9. Sınıf Coğrafya · Doğal Sistemler ve Süreçler
İklim Sisteminde Yaşanan Değişiklikler
- küresel iklim değişikliği
- sera etkisi
- sera gazları
- küresel ısınma
- fosil yakıt
- buzul erimesi
- iklim sistemi
Küresel iklim değişikliğinin nedenleri ve etkileri nelerdir?
Küresel iklim değişikliği, iklim özelliklerinde küresel çapta meydana gelen değişimlerdir ve son yüzyıldaki hızlı ısınma büyük ölçüde insan faaliyetlerinden kaynaklanır. Karbondioksit, metan ve su buharı gibi sera gazları yeryüzünden yansıyan ısının bir kısmını atmosferde tutar; buna sera etkisi denir. Fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma, sanayi ve yoğun tarım sera gazı miktarını artırarak küresel ısınmaya yol açar. Güneş etkinliğindeki değişimler, büyük volkanik patlamalar ve Dünya'nın yörünge özellikleri ise doğal nedenlerdir. Buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, sıcak hava dalgaları, kuraklık ve şiddetli yağışların sıklaşması başlıca etkilerdir; verim kaybı ve su kıtlığı iklim göçlerini artırabilir. Çözüm için yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, ağaçlandırma ve uluslararası anlaşmalar gerekir. Sera etkisi doğal ve gereklidir; sorun, insan kaynaklı gazlarla bu etkinin aşırı güçlenmesidir.
İklim Sisteminde Yaşanan Değişiklikler: konu anlatımı ve özeti
Dünya'nın iklimi jeolojik zamanlar boyunca hep değişmiştir; ancak son yüzyılda yaşanan hızlı ısınma büyük ölçüde insan faaliyetlerinden kaynaklanıyor. Bu konu, küresel iklim değişikliğinin nedenlerini, etkilerini ve geleceğe dair öngörüleri ele alıyor.
- Sera gazları (karbondioksit, metan, su buharı vb.) yeryüzünden yansıyan ısının bir kısmını atmosferde tutar; buna sera etkisi denir. Sera etkisi olmasaydı Dünya yaşam için çok soğuk olurdu.
- Fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma, sanayi ve yoğun tarım sera gazı miktarını artırarak sera etkisini güçlendirir ve küresel ısınmaya yol açar.
- Doğal nedenler de iklimi etkiler: Güneş etkinliğindeki değişimler, büyük volkanik patlamalar ve Dünya'nın yörünge özellikleri bunlara örnektir.
- Etkileri: buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, sıcak hava dalgaları, kuraklık ve şiddetli yağışların sıklaşması, canlı türlerinin yaşam alanlarının değişmesi.
- Tarım ürünlerinde verim kaybı, su kıtlığı ve kıyı yerleşmelerinin tehlikeye girmesi iklim göçlerini artırabilir.
- Çözüm için yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, ağaçlandırma ve uluslararası anlaşmalarla sera gazı salımının azaltılması gerekir.
Unutma: Sera etkisi doğal ve gerekli bir olaydır; sorun, insan kaynaklı sera gazlarıyla bu etkinin aşırı güçlenmesidir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Sera etkisini güneşte bekleyen bir arabanın içi gibi düşün:
- Güneş ışınları camdan geçerek içeriyi ısıtır.
- Isınan koltuklar ısıyı geri yayar, ama bu ısının bir kısmı camdan kolayca çıkamaz.
- Arabanın içi dışarıdan daha sıcak olur.
Atmosferdeki sera gazları da camın görevini yapar. Bu doğal bir olaydır ve Dünya'yı yaşanabilir kılar. Sorun, fosil yakıtlar, ormansızlaşma ve yoğun tarım nedeniyle sera gazlarının artmasıyla "camın kalınlaşmasıdır". Daha çok ısı tutulur ve ortalama sıcaklık yükselir.
Günlük hayattan: Son yıllarda sıcak hava dalgalarının daha sık yaşandığını ve bazı yerlerde baharın daha erken geldiğini haberlerde duyabilirsin.
Sık yapılan hata: "Sera etkisi tamamen zararlıdır, hiç olmamalı." Doğrusu: Sera etkisi olmasaydı Dünya çok soğuk olurdu. Zararlı olan, insan etkisiyle bu etkinin aşırı güçlenmesidir.
