8. Sınıf Türkçe · Erdemler

Dostluk Derken

deneme
dostluk
tanık gösterme
benzetme
cümle türleri
isim cümlesi
fiil cümlesi
anlatım bozukluğu

Oktay Akbal’ın “Dostluk Derken” denemesinde ne anlatılır?

“Dostluk Derken”, Oktay Akbal’ın gerçek dostluğun az bulunduğunu ve tek bir dostun bile çok değerli olduğunu içten bir sohbet havasıyla anlatan denemesidir. Yazara göre insan, kendini bildiğinden bu yana dostluğu öteki duygularından üstün tutmuş, çoğu kez düş kırıklığına uğrasa da dostluk bugüne dek sürüp gelmiştir. İki kişiyi dost yapan en önemli şey, yaşama eş bir anlam vermeleridir. Yazar düşüncesini Montaigne’in “Çünkü o, o idi, ben de bendim.” sözüyle ve eski bir şairin “Dünyayı seninle sevmişim, ey dost!” dizesiyle destekler; bu, tanık gösterme yoludur. Çıkarların öne geçtiği çağımızda dostlukların azaldığını düşünerek okuru dostlarının değerini bilmeye çağırır. Deneme, kişisel görüşlerin kesin yargıya varmadan, konuşur gibi bir dille anlatıldığı türdür; makale gibi görüşünü kanıtlama kaygısı taşımaz.

Dostluk Derken: konu anlatımı ve özeti

Oktay Akbal'ın bu yazısı, dostluğun değeri üzerine kaleme alınmış bir denemedir. Yazar, gerçek dostluğun az bulunduğunu ve tek bir dostun bile çok değerli olduğunu içten bir sohbet havasıyla anlatır.

Yazara göre insanlar dostluğu her çağda öteki duygulardan üstün tutmuş, hayal kırıklıklarına rağmen dostluk sürüp gelmiştir.
İki kişiyi dost yapan en önemli şey, hayata benzer bir anlam yüklemeleridir.
Yazar, çağımızda dostlukların azaldığını, çıkarların öne geçtiğini düşünür ve okuru dostlarının değerini bilmeye çağırır.
Düşünceyi geliştirme yollarından tanık gösterme (ünlü bir düşünürün sözüne başvurma) ve benzetmeden yararlanılmıştır.
Deneme türü çalışılır: her konuda yazılabilir, kişisel görüşler kesin yargıya varmadan, konuşur gibi bir dille anlatılır; kanıtlama kaygısı yoktur.
Cümle türleri (yüklemine göre isim ve fiil cümlesi; anlamına, yapısına ve öge dizilişine göre türler) ve anlatım bozuklukları tekrar edilir.

Unutma: Denemeyi makaleden ayırırken düşün: makale görüşünü kanıtlamaya çalışır, deneme ise sadece düşüncelerini sohbet eder gibi paylaşır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Deneme ile makaleyi ayırmak için yazarın tavrına bak:

Makale: "Size bunun doğru olduğunu kanıtlayacağım." Kanıt, veri, kesin yargı.
Deneme: "Ben böyle düşünüyorum, sen ne dersin?" Kişisel gözlem, sohbet havası, kesin olmayan yargı.

Cümle türlerinde yüklemin cinsine bak:

"Dost, kötü günde yanında olandır." → Yüklem isim + ek-fiil: isim cümlesi.
"Dostlar kötü günde yanında olur." → Yüklem çekimli fiil: fiil cümlesi.

Sık yapılan hata: "Olur, oldu, olacak" yüklemli cümleleri isim cümlesi sanmak. Doğrusu: "Olmak" bir fiildir; "Çok mutlu oldum." bir fiil cümlesidir. İsim cümlesinde yüklem bir isim ya da sıfattır ve "-dır, -dı, -mış" gibi ek-fiil alır: "Çok mutluydum."

Derinleş

Farklı yaşlardan üç kişiye "Sence dostluk nedir, gerçek dost nasıl anlaşılır?" diye sor ve cevaplarını not al. Bu cevapları yazarın görüşleriyle karşılaştır: Yaş, dostluk anlayışını değiştiriyor mu? Yalnızca internette tanıştığın birine dost denebilir mi? Kendi görüşünü sohbet havasında, kesin yargılardan kaçınarak kısa bir deneme olarak yaz.

