9. Sınıf Coğrafya · Doğal Sistemler ve Süreçler
İklim Türleri
- denizellik
- karasallık
- akdeniz iklimi
- muson iklimi
- ekvatoral iklim
- mikroklima
Dünyadaki iklim türleri nelerdir?
İklim türleri, sıcaklık ve yağışın dünyada farklı dağılmasıyla ortaya çıkan ve sıcak, ılıman ve soğuk iklimler olarak üçe ayrılan iklim gruplarıdır. Sıcak iklimlerden ekvatoral iklim yıl boyu sıcak ve yağışlıdır, savan iklimi yaz yağışlıdır, çöl ikliminde ise yağış çok azdır. Muson iklimi Güney ve Güneydoğu Asya'da görülür; yazın denizden esen musonlar bol yağış getirir. Ilıman iklimlerden Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır, bitki örtüsü makidir. Step ikliminde en fazla yağış ilkbaharda düşer ve bitki örtüsü bozkırdır. Soğuk iklimlerden sert karasal iklimde tayga ormanları yaygındır, tundrada yazın yosun ve likenler yetişir. Denizellik arttıkça sıcaklık farkı azalır, karasallık arttıkça artar. Bir iklimi tanımada yağış miktarından çok yağışın düştüğü mevsim belirleyicidir: Akdeniz kış, step ilkbahar, muson yaz yağışlıdır.
İklim Türleri: konu anlatımı ve özeti
Dünyada sıcaklık ve yağışın farklı dağılması, birbirinden ayrılan iklim türlerini ortaya çıkarır. Bu konu, sıcak, ılıman ve soğuk iklimleri ve bunların temel özelliklerini tanıtıyor.
- Sıcak iklimler: Ekvatoral iklim yıl boyu sıcak ve her mevsim yağışlıdır, bitki örtüsü yağmur ormanıdır. Savan iklimi yaz yağışlıdır, uzun otlar (savan) görülür. Çöl ikliminde yağış çok azdır, gece-gündüz sıcaklık farkı büyüktür.
- Muson iklimi Güney ve Güneydoğu Asya'da görülür; yazın denizden esen musonlar bol yağış getirir, kışlar kuraktır.
- Ilıman iklimler: Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır, bitki örtüsü makidir. Okyanusal iklim her mevsim yağışlı ve serindir, sıcaklık farkı azdır.
- Ilıman karasal (step) iklimde yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuktur; en fazla yağış ilkbaharda düşer ve bitki örtüsü bozkırdır.
- Soğuk iklimler: Sert karasal iklimde kışlar çok uzun ve soğuktur, iğne yapraklı (tayga) ormanlar yaygındır. Tundra ve kutup ikliminde sıcaklık çok düşüktür; tundrada yazın yosun ve likenler yetişir.
- Denizellik arttıkça sıcaklık farkı azalır, karasallık arttıkça artar. Yüksek dağ ikliminde yükselti nedeniyle sıcaklık düşer.
- Küçük bir alanda yer şekli, toprak veya insan etkisiyle çevresinden farklılaşan iklime mikroklima denir.
Unutma: Bir iklimi tanımak için yağışın miktarına değil, hangi mevsimde düştüğüne ve sıcaklık farkına bak; Akdeniz kış, step ilkbahar, muson yaz yağışlıdır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir iklim türünü tanımak için iki soru sor:
- Sıcaklık nasıl? Yıl boyu sıcak mı, kışlar soğuk mu, yaz ile kış arasındaki fark büyük mü?
- Yağış hangi mevsimde düşüyor? Her mevsim mi, yazın mı, kışın mı, ilkbaharda mı?
Türkiye'den örneklerle eşleştir:
- Kıyıda yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı → Akdeniz iklimi, bitki örtüsü maki.
- İç kesimde yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk, en çok yağış ilkbaharda → step iklimi, bitki örtüsü bozkır.
