8. Sınıf Türkçe · Zaman ve Mekân
Çalıkuşu Yuvası
- gezi yazısı
- Çalıkuşu
- betimleme
- zaman ve mekân
- fiilimsi
- cümlenin ögeleri
- günlük
“Çalıkuşu Yuvası” gezi yazısında ne anlatılır?
“Çalıkuşu Yuvası”, Reşat Nuri Güntekin’in Çalıkuşu romanında anlatılan Zeyniler köyünü ve orada açılan Çalıkuşu Evi’ni tanıtan bir gezi yazısıdır. Romanın başkarakteri Feride’ye ilham veren Feride Polat’ın doğup büyüdüğü Zeyniler, Bursa’ya çok yakın olmasına rağmen uzun süre unutulmuş bir köydür; yolu 25 yıl önce yapılmış, elektriğe 5 yıl önce kavuşmuştur. Bugün Teleferik semtinden yürüyerek en fazla 5 kilometrelik bir yolla ulaşılır. Miras yüzünden ikiye bölünen ev, Yıldırım Belediyesinin verdiği söz tutularak “Reşat Nuri Güntekin Çalıkuşu Evi” adıyla hizmete açılmıştır. Evde yazarın kitapları ve eski fotoğrafları bulunur; ziyaretçiler Uludağ manzarası eşliğinde doğayı ve edebiyatı bir arada yaşar. Metinde bir yerin geçmişi bugünkü hâliyle karşılaştırılır; ana düşünce, sevilen bir romanın geçtiği yerleri gezmenin o eseri daha derinden yaşatmasıdır.
Çalıkuşu Yuvası: konu anlatımı ve özeti
Bu metin, Reşat Nuri Güntekin'in ünlü romanı Çalıkuşu'nda anlatılan Zeyniler köyünü ve orada açılan Çalıkuşu Evi'ni tanıtan bir gezi yazısıdır. Ana düşüncesi, sevdiğimiz bir romanın geçtiği yerleri gezmenin o eseri daha derinden yaşamamızı sağladığıdır.
- Yazar, Bursa'ya yakın Zeyniler köyünün doğal güzelliğini, yollarını ve manzarasını betimler.
- Uzun süre unutulmuş olan köydeki tarihî ev, belediyenin çabasıyla bir edebiyat müzesine dönüştürülmüştür.
- Müzede yazarın kitapları ve eski fotoğrafları bulunur; ziyaretçiler hem doğayı hem edebiyatı bir arada yaşar.
- Metinde zaman ve mekân ilişkisi öne çıkar: bir yerin geçmişi, bugünkü hâliyle karşılaştırılır.
- Ana düşünce belirlenir; yazarın hangi düşünceyi geliştirme yollarına başvurduğu incelenir ve parçadaki fiilimsiler bulunur.
- Anlam ilişkileri cümle içinde kullanılır; cümleler ögelerine ve türlerine ayrılır. Yazma bölümünde gezilen yerlerle ilgili günlük tutulur.
Unutma: Günlük yazarken her sayfanın başına tarih at ve o gün yaşadıklarını, duygularınla birlikte içten bir dille anlat.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Gezi yazısı, yazarın gerçekten gördüğü bir yeri, gözlemleri ve izlenimleriyle anlattığı yazıdır. Benzer türlerden şöyle ayrılır:
- Gezi yazısı: Gerçek bir yer, gözlem, betimleme ve bilgi; yazarın izlenimleri.
- Günlük: Her gün tarih atılarak yazılır; yazar kendi gününü ve duygularını anlatır.
- Anı: Yazar geçmişte yaşadığı ve önemli bulduğu olayları yıllar sonra anlatır.
Bir gezi yazısı okurken yazarın gördüklerini (yol, ev, manzara) ve düşündüklerini (duygular, yorumlar) iki ayrı sütuna yazarsan metnin yapısını kolayca görürsün.