Bu konuda neler var?

Yazma

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Dostluk üzerine bir yazıda yazar, insanların birbirine yakın olması gerektiği düşüncesini anlattıktan sonra Yunus Emre'nin “Gelin tanış olalım, / İşi kolay kılalım” dizelerini aktararak görüşünü güçlendiriyor. Yazarın bu bölümde başvurduğu düşünceyi geliştirme yolu hangisidir?
- A) Benzetme
- B) Tanımlama
- C) Sayısal verilerden yararlanma
- D) Tanık gösterme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tanık gösterme
Yazar, görüşünü desteklemek için tanınmış bir şairin sözüne başvurmuştur; bu tanık göstermedir. Benzetme, aktarılan sözlerin şiir olması yüzünden çekici görünebilir; ancak yazar bir şeyi başka bir şeye benzetmez, başkasının sözünü kanıt olarak kullanır.
Kolay
2Uzaktaki arkadaşına mektup yazan Barış'ın mektubundan dört cümle aşağıda verilmiştir. Öğretmeni, bu cümlelerden yalnızca birinde yüklemin cümlenin sonunda olmadığını söylüyor. Hangi cümle ögelerin dizilişine göre devrik cümledir?
- A) Dostum bana uzun bir mektup yazdı.
- B) Mektubunu dün akşam aldım senin.
- C) Her yaz köyde birlikte vakit geçirirdik.
- D) Dostluk, emek isteyen bir duygudur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mektubunu dün akşam aldım senin.
“Mektubunu dün akşam aldım senin.” cümlesinde yüklem (aldım) sonda değildir, ardından “senin” sözcüğü gelir; bu yüzden devrik cümledir. “Dostluk, emek isteyen bir duygudur.” cümlesinde “isteyen” fiilimsisi ortada olduğu için çekicidir; ancak yüklem “duygudur” sözcüğüdür ve cümlenin sonundadır.
Kolay
3Bir dergide “Yalnızlık Üzerine” başlıklı bir yazı okuyan Deniz, yazarın kendi gözlemlerinden yola çıkarak okurla sohbet eder gibi konuştuğunu fark ediyor. Yazar, düşüncelerini kanıtlamaya çalışmıyor ve yazıyı kesin bir yargıya bağlamadan bitiriyor. Deniz'in okuduğu yazının türü hangisidir?
- A) Makale
- B) Haber
- C) Deneme
- D) Hikâye
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Deneme
Yazarın bir konudaki kişisel düşüncelerini sohbet havasında, kanıtlama kaygısı taşımadan ve kesin yargıya varmadan anlattığı yazı denemedir. Makale de dergide yayımlanan ve bir konuyu ele alan bir yazı olduğu için çekicidir; ancak makalede düşünceler kanıtlarla desteklenir.
Kolay
4Dostluk konulu bir yazıdan alınan dört cümle aşağıda verilmiştir. Öğretmen, öğrencilerden yüklemi ad soylu bir sözcük olan cümleyi bulmalarını istiyor. Hangi cümle yüklemin türüne göre isim cümlesidir?
- A) Dostumla geçirdiğim o kış akşamları çok sıcaktı.
- B) Bir arkadaşım bana eski bir kitap getirdi.
- C) Eski dostlarımı sık sık hatırlarım.
- D) Dünya, dostlukla daha da güzelleşiyor.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dostumla geçirdiğim o kış akşamları çok sıcaktı.
İlk cümlenin yüklemi “sıcaktı” sözcüğüdür; ad soylu bir sözcük ek fiil almıştır, bu yüzden isim cümlesidir. İçinde “geçirdiğim” fiilimsisi bulunduğu için fiil cümlesi sanılabilir; ancak cümlenin türünü fiilimsi değil, yüklem belirler.
Kolay
5Yusuf, dostluk konulu günlüğüne dört cümle yazmıştır. Türkçe öğretmeni, bu cümlelerden yüklemi çekimli bir fiil olanı bulmasını istiyor. Yusuf'un yazdığı cümlelerden hangisi yüklemine göre fiil cümlesidir?
- A) Gerçek dost, kara günün yoldaşıdır.
- B) Bayramda bütün dostlarımla bir araya geldik.
- C) Bu dostluk yılların birikimi.
- D) En yakın arkadaşım ilkokulda Elif'ti.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bayramda bütün dostlarımla bir araya geldik.