- Kuzey kıyıda her mevsim yağışlı, sıcaklık farkı az → Karadeniz iklimi, bitki örtüsü orman.
Günlük hayattan: Akdeniz kıyısındaki zeytin ve portakal bahçeleri ılık kışları, İç Anadolu'daki buğday tarlaları ilkbahar yağışlarını izler.
Sık yapılan hata: "Yağış miktarı çoksa iklim muson iklimidir." Doğrusu: Muson iklimini ayıran yağışın çok olması değil, yazın düşmesi ve kışların kurak geçmesidir.
Derinleş
Bir dünya haritası üzerinde beş farklı iklim türünden birer örnek bölge seç. Her bölge için insanların kullandığı geleneksel konut tipini (taş, ahşap, kerpiç, çadır gibi) araştır ve iklimle ilişkisini açıklayan bir tablo hazırla. Ardından yaşadığın yerin iklimine uygun, enerji tasarrufu sağlayan bir ev tasarla: Pencereler hangi yöne bakmalı, çatı nasıl olmalı?
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.9.3.3Türkiye ve dünyadaki farklı iklim türlerine sahip yerlerin iklim verilerini kullanarak tablo, grafik, şekil ve/veya diyagram hazırlayabilme
- a) Türkiye ve dünyadaki farklı iklim türlerine sahip yerlerin iklim verilerini kullanarak oluşturacağı tablo, grafik, şekil ve/veya diyagramın amacını belirler.
- b) Türkiye ve dünyadaki farklı iklim türlerine sahip yerlerin iklim verilerini kullanarak oluşturacağı tablo, grafik, şekil ve/veya diyagramın türü için gerekli olan araç gereci belirler.
- c) Türkiye ve dünyadaki farklı iklim türlerine sahip yerlerin iklim verilerini toplar.
- ç) Türkiye ve dünyadaki farklı iklim türlerine sahip yerlerin iklim verilerini sınıflandırır.
- e) Türkiye ve dünyadaki farklı iklim türlerine sahip yerlerin iklim verilerini kullanarak görselleştirdiği tablo, grafik, şekil ve/veya diyagramı amacına uygun kullanır.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Afrika'da bir doğa parkını ziyaret eden Burak, kurak mevsimde sararan uzun boylu otların arasında seyrek ağaçlar ve sürüler hâlinde zebralar görüyor. Rehber, yağışların yalnızca yaz mevsiminde düştüğünü ve otların bu dönemde yeniden yeşerdiğini anlatıyor. Burak'ın gezdiği yerin iklim tipi hangisidir?
- A) Çöl iklimi
- B) Ekvatoral iklim
- C) Akdeniz iklimi
- D) Savan iklimi
- E) Step iklimi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Savan iklimi
Yazı yağışlı, kışı kurak olan ve uzun boylu otlarla seyrek ağaçlardan oluşan bitki örtüsüne sahip iklim savan iklimidir. Step de ot topluluğuyla tanınır; ancak stepte otlar kısa boyludur ve yağışlar en çok ilkbaharda düşer.
Kolay
2İngiltere'de bir yıl geçiren Sena, yazların serin, kışların ise sanıldığı kadar soğuk olmadığını ve hemen her ay yağmur yağdığını anlatıyor. Yaşadığı kentte en sıcak ay ile en soğuk ay arasındaki ortalama sıcaklık farkının 15 °C'den az olduğunu öğreniyor. Sena'nın anlattığı iklim tipi hangisidir?
- A) Akdeniz iklimi
- B) Okyanusal iklim
- C) Step iklimi
- D) Sert karasal iklim
- E) Muson iklimi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Okyanusal iklim
Okyanus etkisi nedeniyle her mevsim yağışlı, yazı serin ve kışı ılık olan, yıllık sıcaklık farkı az iklim okyanusal iklimdir. Akdeniz iklimi de kışları ılıktır; ancak yazları sıcak ve kurak geçer, her ay yağış görülmez.
