9. Sınıf Coğrafya · Doğal Sistemler ve Süreçler

İklim Sistemi

atmosfer
sıcaklık
basınç
rüzgâr
yağış
ekinoks
özgül ısı

İklim sistemi nedir ve hangi bileşenlerden oluşur?

İklim sistemi, atmosfer, hidrosfer, kriyosfer, litosfer ve biyosferin, sıcaklık, basınç, rüzgâr ve yağış gibi değişkenlerle etkileşiminden oluşan sistemdir. Atmosfer yerden yukarıya troposfer, stratosfer, mezosfer, termosfer ve ekzosferden oluşur; hava olaylarının neredeyse tamamı troposferde yaşanır, ozon tabakası stratosferdedir. Dünya'nın geoit şekli nedeniyle Güneş ışınlarının geliş açısı kutuplara doğru küçülür ve sıcaklık azalır. Eksen eğikliği mevsimleri oluşturur; 21 Mart ve 23 Eylül'de gece-gündüz eşitliği (ekinoks) yaşanır. Yükseltide yaklaşık her 200 m'de sıcaklık 1 °C düşer; suyun özgül ısısı büyük olduğu için denizler geç ısınıp geç soğur. Isınan hava yükselerek alçak basınç, soğuyan hava çökerek yüksek basınç oluşturur ve rüzgârlar yüksek basınçtan alçak basınca eser. Yağış, havanın yükselip soğumasıyla oluşur ve yükselim, cephe ya da konveksiyon tipinde görülür. Kışın Sibirya yüksek basıncı Türkiye'nin havasını etkiler.

İklim Sistemi: konu anlatımı ve özeti

İklim, geniş bir alanda uzun yıllar boyunca görülen hava koşullarının ortalamasıdır. Bu konu, atmosferin yapısını ve sıcaklık, basınç, rüzgâr ve yağışın dünyada neden farklı dağıldığını açıklıyor.

Atmosfer yerden yukarıya troposfer, stratosfer, mezosfer, termosfer ve ekzosferden oluşur. Hava olaylarının neredeyse tamamı troposferde yaşanır; ozon tabakası stratosferdedir.
Atmosferin katmanları yerden yukarıya (ölçeksiz şema): troposferde hava olayları, stratosferde ozon tabakası
Dünya'nın geoit şekli nedeniyle Güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator'dan kutuplara doğru küçülür, bu yüzden sıcaklık genel olarak kutuplara doğru azalır.
Eksen eğikliği ve Güneş etrafındaki dolanım mevsimleri oluşturur. 21 Mart ve 23 Eylül'de gece-gündüz eşitliği (ekinoks) yaşanır.
Sıcaklığı etkileyen diğer faktörler: yükselti (yaklaşık her 200 m'de 1 °C düşüş), bakı, kara ve denizlerin dağılışı, okyanus akıntıları ve bitki örtüsü. Suyun özgül ısısı karadan büyük olduğu için denizler geç ısınıp geç soğur.
Isınan hava yükselir ve alçak basınç (dinamik veya termik), soğuyan hava çöker ve yüksek basınç oluşur. Rüzgârlar yüksek basınçtan alçak basınca eser.
Örnek: Asor yüksek basıncı ve İzlanda alçak basıncı Avrupa'nın, Sibirya yüksek basıncı ise kışın Türkiye'nin havasını etkiler.
Yağış; havanın yükselip soğumasıyla oluşur ve yükselim, cephe ya da konveksiyon tipinde görülür.

Unutma: İzotermler indirgenmiş haritalarda yükselti etkisi kaldırılarak çizilir; bu haritalarda sıcaklık farkını enlem ve kara-deniz dağılımı belirler.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bir yerin neden sıcak ya da soğuk olduğunu bulmak için faktörleri sırayla kontrol et:

Enlem: Ekvator'a yakın yerlerde Güneş ışınları daha dik gelir, ısınma fazla olur.
Yükselti: Yaklaşık her 200 metrede sıcaklık 1 °C düşer. 1.000 metre yükselen bir yerde sıcaklık yaklaşık 5 °C daha düşüktür.
Denize yakınlık: Su geç ısınıp geç soğur; kıyılarda yaz-kış ve gece-gündüz farkı azdır.
Bakı: Kuzey yarım kürede güneye bakan yamaçlar daha çok güneş alır.