“Geldik” çekimli bir fiil olduğu için cümle fiil cümlesidir. Diğer cümlelerin yüklemleri (yoldaşıdır, Elif'ti, birikimi) isim soylu sözcüklerdir.
Kolay
6Emre'nin “En İyi Arkadaşım” yazısından alınan cümleler aşağıda verilmiştir. Bu cümlelerden hangisi yapısına göre olumsuz bir cümledir?
- A) Mektuplarını hâlâ özenle saklıyorum.
- B) Zor günlerimde hep yanımdaydı.
- C) Dostluk, emek isteyen bir bağdır.
- D) Arkadaşını zor gününde hiç yalnız bırakmadı.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Arkadaşını zor gününde hiç yalnız bırakmadı.
“Bırakmadı” yüklemi olumsuzluk eki (-ma) aldığı için cümle yapıca olumsuzdur. Diğer cümlelerin yüklemleri olumsuzluk ifadesi taşımaz.
Kolay
7“Dostluk Derken” metninde yazar, yakın dostlarıyla neden dost olduğunu düşünür ve şöyle der: “Var, ufak tefek şeyler var tabii ama en önemlisi, yaşama eş bir anlam vermemiz.” Bu cümleye göre yazarı dostlarına bağlayan en önemli neden hangisidir?
- A) Hayata bakışlarının birbirine benzemesi
- B) Çocukluktan beri tanışıyor olmaları
- C) Birbirlerine çıkar sağlamaları
- D) Aynı mahallede uzun süre yaşamaları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hayata bakışlarının birbirine benzemesi
“Yaşama eş bir anlam vermek”, hayata benzer bir gözle bakmak demektir. Uzun süredir tanışmak ya da aynı yerde yaşamak metinde dostluğun en önemli nedeni olarak gösterilmez.
Kolay
8“Dostluk” konulu bir deneme yazmaya hazırlanan Can, yazı planını giriş, gelişme ve sonuç bölümleri olarak hazırlıyor. Can, ana düşünceyi örneklerle ve atasözleriyle açıklayıp destekleyeceği bölümü belirlemek istiyor. Bu bölüm hangisi olmalıdır?
- A) Sonuç
- B) Gelişme
- C) Başlık
- D) Giriş
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gelişme
Yazının ana düşüncesi gelişme bölümünde örnek, atasözü ve özdeyişlerle açıklanıp desteklenir. Giriş bölümünde konu tanıtılır, sonuçta ise yazı toparlanır.
Kolay
9Okul panosuna asılacak cümleleri kontrol eden Mehmet, birinde gereksiz sözcük kullanıldığını fark ediyor. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
- A) Toplantıya bütün öğrenciler zamanında geldi.
- B) Kitabı okuyup kardeşime verdim.
- C) Törende herkes birbirine karşılıklı olarak selam verdi.
- D) Arkadaşım sınavdan önce bana yardım etti.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Törende herkes birbirine karşılıklı olarak selam verdi.
“Birbirine” sözcüğü zaten karşılıklılık anlamı taşıdığı için “karşılıklı olarak” ifadesi gereksizdir. Diğer cümlelerde fazladan kullanılmış bir sözcük yoktur.
Kolay
10Sınıf panosuna “Deneme Türünün Özellikleri” başlıklı bir afiş hazırlayan Ayşe, afişe yanlışlıkla deneme türüne uymayan bir madde de yazmıştır. Ayşe'nin afişe yazdığı aşağıdaki maddelerden hangisi denemenin özelliklerinden biri değildir?
- A) Düşünceler bilimsel kanıtlarla ispatlanmaya çalışılır.
- B) Konuşma havası hâkimdir.
- C) İçten ve samimi bir anlatım görülür.
- D) Hemen her konuda yazılabilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Düşünceler bilimsel kanıtlarla ispatlanmaya çalışılır.
Denemede düşünceleri ispatlama kaygısı yoktur; görüşler kanıtlanmadan, sohbet eder gibi paylaşılır. Konuşma havası, içtenlik ve her konuda yazılabilme denemenin temel özellikleridir.
Kolay
11Mektuplaşma kulübündeki öğrencilerin yazdığı cümleler aşağıda verilmiştir. Bu cümlelerden hangisi yapısına göre sıralı bir cümledir?
- A) Dostumla her hafta sonu kütüphaneye giderim.