Derinleş
Okulunun bir haftalık elektrik, ısınma ya da ulaşım kaynaklı sera gazı salımını azaltmak için ölçülebilir bir eylem planı hazırla. Önce hangi alanda en çok enerji harcandığını gözlemle, sonra iki somut öneri geliştir ve bu önerilerin maliyetini, uygulanabilirliğini ve kimin sorumluluğu olacağını belirle. Küresel bir sorunda bireysel adımların ne kadar etkili olabileceğini tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.9.3.4İklim sistemi ve sürecinde meydana gelen değişiklikleri algılayabilme
- a) İklim sistemi ve sürecinde meydana gelen değişiklikleri coğrafi temsiller aracılığıyla karşılaştırır.
- b) İklim sistemi ve sürecinde meydana gelen değişiklikleri sıralar.
- c) Küresel iklim değişikliğinin neden ve sonuçlarını yorumlar.
- ç) Küresel iklim değişikliğini sentezler.
Bu konuda neler var?
- Küresel İklim Değişikliğinin Nedenleri
- Küresel İklim Değişikliğinin Etkileri
- Küresel İklim Değişikliğine Yönelik Öngörüler
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir dağcı, otuz yıl önce çekilmiş bir fotoğrafla aynı noktadan kendi çektiği yeni fotoğrafı karşılaştırıyor. Eski fotoğrafta vadiyi dolduran buz kütlesinin yeni fotoğrafta çok gerilere çekildiğini, yerinde çakıllı bir alan kaldığını görüyor. Bu değişim küresel ısınmanın hangi sonucuna örnektir?
- A) Deniz seviyesinin alçalması
- B) Kuraklıkların azalması
- C) Kutup buzullarının genişlemesi
- D) Kar yağışlı gün sayısının artması
- E) Buzulların erimesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Buzulların erimesi
Buz kütlesinin geri çekilmesi, küresel ısınma nedeniyle buzulların erimesinin bir göstergesidir. Deniz seviyesinin alçalması ters bir sonuçtur; buzullar eridikçe denizlere daha çok su katılır ve deniz seviyesi yükselir.
Kolay
2Bir enerji santralinde, milyonlarca yıl önce yaşamış bitki kalıntılarının yer altında basınç ve sıcaklıkla dönüşmesiyle oluşmuş kömür yakılarak elektrik üretiliyor. Santralin bacasından atmosfere bol miktarda karbondioksit veriliyor. Santralde kullanılan türden enerji kaynaklarına genel olarak ne ad verilir?
- A) Yenilenebilir enerji
- B) Biyokütle
- C) Jeotermal enerji
- D) Nükleer yakıt
- E) Fosil yakıt
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Fosil yakıt
Kömür, petrol ve doğal gaz gibi milyonlarca yılda oluşmuş kaynaklar fosil yakıttır; yakıldıklarında atmosfere karbondioksit salarlar. Biyokütle de bitki kökenlidir; ancak yakın zamanda yetişmiş bitki ve atıklardan elde edilir, oluşumu milyonlarca yıl sürmez.
Kolay
3Bir çevre kulübü, okulun yakınındaki çöp depolama alanında atıkların çürümesiyle bir gazın açığa çıktığını ve bu gazın atmosferde ısıyı tutarak küresel ısınmaya katkıda bulunduğunu öğreniyor. Kulüp üyeleri bu gazın evlerde kullanılan doğal gazın da ana bileşeni olduğunu not ediyor. Kulübün sözünü ettiği sera gazı hangisidir?
- A) Oksijen
- B) Azot
- C) Metan
- D) Argon
- E) Hidrojen
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Metan
Çürüyen atıklardan çıkan ve doğal gazın ana bileşeni olan metan, ısıyı tutan bir sera gazıdır. Oksijen ve azot atmosferin büyük kısmını oluşturdukları için çekici gelebilir; ancak bu gazlar sera etkisi yapmaz.