Sık yapılan hata: Gezi yazısını hikâye sanmak. Doğrusu: Hikâyede olaylar ve kişiler kurmaca olabilir; gezi yazısında anlatılan yer gerçektir ve okur oraya gidip aynı yeri görebilir.
Derinleş
Türkiye'de gerçek bir yerde geçen bir roman ya da hikâye seç. Bu eserin geçtiği yerleri gösteren bir günlük gezi rotası planla ve her durakta neye bakılacağını yaz. Edebiyat eserleri sayesinde bir köy ya da kasaba turistik bir yere dönüşürse yöre halkı, doğa ve tarihî yapılar nasıl etkilenir? Yararları ve olası zararları bir tabloda karşılaştırıp kendi görüşünü gerekçeleriyle yaz.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
T.O.8.19Metindeki söz sanatlarını belirlemeye yönelik çözümleme yapabilme
T.Y.8.3Yazısında içerik ve yapıya yönelik seçimlerini yönetebilme
Bu konuda neler var?
- Yazma
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Yaz tatilinde Safranbolu'ya giden Emre, dönüşte okul dergisi için bir yazı hazırlıyor. Yazısında tarihî konakların ahşap pencerelerini, çarşıda tattığı lokumu ve dar sokaklarda yürürken hissettiklerini anlatıyor. Emre'nin hazırladığı yazı, aşağıdaki türlerden hangisine örnektir?
- A) Gezi yazısı
- B) Biyografi
- C) Haber yazısı
- D) Anı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gezi yazısı
Emre gezip gördüğü bir yeri, oradaki yapıları ve kendi izlenimlerini anlatmıştır; bu gezi yazısıdır. Anı çekici görünebilir, çünkü o da yaşanmışlığa dayanır; ama anıda kişinin hayatındaki olaylar, gezi yazısında ise gezilen yer ön plandadır.
Kolay
2Bir gezi yazısında yazar, Zeyniler köyüne Teleferik semtinden yürüyerek ulaştığını, yol boyunca Uludağ'ın eteklerindeki ormanlardan geçtiğini ve yukarıdan şehrin bütün ovasını seyrettiğini anlatır. Yazıdaki ipuçlarına göre Zeyniler köyü hangi şehrimizdedir?
- A) Balıkesir
- B) Kütahya
- C) Sakarya
- D) Bursa
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bursa
Uludağ Bursa'dadır; Teleferik semtinden yürüyerek Uludağ eteklerine ulaşılması köyün Bursa'da olduğunu gösterir. Balıkesir de Bursa'ya komşu ve dağlık olduğu için çekici görünebilir, ama Uludağ Balıkesir'de değildir.
Kolay
3Bursa'nın Zeyniler köyünde bir ev, “Çalıkuşu Evi” adıyla müzeye dönüştürülmüş. Bu köy, İstanbul'dan Anadolu'ya öğretmen olarak giden Feride'nin hikâyesini anlatan bir romanda da geçer. Bu müze aşağıdaki yazarlardan hangisinin romanıyla ilgilidir?
- A) Ömer Seyfettin
- B) Reşat Nuri Güntekin
- C) Halide Edib Adıvar
- D) Sait Faik Abasıyanık
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Reşat Nuri Güntekin
Öğretmen Feride'nin hikâyesini anlatan “Çalıkuşu” romanının yazarı Reşat Nuri Güntekin'dir. Halide Edib Adıvar da aynı dönemde roman yazdığı için çekici görünebilir, ama Çalıkuşu onun değil, Reşat Nuri'nin eseridir.