- B) Seni aradım ama sana ulaşamadım.
- C) Kapıyı açtım, en eski dostumu karşımda buldum.
- D) Dostluk, ömür boyu sürecek bir hazinedir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kapıyı açtım, en eski dostumu karşımda buldum.
Sıralı cümlede bağımsız yargılar virgül ya da noktalı virgülle sıralanır; “açtım” ve “buldum” yargıları virgülle sıralanmıştır. “Seni aradım ama ulaşamadım” cümlesindeki yargılar “ama” bağlacıyla bağlandığı için bağlı cümledir.
Kolay
12Okul gazetesinin “Dostluk” sayısına yazı hazırlayan Elif, görüşünü desteklemek için düşünceyi geliştirme yollarından “tanık gösterme”yi kullanmak istiyor. Elif'in yazısındaki cümlelerden hangisinde tanık göstermeden yararlanılmıştır?
- A) Örneğin yeni gelen Emre, kısa sürede herkesin dostu oldu.
- B) Montaigne'in de belirttiği gibi gerçek dostlukta iki ruh birbirine karışır.
- C) Dostluk, iki insan arasındaki karşılıksız güven bağıdır.
- D) Dostluk, kışın ortasında yanan bir soba gibidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Montaigne'in de belirttiği gibi gerçek dostlukta iki ruh birbirine karışır.
Tanık göstermede düşünce, tanınmış bir kişinin sözüne başvurularak desteklenir; Montaigne'in görüşüne başvurulan cümle budur. Soba ile ilgili cümlede benzetme, Emre ile ilgili cümlede örneklendirme vardır.
Kolay
13Aşağıdaki parçada boş bırakılan yere anlam akışına göre hangi ifade getirilmelidir? “Can, yeni geldiği okulda hiç kimseyi tanımıyordu. ___ ilk günlerde teneffüslerde yalnız kalıyordu.”
- A) Örneğin
- B) Öte yandan
- C) Buna rağmen
- D) Bu yüzden
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bu yüzden
Kimseyi tanımamak, yalnız kalmanın nedenidir; neden-sonuç ilişkisi “bu yüzden” ifadesiyle kurulur. “Buna rağmen” karşıtlık bildirdiği için anlam akışına uymaz.
Kolay
14Defne, arkadaşına yazdığı kartta şu dört cümleyi kullanmıştır. Bu cümlelerden hangisi öge dizilişine göre kurallı bir cümledir?
- A) Çok özledim seni, sevgili dostum.
- B) Doğum gününde sana küçük bir hediye aldım.
- C) Unutmadım o güzel günleri.
- D) Bekliyorum seni bu akşam.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Doğum gününde sana küçük bir hediye aldım.
Kurallı cümlede yüklem cümlenin sonundadır; “aldım” yüklemi sondadır. Diğer cümlelerde yüklem (unutmadım, özledim, bekliyorum) sonda olmadığı için bu cümleler devriktir.
Kolay
15Zeynep, fiilimsileri tekrar ederken defterine dört cümle yazmıştır. Bu cümlelerden hangisinde fiilimsi vardır?
- A) Akşam parkta arkadaşlarla buluştuk.
- B) Bu kitabın kapağı çok güzel.
- C) Dostum bana her zaman destek olur.
- D) Koşarak gelen çocuk nefes nefese kalmıştı.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Koşarak gelen çocuk nefes nefese kalmıştı.
“Koşarak” zarf-fiil, “gelen” sıfat-fiildir; ikisi de fiilimsidir. Diğer cümlelerdeki fiiller (olur, buluştuk) çekimli fiildir ve fiilimsi değildir.
Kolay
16Ders kitabındaki bilgi kutusunda deneme türünün bir yayın aracıyla birlikte ortaya çıktığı ve geliştiği belirtilir. Bu yayın aracı hangisidir?
- A) Radyo
- B) Ansiklopedi
- C) Gazete
- D) Mektup
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gazete
Bilgi kutusuna göre deneme, gazete ile ortaya çıkan ve gelişen bir türdür. Mektup bir yayın aracı değil, ayrı bir yazı türüdür.
Kolay
17Semih, uzaktaki arkadaşına yazdığı mektuptan dört cümleyi sınıfta okuyor. Öğretmeni, bu cümlelerden birinde yüklemin hiç yazılmadığını, cümlenin okurun tamamlaması için yarım bırakıldığını söylüyor. Semih'in cümlelerinden hangisi eksiltili cümledir?