Kolay
4Bir öğrenci, iklim değişikliği sunumu için iklimi etkileyen etkenleri "doğal" ve "insan kaynaklı" başlıkları altında iki sütuna ayırıyor. Doğal sütununa yazdığı etkenlerin insan etkinliklerinden bağımsız olduğunu ve Dünya tarihi boyunca da var olduğunu belirtiyor. Aşağıdakilerden hangisi insan kaynaklı sütuna yazılmalıdır?
- A) Güneş etkinliğindeki değişim
- B) Ormansızlaşma
- C) Büyük volkanik patlamalar
- D) Dünya'nın yörünge özellikleri
- E) Okyanus akıntılarındaki doğal salınımlar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ormansızlaşma
Ormanların kesilip tarla ya da yerleşim alanına dönüştürülmesi bir insan etkinliğidir ve atmosferdeki karbondioksiti artırır. Büyük volkanik patlamalar da atmosfere gaz ve kül saldığı için çekici gelebilir; ancak insan etkinliğinden bağımsız doğal olaylardır.
Kolay
5Ders kitabına göre sera etkisi sayesinde Dünya'nın günümüzdeki ortalama sıcaklığı yaklaşık kaç °C'dir?
- A) 15 °C
- B) −18 °C
- C) 0 °C
- D) 30 °C
- E) 45 °C
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 15 °C
Dünya'nın ortalama sıcaklığı 15 °C'dir. −18 °C ise sera etkisi olmasaydı beklenen ortalama sıcaklıktır.
Kolay
6Geçmiş dönemlerin iklimini araştıran bir bilim insanı, yüzlerce yıllık bir ağacın gövdesindeki halkaların kalınlıklarını inceliyor. Bu çalışma ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Ağaç halkaları yalnızca ağacın türünü gösterir.
- B) Yaş halkaları ile iklim arasında ilişki kurulamaz.
- C) Ağaç halkaları yalnızca toprak türünü belirlemeye yarar.
- D) Ağaç halkaları gelecekteki hava durumunu gösterir.
- E) Asırlık ağaçların yaş halkaları geçmiş iklim koşullarına kanıt sağlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Asırlık ağaçların yaş halkaları geçmiş iklim koşullarına kanıt sağlar.
Bilim insanları geçmiş iklimleri araştırırken asırlık ağaçların yaş halkalarından yararlanır. Halkalar geçmişi gösterir, gelecekteki hava durumunu göstermez.
Kolay
7Hava olaylarında ve iklim sistemi bileşenlerinde yaşanan değişimlerin etkisiyle iklim özelliklerinde dünya çapında meydana gelen değişimlere ne ad verilir?
- A) Mikroklima
- B) Hava tahmini
- C) Ekinoks
- D) Makroklima
- E) Küresel iklim değişikliği
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Küresel iklim değişikliği
İklim özelliklerinde küresel çapta meydana gelen değişimlere küresel iklim değişikliği denir. Mikroklima küçük bir alanın özel iklimidir.
Kolay
8Ders kitabına göre son buzul çağı yaklaşık kaç yıl önce sona ermiştir?
- A) 100 yıl
- B) 10 bin yıl
- C) 1 milyon yıl
- D) 200 milyon yıl
- E) 500 yıl
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 10 bin yıl
Son buzul çağı yaklaşık 21 bin yıl önce en yüksek seviyesine ulaşmış ve yaklaşık 10 bin yıl önce sona ermiştir.
Kolay
9Dünya'nın eksen eğikliği uzun bir süreçte 22,1° ile 24,5° arasında değişmektedir. Eksen eğikliğinin günümüzdeki değeri yaklaşık kaçtır?
- A) 22° 01'
- B) 24° 30'
- C) 20° 00'
- D) 23° 27'
- E) 26° 15'
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 23° 27'
Eksen eğikliği bugün yaklaşık 23° 27'dir ve ortalama 42 bin yıllık süreçte 22,1° ile 24,5° arasında değişmektedir.
Kolay
10Yer kabuğunu oluşturan büyük parçaların, yani levhaların hareketlerine genel olarak ne ad verilir?
- A) Sera etkisi
- B) Tektonizma
- C) Albedo
- D) Aerosol
- E) Yalpalama
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tektonizma
Levha adı verilen yer kabuğu parçalarının hareketlerine tektonizma denir. Yalpalama eksen eğikliğindeki değişimi ifade eder.