Bir yerin iklimini açıklarken tek bir faktöre değil, bu faktörlerin birlikte etkisine bakmalısın.

Günlük hayattan: Yaz tatilinde dağdaki yaylaya çıkan aileler, aynı ildeki ovaya göre daha serin bir hava bulur. Bunun nedeni enlem değil, yükseltidir.

Sık yapılan hata: "Mevsimler, Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşmasıyla oluşur." Doğrusu: Mevsimleri eksen eğikliği ve Dünya'nın Güneş etrafındaki dolanımı oluşturur; ışınların geliş açısı ve gündüz süresi yıl içinde değişir.

Derinleş

Aynı enlemde bulunan iki şehri, örneğin kıyıdaki bir şehir ile iç kesimde ve yüksekteki bir şehri seç. Meteorolojinin yayımladığı uzun yıllar ortalamalarından iki şehrin ocak ve temmuz sıcaklıklarını bul ve bir grafikte karşılaştır. Farkı hangi faktörlerin oluşturduğunu tartış. Kışın soğuk olan şehirde evleri ısıtmak için harcanan enerjinin çevreye etkisini azaltacak yapı tasarımı önerileri geliştir.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

COĞ.9.3.2İklim sisteminin bileşen ve değişkenlerini çözümleyebilme
- a) İklim sisteminin bileşen ve değişkenlerini belirler.
- b) İklim sistemine ait değişkenler arasındaki ilişkileri belirler.

Bu konuda neler var?

