
12Atatürk şöyle demiştir: “Millî egemenlik temeline dayanan ve özellikle cumhuriyet yönetimine sahip olan memleketlerde siyasal partilerin bulunması doğaldır.” Atatürk’e göre siyasi partilerin bulunması hangi yönetimlerde doğaldır?
- A) Millî egemenliğe dayanan cumhuriyet yönetimlerinde
- B) Padişahın tek başına yönettiği ülkelerde
- C) Yabancı işgali altındaki ülkelerde
- D) Meclisi bulunmayan ülkelerde
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Millî egemenliğe dayanan cumhuriyet yönetimlerinde
Atatürk, millî egemenliğe dayanan ve özellikle cumhuriyetle yönetilen ülkelerde partilerin bulunmasını doğal görmüştür. Padişahın tek başına yönettiği bir düzen millî egemenliğe dayanmaz.
Kolay
13Elif, Serbest Cumhuriyet Fırkasının programını inceliyor. Aşağıdakilerden hangisi bu partinin savunduğu görüşlerden biridir?
- A) Saltanatın yeniden kurulması
- B) Limanlardaki tekellerin artırılması
- C) Kadınlara siyasi hakların verilmesi
- D) Vergilerin halkın gücü gözetilmeden artırılması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kadınlara siyasi hakların verilmesi
Serbest Cumhuriyet Fırkası kadınlara siyasi hakların verilmesini savunmuştur. Parti limanlardaki tekelci uygulamaların kaldırılmasını istediği için tekellerin artırılması programla çelişir.
Kolay
1412 Ağustos 1930’da kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkasının kurucusu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fethi Bey (Okyar)
- B) Kâzım Karabekir
- C) İsmet İnönü
- D) Rauf Bey (Orbay)
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fethi Bey (Okyar)
Serbest Cumhuriyet Fırkasını Fethi Bey kurmuştur. Kâzım Karabekir ise Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının başkanıydı.
Kolay
15Mustafa Kemal’in liderliğinde kurulan Halk Fırkası, Demokrat Parti seçimleri kazanana kadar ülkeyi tek başına yönetti. Bu durum hangi yıla kadar sürmüştür?
- A) 1924
- B) 1950
- C) 1930
- D) 1935
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 1950
Halk Fırkası, 1950’de Demokrat Parti seçimleri kazanana kadar ülkeyi tek başına yönetmiştir. 1935 ise partinin Cumhuriyet Halk Partisi adını aldığı yıldır.
Kolay
16Millî Mücadele yıllarından itibaren millî iradeyi hâkim kılmak için bazı adımlar atıldı. Aşağıdakilerden hangisi bu adımlardan biridir?
- A) Kapitülasyonların genişletilmesi
- B) Saltanatın sürdürülmesi
- C) Düyun-u Umumiye’nin kurulması
- D) Büyük Millet Meclisinin açılması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Büyük Millet Meclisinin açılması
1920’de Büyük Millet Meclisinin açılması millî iradeyi hâkim kılma çabalarının ilk adımıdır. Saltanatın sürdürülmesi ise kişi egemenliğini devam ettirir.
Kolay
17Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Cumhuriyet tarihinin ilk muhalefet partisi olarak bilinir. Bir partinin “muhalefet partisi” olarak adlandırılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ülkede kurulan ilk siyasi parti olması ve hükûmeti kurması
- B) İktidarda olmayıp iktidarın çalışmalarını denetlemesi
- C) Seçimlere katılmadığı hâlde Meclis'te temsil edilmesi
- D) Programında ekonomiyle ilgili görüşlere yer vermesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İktidarda olmayıp iktidarın çalışmalarını denetlemesi
Muhalefet partisi, hükûmeti kuran iktidar partisinin karşısında yer alan, onun çalışmalarını denetleyen ve eleştiren partidir. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulduğunda ülkeyi Cumhuriyet Halk Fırkası yönetiyordu. Ülkede kurulan ilk parti olmak ya da programında ekonomiye yer vermek bir partiyi muhalefet partisi yapmaz.
Kolay
18Cumhuriyet Halk Fırkasının kurulmasından kısa bir süre sonra Meclis'te yeni bir grup oluştu ve bu grup 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasını kurdu. Partinin başkanlığını Kâzım Karabekir üstlendi. Aşağıdakilerden hangisi bu partiyi kuran grupta yer alan kişilerden biridir?
- A) İsmet (İnönü)
- B) Fethi (Okyar)
- C) Fevzi (Çakmak)
- D) Ali Fuat (Cebesoy)
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ali Fuat (Cebesoy)
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasını kuran grupta Kâzım Karabekir'in yanında Ali Fuat (Cebesoy), Refet (Bele), Rauf (Orbay) ve Adnan (Adıvar) gibi kişiler yer almıştır. İsmet (İnönü) Cumhuriyet Halk Fırkasındaydı; Fethi (Okyar) ise 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkasını kuran kişidir. Fevzi (Çakmak) bu partinin kurucuları arasında değildir.
Orta
19Mustafa Kemal, İstanbul'un işgalinden sonra Ankara'da toplanacak Meclis için Mart 1920'de illere bir genelge gönderdi. Genelgede "Bu Meclise üyelik için her fırka, zümre ve cemiyet tarafından aday gösterilmesi mümkündür." deniyordu. Bu ifade hangisini gösterir?
- A) Seçime yalnızca tek grubun katılabildiğini
- B) Meclisin yetkilerinin sınırlı tutulduğunu
- C) Farklı görüşlerin Mecliste temsiline önem verildiğini
- D) Seçimlerin padişah tarafından yönetildiğini
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Farklı görüşlerin Mecliste temsiline önem verildiğini
Her fırkanın, zümrenin ve cemiyetin aday gösterebilmesi, Mecliste farklı görüşlerin temsil edilmesinin istendiğini gösterir. Tek grubun katılabildiği yorumu yanlıştır; genelge adaylığı bütün gruplara açık tutmaktadır.
Orta
20Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, kuruluşundan yaklaşık yedi ay sonra, Haziran 1925'te hükûmet kararıyla kapatıldı. Kapatılma kararı, aynı yılın başında doğu illerinde çıkan ve kısa sürede bastırılan bir ayaklanmanın ardından alındı. Partinin kapatılmasına gerekçe olarak gösterilen gelişme hangisidir?
- A) Kurucularının partiyi kendi istekleriyle kapatması
- B) Bazı üyelerinin Şeyh Sait İsyanı'nı desteklemesi
- C) Seçimlerde hiç milletvekili çıkaramaması
- D) Musul sorununda İngiltere'yi desteklemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bazı üyelerinin Şeyh Sait İsyanı'nı desteklemesi
Hükûmet, partinin bazı üyelerinin Şeyh Sait İsyanı'nı desteklediğini ileri sürmüş ve parti 3 Haziran 1925'te kapatılmıştır. Kendini kendi kararıyla kapatan parti ise 1930'daki Serbest Cumhuriyet Fırkasıdır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.