Kolay
3Bir belgeselde, yıl boyunca ortalama sıcaklığın 25 °C'nin üzerinde kaldığı ve neredeyse her gün öğleden sonra sağanak yağış düştüğü Amazon Havzası tanıtılıyor. Ekip, ağaçların çok sık ve katmanlı olduğu bu bitki örtüsünde gün ışığının yere zor ulaştığını gösteriyor. Belgeselde tanıtılan doğal bitki örtüsü hangisidir?
- A) Yağmur ormanı
- B) Savan
- C) Maki
- D) Tayga
- E) Bozkır
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yağmur ormanı
Yıl boyu yüksek sıcaklık ve bol yağış alan Ekvatoral iklimin bitki örtüsü sık ve çok katmanlı yağmur ormanlarıdır. Tayga da bir orman türüdür; ancak soğuk ve karlı kışları olan kuzey kuşağındaki iğne yapraklı ormanlardır.
Kolay
4Kanada'nın kuzeyinde araştırma yapan bir ekip, toprağın yalnızca birkaç hafta süren kısa yazda yüzeyden çözüldüğünü, altındaki katmanın ise yıl boyu donmuş kaldığını gözlüyor. Bu dönemde yerde ağaç yerine yosun ve liken örtüsü bulunuyor. Ekibin araştırma yaptığı yerin iklim tipi hangisidir?
- A) Sert karasal (tayga) iklimi
- B) Tundra iklimi
- C) Kutup (buzul) iklimi
- D) Okyanusal iklim
- E) Muson iklimi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tundra iklimi
Yaz kısa olduğundan toprağın yalnızca üst kısmı çözülür ve yosun, liken gibi bitkiler yetişir; bu tundra iklimidir. Kutup iklimi de çok soğuktur; ancak orada yüzey yıl boyu buzla örtülü olduğu için bitki örtüsü neredeyse hiç bulunmaz.
Kolay
5Antalya kıyılarında yürüyüş yapan Elif, kısa boylu, sık ve yaz kuraklığına dayanıklı çalılardan oluşan bir bitki örtüsü görüyor. Bu bitki örtüsü hangi iklimin tipik bitki örtüsüdür?
- A) Ilıman karasal iklim – bozkır
- B) Akdeniz iklimi – maki
- C) Sert karasal iklim – tayga
- D) Savan iklimi – uzun otlar
- E) Tundra iklimi – yosun ve liken
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Akdeniz iklimi – maki
Akdeniz ikliminin bitki örtüsü makidir; yaz kuraklığına uyum sağlamış çalılardan oluşur. Bozkır ise ilkbahar yağışlı step ikliminin bitki örtüsüdür.
Kolay
6Türkiye'de etkili olan üç büyük iklim türü aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Ekvatoral, muson ve savan iklimi
- B) Tundra, kutup ve çöl iklimi
- C) Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim
- D) Okyanusal, muson ve kutup iklimi
- E) Savan, çöl ve tundra iklimi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim
Ders kitabına göre Türkiye'de etkili olan üç büyük iklim türü Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimdir.
Kolay
7Aşağıdaki iklim türlerinden hangisi soğuk iklimler grubunda yer almaz?
- A) Tundra iklimi
- B) Kutup iklimi
- C) Yüksek dağ iklimi
- D) Kutup altı iklimi
- E) Okyanusal iklim
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Okyanusal iklim
Soğuk iklimler tundra (kutup altı), kutup ve yüksek dağ iklimidir. Okyanusal iklim ılıman iklimler grubundadır.
Kolay
8Sınıfta kâğıt üzerinde iklim grafiği ve infografik hazırlayacak bir grubun yanına alması gereken araç gereçler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Termometre, barometre ve anemometre
- B) Pusula, dürbün ve el feneri
- C) Cetvel, boya kalemi, karton ve yapıştırıcı
- D) Mikroskop, lam ve lamel
- E) Harita ölçer ve teodolit
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Cetvel, boya kalemi, karton ve yapıştırıcı
Grafik ve infografik hazırlamak için cetvel, boya kalemi, karton, yapıştırıcı ya da dijital ortamda tablet, bilgisayar gerekir. Termometre ve barometre veri ölçmeye yarar, grafik çizmeye değil.