Atmosferin Katmanları
Ekzosfer
Termosfer
Mezosfer
Stratosfer
Troposfer

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir öğrenci yıl boyunca yaşadığı kentte Güneş'in doğuş ve batış saatlerini kaydediyor. Kayıtlarında gece ile gündüz sürelerinin birbirine eşit olduğu iki tarih buluyor; bunlardan biri ilkbaharda, diğeri sonbaharda yer alıyor. Bu iki tarihte yaşanan olaya ne ad verilir?
- A) Gündönümü
- B) Dönence
- C) Kutup gecesi
- D) Ekinoks
- E) Günberi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ekinoks
Gece ile gündüzün eşit olduğu 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerine ekinoks denir. Gündönümü de gün uzunluğuyla ilgili bir kavram olduğu için karıştırılabilir; ancak gündönümlerinde (21 Haziran, 21 Aralık) gece ile gündüz arasındaki fark en büyüktür.
Kolay
2Atmosferin nerede bittiğini merak eden Zeynep bir kaynak okuyor. Kaynakta atmosferin en dış katmanında gaz moleküllerinin son derece seyrek olduğu ve bu katmanın giderek uzay boşluğuna karıştığı yazıyor. Kaynakta sözü edilen katman hangisidir?
- A) Termosfer
- B) Mezosfer
- C) Ekzosfer
- D) Stratosfer
- E) Troposfer
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ekzosfer
Atmosfer yerden yukarıya troposfer, stratosfer, mezosfer, termosfer ve ekzosferden oluşur; gazların çok seyrekleşip uzaya karıştığı en dış katman ekzosferdir. Termosfer de çok yüksekte olduğu için çekici gelebilir; ancak termosferin üstünde ekzosfer bulunur.
Kolay
3Bir bilim haberinde, Güneş'ten gelen zararlı morötesi ışınların büyük bölümünü tutan gaz tabakasındaki incelmenin uydularla izlendiği anlatılıyor. Haberde bu tabakanın, bulut ve yağış gibi hava olaylarının yaşandığı katmanın hemen üstündeki katmanda bulunduğu belirtiliyor. Haberde sözü edilen tabaka atmosferin hangi katmanındadır?
- A) Troposfer
- B) Stratosfer
- C) Mezosfer
- D) Termosfer
- E) Ekzosfer
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Stratosfer
Ozon tabakası, hava olaylarının yaşandığı troposferin hemen üstündeki stratosferde yer alır. Troposfer çekici gelebilir; ancak bulut, yağış ve rüzgâr gibi hava olayları troposferde görülür, ozon tabakası onun üstündedir.
Kolay
4Bir yaz öğleden sonrası geniş bir ovada yürüyen Deniz, kızgın toprağın üzerinde havanın titreştiğini ve kısa süre sonra yukarıda kabarık bulutların oluştuğunu görüyor. Öğretmeni, yerden ısınan havanın genleşip yükseldiğini ve bunun yerde bir basınç alanı oluşturduğunu anlatıyor. Yerde oluşan basınç alanı hangisidir?
- A) Termik yüksek basınç
- B) Dinamik alçak basınç
- C) Dinamik yüksek basınç
- D) Termik alçak basınç
- E) Sürekli yüksek basınç
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Termik alçak basınç
Isınan hava genleşip yükselince yerde hava azalır ve sıcaklık kökenli, yani termik alçak basınç oluşur. Dinamik alçak basınç da bir alçak basınçtır; ancak onun nedeni yerel ısınma değil, hava kütlelerinin hareketidir.
Kolay
5İklim sisteminin bileşenleri karşılaştırıldığında, Güneş'ten aldığı enerjiyi diğerlerine göre daha fazla depolayabilme özelliğiyle öne çıkan bileşen hangisidir?
- A) Litosfer
- B) Atmosfer
- C) Kriyosfer
- D) Hidrosfer
- E) Biyosfer
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hidrosfer
Hidrosferin en önemli özelliği Güneş enerjisini daha fazla depolaması ve atmosfere yavaş yavaş vermesidir. Bu, sıcaklığın hızla yükselip düşmesini engeller.
Kolay
6Kar ve buzla kaplı yüzeyler Güneş ışınımının büyük bölümünü uzaya geri yansıtır. Yüzeylerin Güneş ışınımını yansıtma oranını ifade eden kavram hangisidir?
- A) Albedo
- B) Özgül ısı
- C) Permafrost
- D) Ekinoks
- E) Konveksiyon
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Albedo
Bir yüzeyin Güneş ışınımını yansıtma oranına albedo denir; kar ve buzun albedosu yüksektir. Özgül ısı ise bir maddenin ısınma ve soğuma özelliğiyle ilgilidir.
Kolay