Kolay
11Atmosferde bulunan katı veya sıvı haldeki küçük parçacıklara ne ad verilir?
- A) Sera gazı
- B) Permafrost
- C) Taraça
- D) Relikt
- E) Aerosol
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Aerosol
Atmosferdeki katı veya sıvı partiküllere aerosol denir. Sera gazları ise su buharı, karbondioksit, metan gibi ısıyı tutan gazlardır.
Kolay
12İnsanın iklim sistemi üzerindeki etkileri önceleri yerel ölçekte görülürken hangi gelişmeden sonra artan fosil yakıt kullanımıyla küresel boyuta ulaşmıştır?
- A) Tarımın başlaması
- B) Yazının bulunması
- C) Sanayi Devrimi
- D) Son buzul çağının bitmesi
- E) Coğrafi keşifler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sanayi Devrimi
Sanayi Devrimi sonrasında artan fosil yakıt kullanımı insan etkisini küresel boyuta taşımıştır. Tarımın başlaması etkileri yerel ölçekte başlatmıştır.
Kolay
13Bilim insanları buzullardaki hava kabarcıklarından aldıkları örnekleri inceleyerek iklimle ilgili önemli bir ilişkiyi kanıtlamıştır. Bu ilişki aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Karbondioksit seviyesi ile küresel sıcaklıklar arasındaki ilişki
- B) Buzulların büyüklüğü ile kıyı kentlerinin nüfusu arasındaki ilişki
- C) Eksen eğikliği ile yıllık deprem sayısı arasındaki ilişki
- D) Ozon miktarı ile tarım ürünlerinin verimi arasındaki ilişki
- E) Rüzgâr hızı ile göllerin derinliği arasındaki ilişki
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Karbondioksit seviyesi ile küresel sıcaklıklar arasındaki ilişki
Buzullardaki hava kabarcıkları geçmiş atmosferin bileşimini saklar; bu örnekler karbondioksit seviyesi ile küresel sıcaklıklar arasında yakın bir ilişki olduğunu kanıtlamıştır.
Kolay
14İnsan faaliyetlerinin atmosferde sera gazı birikimini artırarak doğal sera etkisini kuvvetlendirdiği günümüzü de kapsayan döneme verilen ad hangisidir?
- A) Buzul Çağı
- B) Sıcak Çağ
- C) Tektonizma
- D) Antroposen (İnsan Çağı)
- E) Ekinoks
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Antroposen (İnsan Çağı)
İnsan faaliyetlerinin sera gazı birikimini artırdığı bu dönem Antroposen (İnsan Çağı) olarak adlandırılır. Tektonizma levha hareketlerinin genel adıdır.
Kolay
15İklim sisteminin en önemli girdisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Güneş'ten alınan enerji
- B) Yer altındaki magma
- C) Okyanus tabanındaki çökeller
- D) Tarım ürünlerinin miktarı
- E) Kentlerin yüzölçümü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Güneş'ten alınan enerji
İklim sisteminin en önemli girdisi Güneş'ten alınan enerjidir; ışınımsal etkenlerdeki değişimler Dünya'nın enerji bilançosunu değiştirir.
Kolay
16Bir belediye, sera gazı salımını azaltmak için kamu binalarının çatılarına güneş panelleri kurmaya karar vermiştir. Bu uygulama küresel iklim değişikliğiyle mücadelede hangi yönteme örnektir?
- A) Fosil yakıt tüketimini artırmak
- B) Orman alanlarını azaltmak
- C) Kentlerdeki trafik yoğunluğunu artırmak
- D) Yenilenebilir enerji kullanımını artırmak
- E) Tarım alanlarını genişletmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yenilenebilir enerji kullanımını artırmak
Güneş enerjisi yenilenebilir bir kaynaktır ve fosil yakıtların yerine kullanıldığında sera gazı salımını azaltır. Fosil yakıt tüketimini artırmak sorunu büyütür.
Kolay
17Bir öğrenci, sera etkisinin Dünya'nın sıcaklığına katkısını hesaplamak istiyor. Ders kitabından Dünya'nın ortalama sıcaklığının 15 °C olduğunu, sera etkisi olmasaydı bu değerin −18 °C olacağını öğreniyor. Bu bilgilere göre sera etkisi, Dünya'nın ortalama sıcaklığını kaç °C yükseltmektedir?