Kolay
9Bir öğrenci iklim türlerini sıcak, ılıman ve soğuk iklimler olarak üç gruba ayırıyor. Aşağıdaki iklim türlerinden hangisi sıcak iklimler grubuna girer?
- A) Okyanusal iklim
- B) Savan iklimi
- C) Tundra iklimi
- D) Akdeniz iklimi
- E) Sert karasal iklim
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Savan iklimi
Sıcak iklimler ekvatoral, çöl, savan ve muson iklimleridir. Akdeniz ve okyanusal iklim ılıman, tundra ise soğuk iklimlerdendir.
Kolay
10Dört mevsimin belirgin olarak yaşandığı orta kuşakta görülen ılıman iklimler yaklaşık hangi enlemler arasında yer alır?
- A) 0°-10° enlemleri
- B) 10°-20° enlemleri
- C) 66°-90° enlemleri
- D) 30°-60° enlemleri
- E) 0°-30° enlemleri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 30°-60° enlemleri
Ilıman iklimler dört mevsimin belirgin yaşandığı orta kuşakta, yaklaşık 30°-60° enlemleri arasında görülür. 0°-30° arası tropikal kuşaktır.
Kolay
11Tropikal kuşakta görülen sıcak iklimlerde ortalama sıcaklıklar yıl boyunca çok değişmez. Bu iklimlerde mevsimler genel olarak nasıl belirginleşir?
- A) Kurak ve yağışlı dönemler şeklinde
- B) Dört belirgin mevsim şeklinde
- C) Uzun ve karlı kışlar şeklinde
- D) Çok soğuk ve çok sıcak dönemler şeklinde
- E) Yalnızca kar yağışlı dönemler şeklinde
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kurak ve yağışlı dönemler şeklinde
Sıcak iklimlerde sıcaklık yıl boyu benzer olduğundan mevsimler kurak ve yağışlı dönemler olarak ayrılır. Dört belirgin mevsim ılıman kuşağın özelliğidir.
Kolay
12İklim değişkenlerinin uzun süreli ortalamalarının benzer olduğu geniş alanlar aynı iklim bölgesi olarak kabul edilir. Bu geniş iklim bölgelerine ne ad verilir?
- A) Mikroklima
- B) Hava durumu
- C) Ekinoks
- D) Permafrost
- E) Makroklima
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Makroklima
Uzun süreli ortalamaları benzer olan geniş alanlar makroklima olarak adlandırılır. Mikroklima ise küçük bir alanda görülen özel iklim koşullarıdır.
Kolay
13Dünya'da iklim türlerinin belirlenmesinde genel olarak hangisi dikkate alınır?
- A) Yalnızca bir günlük hava tahmininin sonuçları
- B) Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağışın uzun süreli ortalamaları
- C) Bölgedeki nüfus yoğunluğunun yıllara göre değişimi
- D) Ülkelerin siyasi sınırları ve yönetim birimleri
- E) Tarım ürünlerinin pazardaki ortalama fiyatları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağışın uzun süreli ortalamaları
İklim türleri belirlenirken iklim değişkenlerinin uzun süreli ortalamaları dikkate alınır. Bir günlük tahmin iklimi değil hava durumunu gösterir.
Kolay
14Türkiye, mutlak konumu bakımından hangi iklim kuşağı içinde yer almaktadır?
- A) Akdeniz iklim kuşağı
- B) Ekvatoral iklim kuşağı
- C) Tundra iklim kuşağı
- D) Muson iklim kuşağı
- E) Kutup iklim kuşağı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Akdeniz iklim kuşağı
Türkiye mutlak konumu itibarıyla Akdeniz iklim kuşağındadır; ancak yükselti, karasallık ve dağların uzanışı nedeniyle farklı iklimler de görülür.