7Aşağıdakilerden hangisi iklim sisteminin değişkenlerinden biridir?
- A) Litosfer
- B) Kriyosfer
- C) Hava basıncı
- D) Biyosfer
- E) Hidrosfer
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hava basıncı
Sıcaklık, rüzgâr, hava basıncı, nemlilik ve yağış iklim sisteminin değişkenleridir. Litosfer, kriyosfer, biyosfer ve hidrosfer ise bileşenlerdir.
Kolay
8Bir bölgedeki hava koşullarının uzun süreli ortalamalarının ve uç değerlerinin genel durumu aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?
- A) Hava durumu
- B) Hava tahmini
- C) Basınç
- D) İklim
- E) Rüzgâr
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İklim
İklim, hava koşullarının uzun süreli ortalamaları ve uç değerlerinin genel durumudur. Hava durumu ise kısa süreli koşulları anlatır.
Kolay
9Yağışın oluşabilmesi için havada aşağıdaki süreçlerden hangisinin gerçekleşmesi gerekir?
- A) Havanın alçalıp ısınması
- B) Havadaki azot oranının artması
- C) Havanın yükselip soğuması
- D) Havanın tamamen durgun kalması
- E) Havadaki nemin azalması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Havanın yükselip soğuması
Yağış, havanın yükselip soğuması ve içindeki su buharının yoğuşmasıyla oluşur. Alçalan hava ısınır ve yağış olasılığı azalır.
Kolay
10Kriyosferi oluşturan unsurlardan biri olan ve organik karbon içeren donmuş topraklara ne ad verilir?
- A) Ozonosfer
- B) Albedo
- C) Fitoplankton
- D) Ekzosfer
- E) Permafrost
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Permafrost
Donmuş topraklara permafrost denir; bu topraklar organik karbon içerir. Ozonosfer stratosferdeki ozon tabakasının adıdır.
Kolay
11Uzun mesafeli yolcu uçakları, hava akışının daha az çalkantılı olduğu ve dikey hava hareketlerinin görülmediği bir katmanda yol alır. Bu katman hangisidir?
- A) Troposfer
- B) Stratosfer
- C) Mezosfer
- D) Termosfer
- E) Ekzosfer
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Stratosfer
Stratosferde dikey hava hareketleri görülmez ve hava akışı troposferdekinden daha az çalkantılıdır; jet uçakları bu yüzden stratosferde yol alır.
Kolay
12Sürekli hareket hâlinde olan, gezegen yüzeyi boyunca ısıyı, nemi ve bulutları taşıyan ve iklimin beş bileşeni içinde en dinamik ve değişken olan bileşen hangisidir?
- A) Litosfer
- B) Atmosfer
- C) Kriyosfer
- D) Hidrosfer
- E) Biyosfer
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Atmosfer
Ders kitabına göre iklimin beş bileşeni içinde en dinamik ve değişken olan atmosferdir. Litosferin etkisi ise çok uzun zamanda gerçekleşir.
Kolay
13Bir hava durumu sunucusu, Avrupa'nın havasını etkileyen basınç merkezlerini anlatırken iki merkezin adını veriyor. Aşağıdakilerden hangisi bu iki merkezi doğru olarak verir?
- A) Asor yüksek basıncı ve İzlanda alçak basıncı
- B) Sibirya alçak basıncı ve Asor alçak basıncı
- C) İzlanda yüksek basıncı ve Sibirya alçak basıncı
- D) Ekvator yüksek basıncı ve Asor alçak basıncı
- E) Kutup alçak basıncı ve İzlanda yüksek basıncı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Asor yüksek basıncı ve İzlanda alçak basıncı
Avrupa'nın havasını Asor yüksek basıncı ve İzlanda alçak basıncı etkiler. Sibirya'da kışın alçak değil yüksek basınç oluşur.
Kolay
14Bir öğrenci iklim sisteminin beş ana bileşenini panoya yazarken bir hata yapmıştır. Aşağıdakilerden hangisi iklim sisteminin bileşenlerinden biri değildir?
- A) Atmosfer
- B) Hidrosfer
- C) Kriyosfer
- D) Sıcaklık
- E) Biyosfer
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sıcaklık
İklim sisteminin bileşenleri atmosfer, hidrosfer, kriyosfer, litosfer ve biyosferdir. Sıcaklık ise bir bileşen değil, iklim sisteminin değişkenidir.
Kolay
15Kutup bölgelerine yakın yerlerde gökyüzünde görülen renkli kutup ışıkları atmosferin hangi katmanında oluşur?
- A) Troposfer
- B) Stratosfer
- C) Termosfer
- D) Mezosfer
- E) Ozonosfer