Kolay
4Kamp haftası boyunca Sude, her akşam çadırında bir deftere o gün yaşadıklarını yazıyor. Her yazısına “12 Temmuz” gibi bir başlıkla başlıyor ve yalnızca kendisinin bildiği duygularını da anlatıyor. Sude'nin yazdıklarını günlük türüne örnek yapan özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Olayların yazarın hayal gücüne dayanması
- B) Kişilerin karşılıklı konuşmalarıyla ilerlemesi
- C) Yaşananların günü gününe, tarih atılarak yazılması
- D) Duyguların dizeler hâlinde anlatılması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yaşananların günü gününe, tarih atılarak yazılması
Günlükte yaşananlar günü gününe yazılır ve her yazının başına tarih atılır; Sude de böyle yapmaktadır. “Duyguların dizeler hâlinde anlatılması” çekici görünebilir, çünkü Sude duygularını da yazar; ama dize şiirin özelliğidir, günlük düzyazıyla yazılır.
Kolay
5Aşağıdaki cümlelerden hangisi isim cümlesidir?
- A) Köye yeni bir yol yapıldı.
- B) Ziyaretçiler balkondan manzarayı izliyor.
- C) Zeyniler, cennet gibi bir yerdir.
- D) Bulutlar dağın üstünde dans eder.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Zeyniler, cennet gibi bir yerdir.
Yüklemi isim soylu bir sözcük olan cümle isim cümlesidir; “yerdir” yüklemi isimden oluşur. Diğer cümlelerin yüklemleri çekimli fiildir.
Kolay
6“Kardeşim yarın sabah müzeye gidecek.” cümlesinde dolaylı tümleç görevindeki sözcük hangisidir?
- A) yarın sabah
- B) Kardeşim
- C) gidecek
- D) müzeye
Cevabı göster
Doğru cevap: D) müzeye
Yükleme “nereye?” sorusu sorulduğunda “müzeye” cevabı alınır; bu dolaylı tümleçtir. “Yarın sabah” ise zaman bildiren zarf tümlecidir.
Kolay
7Müzeyi gezen Defne, gezi notlarına şöyle yazmıştır: “Bahçede çayımı yudumlayarak Uludağ'ın karlı tepelerini seyrettim.” Bu cümledeki “yudumlayarak” sözcüğü hangi fiilimsi türündendir?
- A) Sıfat-fiil
- B) İsim-fiil
- C) Zarf-fiil
- D) Çekimli fiil
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Zarf-fiil
“Yudumlayarak” sözcüğü “-arak” ekiyle yapılmıştır ve “seyrettim” eyleminin nasıl yapıldığını bildirdiği için zarf-fiildir.
Kolay
8Çalıkuşu Evi'ni tanıtan bir broşürden alınan aşağıdaki cümlelerden hangisi nesnel bir yargı içerir?
- A) Müzede yazara ait kitaplar ve eski fotoğraflar bulunur.
- B) Köyün manzarası insanın içini ferahlatıyor.
- C) Burası görülmesi gereken en huzurlu köydür.
- D) Bahçede çay içmek insana keyif veriyor.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Müzede yazara ait kitaplar ve eski fotoğraflar bulunur.
Müzede kitap ve fotoğraf bulunması herkesçe gözlemlenip doğrulanabilir; bu yüzden nesneldir. Diğer cümleler kişiden kişiye değişebilecek duygu ve beğenileri yansıtır.
Kolay
9“Köye giden yol artık asfalt.” cümlesindeki “giden” sözcüğü hangi fiilimsi türüne örnektir?
- A) Sıfat-fiil
- B) İsim-fiil
- C) Zarf-fiil
- D) Çekimli fiil
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sıfat-fiil
“Giden” sözcüğü “yol” ismini nitelediği için sıfat-fiildir. İsim-fiiller “-ma, -ış, -mak” ekleriyle yapılır ve isim gibi kullanılır.
Kolay
10Aşağıdaki cümlelerin hangisinde betimleme yapılmıştır?
- A) Taş duvarlı evin önündeki yaşlı çınar, dallarını ahşap balkona doğru uzatmıştı.
- B) Köye yirmi beş yıl önce yol yapıldığını büyüklerimden duydum.
- C) Müze, hafta içi her gün ziyaretçilere açık olacak.