- A) 3 °C
- B) 15 °C
- C) 18 °C
- D) 33 °C
- E) 36 °C
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 33 °C
Sera etkisi olmasaydı ortalama sıcaklık −18 °C olurdu; bugünkü ortalama 15 °C'dir. Aradaki fark 15 − (−18) = 15 + 18 = 33 °C'dir. İki değeri birbirinden çıkarırken eksi işaretini göz ardı etmek 3 °C sonucuna götürür; bu yanlıştır.
Kolay
18Bir belgeselde Dünya'nın ilk dönemleri anlatılıyor: Başlangıçta hidrojen ve helyumdan oluştuğu tahmin edilen atmosferde zamanla su buharı, karbondioksit ve azot yoğunluğu artmış; su buharının yoğunlaşmasıyla da okyanuslar ve buzullar oluşmuştur. Atmosferde su buharı, karbondioksit ve azot yoğunluğunun artmasını sağlayan etken aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Volkanik faaliyetler
- B) Okyanus sularının buharlaşması
- C) Buzulların erimesi
- D) Bitkilerin fotosentez yapması
- E) Eksen eğikliğinin değişmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Volkanik faaliyetler
İlk atmosferdeki su buharı, karbondioksit ve azot yoğunluğu volkanik faaliyetlerin etkisiyle artmıştır. Okyanuslar (hidrosfer) ve buzullar (kriyosfer) bu su buharının yoğunlaşmasıyla sonradan oluştuğundan artışın nedeni olamaz. Fotosentez karbondioksiti artırmaz, azaltır; eksen eğikliği ise atmosferin bileşimini değil Güneş'ten alınan enerjiyi etkiler.
Orta
19Bir ülkede on yıl içinde geniş orman alanları kesilerek tarım arazisine ve yerleşim alanına dönüştürülmüştür. Bilim insanları bu değişimin ülkenin küresel ısınmaya katkısını artırdığını belirtiyor. Ormanların yok edilmesi küresel ısınmayı hangi yolla artırır?
- A) Atmosferdeki oksijen miktarı birden artar.
- B) Güneş'ten gelen ışınların miktarı azalır.
- C) Okyanus akıntılarının yönü tersine döner.
- D) Fotosentezle atmosferden alınan karbondioksit azalır.
- E) Ozon tabakası kalınlaşarak ısıyı hapseder.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Fotosentezle atmosferden alınan karbondioksit azalır.
Bitkiler fotosentezle atmosferden karbondioksit alır; ormanlar azalınca atmosferde daha çok karbondioksit kalır ve sera etkisi güçlenir. Ozon tabakasının ısıyı hapsettiği düşüncesi yaygın bir yanılgıdır; ozon incelmesi ile küresel ısınma farklı sorunlardır.
Orta
20Bir öğrenci sınıfta "Sera etkisi olmasaydı iklim sorunlarımız da olmazdı." diyor. Öğretmen, atmosferi olmayan Ay'da gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkının yüzlerce dereceyi bulduğunu, Dünya'da ise ortalama sıcaklığın yaşama uygun kaldığını hatırlatıyor. Öğretmenin açıklamasıyla en uyumlu yargı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sera etkisi tamamen insan faaliyetleriyle ortaya çıkmıştır.
- B) Sera etkisi atmosferdeki oksijenin artmasıyla oluşur.
- C) Sera etkisi Dünya'yı soğutan ve yaşamı zorlaştıran bir olaydır.
- D) Sera etkisi doğaldır; sorun, insan etkisiyle aşırı güçlenmesidir.
- E) Sera etkisi yalnızca kentlerin üzerinde görülen yerel bir olaydır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sera etkisi doğaldır; sorun, insan etkisiyle aşırı güçlenmesidir.
Sera gazları Dünya'nın yaydığı ısının bir kısmını tutarak ortalama sıcaklığı yaşama uygun düzeyde korur; bu doğal ve gerekli bir süreçtir. Sorun, insan kaynaklı sera gazlarının bu etkiyi aşırı güçlendirmesidir; sera etkisinin tümüyle insan yapımı olduğunu düşünmek yaygın bir yanılgıdır.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Coğrafya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.