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Termosfer
Kutup ışıkları, oksijen ve azot atomlarının yüksek enerjili Güneş radyasyonunu emdiği ve iyonlaşmanın görüldüğü termosferde oluşur.
Kolay
16Uzaydan gelen gök taşlarının büyük çoğunluğu, yukarı doğru çıkıldıkça sıcaklığın azaldığı bir atmosfer katmanında parçalanarak toz hâline gelir. Bu katman hangisidir?
- A) Troposfer
- B) Stratosfer
- C) Mezosfer
- D) Termosfer
- E) Ekzosfer
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mezosfer
Gök taşlarının büyük bölümü mezosferde parçalanır; bu katmanda yükseldikçe sıcaklık azalır. Stratosferde ise yükseldikçe sıcaklık artar.
Kolay
17Yerden bırakılan bir meteoroloji balonu yükselirken sıcaklığı sürekli ölçüyor. Balon yükseldikçe sıcaklık önce düzenli olarak düşüyor; balon belirli bir yüksekliği geçtikten sonra ise yükseldikçe sıcaklık artmaya başlıyor. Sıcaklığın artmaya başladığı sırada balon atmosferin hangi katmanına girmiştir?
- A) Troposfer
- B) Stratosfer
- C) Mezosfer
- D) Termosfer
- E) Ekzosfer
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Stratosfer
Yeryüzünden ışımayla ısınan troposferde yukarı çıkıldıkça sıcaklık düşer. Troposferin üzerindeki stratosferde ise yükselti arttıkça sıcaklık artar. Yerden yükselen balon önce troposferden geçtiği için sıcaklık düşmüş, stratosfere girince artmaya başlamıştır. Mezosferde sıcaklık yeniden azalır; termosfer ve ekzosfer ise çok daha yukarıdadır.
Kolay
18Bir araştırmacı, aynı gün bir çölde ve bir deniz kıyısında yere yakın havadan örnekler alıyor. Örneklerdeki gazların oranlarını karşılaştırdığında, gazlardan birinin oranının kıyıdaki örnekte belirgin biçimde yüksek olduğunu, ötekilerin oranının ise değişmediğini görüyor. Oranı iki yerde farklı çıkan gaz aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Azot
- B) Argon
- C) Oksijen
- D) Su buharı
- E) Neon
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Su buharı
Troposfer, oranı değişmeyen gazlar (azot, oksijen vb.) ile yere ve zamana göre oranı değişen gazlardan (su buharı, karbondioksit, ozon) oluşur. Su buharının oranı deniz kıyısında yüksek, çölde düşüktür. Azot, oksijen, argon ve neon gibi gazların oranı yerden yere değişmez.
Orta
19Karadeniz'den esen nemli hava, kıyıya paralel uzanan dağlara çarparak yamaç boyunca yükselir ve soğur. Bu nedenle dağların denize bakan yamaçları bol yağış alırken iç kesimlere bakan yamaçları daha kurak kalır. Kıyıya bakan yamaçlarda düşen bu yağış hangi türdendir?
- A) Cephe yağışı
- B) Yükselim (orografik) yağışı
- C) Konveksiyonel yağış
- D) Çiy ve kırağı
- E) Muson yağışı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yükselim (orografik) yağışı
Nemli havanın dağ yamacını tırmanarak yükselmesi ve soğumasıyla oluşan yağış yükselim (orografik) yağışıdır. Cephe yağışı da havanın yükselmesiyle oluşur; ancak onda sıcak hava, dağ yamacına değil soğuk hava kütlesinin üzerine tırmanır.
Orta
20Kuzey yarım kürede bulunan bir dağda kayak yapan Kaan, mart ayında aynı yükseltideki iki yamaçtan güneye bakanında karın büyük ölçüde eridiğini, kuzeye bakanında ise kalın kar örtüsünün sürdüğünü görüyor. Her iki yamaç da aynı rüzgârlara açıktır ve yağış miktarları birbirine yakındır. Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yükselti
- B) Okyanus akıntıları
- C) Kara ve denizlerin dağılışı
- D) Bakı
- E) Enlem
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bakı
Kuzey yarım kürede güneye bakan yamaçlar Güneş ışınlarını daha büyük açıyla ve daha uzun süre alır, bu yüzden karları erken erir; bu etkiye bakı denir. Yükselti de sıcaklığı etkiler; ancak iki yamaç aynı yükseltide olduğu için farkı açıklamaz.

Ders videoları

MEB'in 9. sınıf Coğrafya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)

9.Sınıf Coğrafya Dersi Örnek Ders Anlatımı Kaynak: MEB

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.