- D) Ev, bir süre sonra belediye tarafından satın alındı.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Taş duvarlı evin önündeki yaşlı çınar, dallarını ahşap balkona doğru uzatmıştı.
Betimlemede bir yer ya da varlık, okurun gözünde canlanacak biçimde özellikleriyle anlatılır; taş duvarlı ev ve yaşlı çınar bu şekilde tasvir edilmiştir. Diğer cümleler yalnızca bilgi ya da olay aktarır.
Kolay
11Köy gezisine katılan Zeynep, notlarına şu cümleyi yazmıştır: “Patikada yürüyen çocuklar, köyün girişinde bir süre durdu.” Bu cümledeki fiilimsi hangisidir?
- A) durdu
- B) yürüyen
- C) patikada
- D) köyün
Cevabı göster
Doğru cevap: B) yürüyen
“Yürüyen” sözcüğü “yürü-” fiiline “-en” eki getirilerek yapılmış bir sıfat-fiildir. “Durdu” ise çekimli bir fiildir, fiilimsi değildir.
Kolay
12Bir gezi yazısında şu cümle yer almaktadır: “Uludağ, sisin içinde beyaz bir masal sarayı gibi duruyordu.” Bu cümlede aşağıdakilerden hangisi kullanılmıştır?
- A) Koşul
- B) Benzetme
- C) Neden-sonuç
- D) Amaç-sonuç
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Benzetme
Cümlede Uludağ, “gibi” sözcüğüyle beyaz bir masal sarayına benzetilmiştir. Cümlede bir şarta ya da nedene bağlanan yargı yoktur.
Kolay
13“Romanın geçtiği yerleri gezmek bana büyük mutluluk veriyor.” cümlesinde isim-fiil olan sözcük hangisidir?
- A) geçtiği
- B) mutluluk
- C) veriyor
- D) gezmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) gezmek
“Gezmek” sözcüğü “-mak” ekiyle yapılmış bir isim-fiildir. “Geçtiği” ise “yerleri” sözcüğünü nitelediği için sıfat-fiildir.
Kolay
14“Belediye, tarihî evi müzeye dönüştürdü.” cümlesinde nesne görevindeki söz öbeği hangisidir?
- A) tarihî evi
- B) Belediye
- C) müzeye
- D) dönüştürdü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) tarihî evi
Yükleme “neyi?” sorusu sorulduğunda “tarihî evi” cevabı alınır; bu nedenle nesnedir. “Müzeye” ise “nereye?” sorusunun cevabı olan dolaylı tümleçtir.
Kolay
15Can, defterine şunları yazmıştır: “Bugün sınıfça Çalıkuşu Evi'ni gezdik. Balkondan Uludağ'ı izlerken kendimi romanın içinde gibi hissettim. Akşam eve dönünce romanı yeniden okumaya başladım.” Öğretmeni, bu sayfanın günlük olabilmesi için türün temel bir kuralının unutulduğunu söylüyor. Can'ın bu sayfada unuttuğu kural hangisidir?
- A) Yazıya dikkat çekici bir başlık koymak
- B) Sayfanın başına tarih atmak
- C) Olayları başka birinin ağzından anlatmak
- D) Yaşadıklarını şiir biçiminde yazmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sayfanın başına tarih atmak
Günlükte her sayfanın başına tarih atılır; Can'ın sayfasında tarih yoktur. Başlık koymak ise günlüğün zorunlu bir kuralı değildir.
Kolay
16Gezi yazılarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- A) Yazar, gördüğü yerleri kendi gözlemlerine dayanarak aktarır.
- B) Gezilen yerlerin betimlemelerine sıkça yer verilir.
- C) Gezilen yerin tarihî ve kültürel özelliklerine değinilebilir.
- D) Yalnızca hayal ürünü yerler ve olaylar anlatılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yalnızca hayal ürünü yerler ve olaylar anlatılır.