- A) Seni görmeye geleceğim bu yaz mutlaka.
- B) Mektubunu okurken çok duygulandım.
- C) Yıllar sonra aynı sokakta iki eski dost...
- D) Eski fotoğraflarımız hâlâ masamda duruyor.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yıllar sonra aynı sokakta iki eski dost...
Eksiltili cümle, yüklemi yazılmamış cümledir. “Yıllar sonra aynı sokakta iki eski dost...” cümlesinde yüklem (karşılaştı, buluştu gibi) söylenmemiş, okura bırakılmıştır. “Seni görmeye geleceğim bu yaz mutlaka.” cümlesinde yüklem (geleceğim) vardır ama sonda olmadığı için cümle devriktir. Öteki iki cümlenin yüklemi (duygulandım, duruyor) sondadır; bunlar kurallı cümledir.
Kolay
18“Dostluk Derken” metninde yazar şöyle der: “Çoğu kez düş kırıklığına uğramışsa da gene de dostluk sürüp gelmiş bugüne dek. Yarınlara da kalıp gidecek.” Bu sözlere göre yazarın dostlukla ilgili düşüncesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yaşanan kırgınlıklar dostluğun varlığını sona erdirememiştir.
- B) Düş kırıklığı yaşayan insanlar dost edinmekten vazgeçmiştir.
- C) Dostluk geçmişte kalmış, bugüne ulaşamamış bir değerdir.
- D) Gelecekte dostluğun yerini başka duygular alacaktır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yaşanan kırgınlıklar dostluğun varlığını sona erdirememiştir.
Yazar, insanın çoğu kez düş kırıklığına uğradığını ama dostluğun buna karşın bugüne dek sürdüğünü, yarın da süreceğini söylüyor. Demek ki kırgınlıklar dostluğu ortadan kaldıramamıştır. “Gene de” sözü vazgeçilmediğini, “sürüp gelmiş bugüne dek” sözü dostluğun bugüne ulaştığını, “yarınlara da kalıp gidecek” sözü gelecekte de yaşayacağını gösterir; öteki üç seçenek bu sözlerle çelişir.
Orta
19Dostluk temalı bir öyküden alınan dört cümle aşağıda verilmiştir. Öğretmen, öğrencilerden iki yargısı bir bağlaçla birbirine bağlanmış cümleyi bulmalarını istiyor. Hangi cümle yapısına göre bağlı cümledir?
- A) Okuldan dönerken eski dostuma rastladım.
- B) Arkadaşım mektup yazmış, yakında geliyormuş.
- C) Kapıda güler yüzlü bir çocuk bekliyordu.
- D) Dostumu aradım ama telefonu kapalıydı.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Dostumu aradım ama telefonu kapalıydı.
İlk cümlede iki bağımsız yargı “ama” bağlacıyla bağlanmıştır; bu bağlı cümledir. “Arkadaşım mektup yazmış…” cümlesi de iki yargı içerdiği için çekicidir; ancak yargılar bağlaçla değil virgülle ayrılmıştır, bu sıralı cümledir.
Orta
20Bir deneme kitabından alınan parça: “Kalabalıklar içinde yaşıyoruz ama dost bulmak gittikçe zorlaşıyor. Bu yüzden yanınızda tek bir gerçek dost varsa onun kıymetini bilin. Onu küçük bir çıkar ya da geçici bir heves uğruna harcamayın.” Bu parçada yazarın asıl vermek istediği mesaj hangisidir?
- A) Dost edinmek için çok para harcamak gerekir.
- B) Tek bir dost bile olsa değeri bilinmelidir.
- C) Çağımızda insanların hiç dostu kalmamıştır.
- D) Çıkar için kurulan dostluklar uzun sürer.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tek bir dost bile olsa değeri bilinmelidir.
Yazar, dost bulmanın zorlaştığını belirtip tek bir gerçek dostun bile kıymetinin bilinmesini öğütler; asıl mesaj budur. “Hiç dostu kalmamıştır” seçeneği, yazar dost bulmanın zorlaştığını söylediği için çekicidir; ancak “zorlaşmak” dostluğun tamamen yok olduğu anlamına gelmez.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.