Gezi yazısı, yazarın gerçekten gördüğü yerleri gözlemlerine dayanarak anlattığı bir türdür; hayal ürünü yerler anlatılmaz. Betimleme ve tarihî bilgiler ise gezi yazılarında sıkça bulunur.
Kolay
17Çalıkuşu Evi'ni gezen Elif, günlüğüne yazdığı cümleleri ögelerinin dizilişine göre inceliyor. Elif'in aşağıdaki cümlelerinden hangisi devrik cümledir?
- A) Sabah erkenden Teleferik semtinden yola çıktık.
- B) Hiç unutmayacağım balkondaki o manzarayı.
- C) Müzenin bahçesinde sıcak bir çay içtik.
- D) Akşama doğru yorgun argın eve döndük.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hiç unutmayacağım balkondaki o manzarayı.
Yüklemi sonda bulunmayan cümle devrik cümledir. “Hiç unutmayacağım balkondaki o manzarayı.” cümlesinde yüklem “unutmayacağım” sözcüğüdür ve nesne (“balkondaki o manzarayı”) yüklemden sonra gelmiştir. Öteki cümlelerin yüklemleri (“çıktık”, “içtik”, “döndük”) sonda olduğu için bu cümleler kurallıdır.
Kolay
18Zeyniler gezisini anlatan Baran'ın yazısından dört cümle aşağıda verilmiştir. Bu cümlelerin hangisinde abartma vardır?
- A) Dönüş yolu çıkıştan daha kısa sürdü.
- B) Yağmur başlarsa gezimizi yarıda keseceğiz.
- C) Yol dik olduğundan sık sık mola verdik.
- D) Müzeye varana kadar dünyanın yolunu yürüdük.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Müzeye varana kadar dünyanın yolunu yürüdük.
Abartmada bir durum olduğundan çok büyük ya da çok küçük gösterilir. “Dünyanın yolunu yürüdük” sözüyle yürünen yol gerçekte olduğundan çok daha uzun gösterilmiştir. İlk cümlede iki yol karşılaştırılmış, ikinci cümlede gezinin kesilmesi yağmurun başlaması koşuluna bağlanmış, üçüncü cümlede mola vermenin nedeni bildirilmiştir.
Orta
19Bursa gezisinden dönen Ilgaz, köyle ilgili gezi notlarından dört cümle seçip sınıfta okuyor. Ilgaz'ın aşağıdaki cümlelerinden hangisinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?
- A) Elektrik olmadığı için insanlar şehre taşınmış.
- B) Bursa'yı seyretmek için balkona çıktık.
- C) Yol yapılınca köye ulaşım kolaylaştı.
- D) Hava yağmurlu olduğundan yürüyüşü erteledik.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bursa'yı seyretmek için balkona çıktık.
Balkona çıkma eylemi, Bursa'yı seyretme amacıyla yapılmıştır; bu amaç-sonuç ilişkisidir. İlk cümle de “için” içerdiği için çekici görünebilir, ama orada elektriğin olmaması taşınmanın amacı değil, nedenidir.
Orta
20Köy gezisine hazırlanan Arda'ya dedesi yol tarifi verirken şöyle diyor: “Kasabanın biraz ötesinde, yürüyerek bir saat mesafede küçük bir köy var.” Dedenin cümlesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yüklemi “var” olduğu için isim cümlesidir.
- B) Yüklemi başta olduğu için devrik cümledir.
- C) Olumsuz anlamlı bir cümledir.
- D) Birden fazla yargı bildiren bir cümledir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yüklemi “var” olduğu için isim cümlesidir.
Yüklem “var” sözcüğüdür ve isim soylu olduğu için cümle isim cümlesidir. “Birden fazla yargı” çekici görünebilir, çünkü cümlede “yürüyerek” sözcüğü vardır; ama bu bir zarf-fiildir, çekimli fiil gibi yargı bildirmez.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.