Kolay
15Mehmet, yaşadığı kentin iklim grafiğini çizmek istiyor. Bunun için meteoroloji kayıtlarından toplaması gereken temel veriler hangileridir?
- A) Kentin yıllara göre nüfusu ve yüzölçümü
- B) Kentteki okul ve hastanelerin sayıları
- C) Kentin kuruluş tarihi ve ilçelerinin adları
- D) Kentteki araç sayısı ve toplam yol uzunluğu
- E) Aylık ortalama sıcaklıklar ve aylık toplam yağış miktarları
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Aylık ortalama sıcaklıklar ve aylık toplam yağış miktarları
İklim grafiği aylık ortalama sıcaklık ve aylık toplam yağış verileriyle çizilir. Nüfus, yüzölçümü gibi veriler iklim grafiğine girmez.
Kolay
16Yazın denizden esen rüzgârlarla bol yağış alan, kışları ise kurak geçen muson iklimi dünyada en çok hangi bölgede görülür?
- A) Güney ve Güneydoğu Asya
- B) Kuzey Avrupa
- C) Sahra Çölü
- D) Kuzey Kutbu çevresi
- E) Akdeniz kıyıları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Güney ve Güneydoğu Asya
Muson iklimi Güney ve Güneydoğu Asya'da görülür. Akdeniz kıyılarında ise yazlar kurak, kışlar yağışlıdır.
Kolay
17Bir öğrenci, dünya iklim türleri haritasının açıklamasında iklim türlerinin “sıcak iklimler”, “ılıman iklimler” ve “soğuk iklimler” olarak üç ana gruba ayrıldığını okuyor. Bu üçlü gruplandırma, özellikle hangi iklim değişkenine bağlı olarak yapılmıştır?
- A) Yağış
- B) Rüzgâr
- C) Sıcaklık
- D) Hava basıncı
- E) Nemlilik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sıcaklık
İklim türleri belirlenirken sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağışın uzun süreli ortalamaları dikkate alınır; ancak iklimlerin sıcak, ılıman ve soğuk olarak üçe ayrılması özellikle sıcaklığa bağlıdır. Yağış miktarı ve yağışın mevsimlere dağılışı ise aynı grup içindeki iklimleri (örneğin ekvatoral iklim ile çöl iklimini) birbirinden ayırmada kullanılır.
Kolay
18Selin, bir kente ait sıcaklık ve yağış grafiğini inceliyor. Sütunlardan aylık toplam yağışı, çizgiden aylık ortalama sıcaklığı okuyabiliyor; ancak ölçümlerin yapıldığı istasyonun deniz seviyesinden kaç metre yüksekte bulunduğunu da öğrenmek istiyor. Selin bu bilgiyi iklim grafiğinin hangi bölümünden öğrenebilir?
- A) Yağış miktarını gösteren sütunlardan
- B) Sıcaklık değişimini gösteren çizgiden
- C) Ayların yazılı olduğu yatay eksenden
- D) Yağış değerlerinin yazılı olduğu dikey eksenden
- E) Konum ve yükseltinin yazıldığı bilgi kutusundan
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Konum ve yükseltinin yazıldığı bilgi kutusundan
İklim grafiklerinde istasyonun enlemi, boylamı ve yükseltisi bilgi kutusunda verilir; örneğin Girne grafiğinin bilgi kutusunda yükselti 21 m olarak yazılıdır. Sütunlar aylık toplam yağışı, çizgi aylık ortalama sıcaklığı, yatay eksen ayları, dikey eksenler ise yağış ve sıcaklık değerlerini gösterir; bunlardan istasyonun yükseltisi okunamaz.
Orta
19Aynı enlem ve aynı yükseltide bulunan, kıyıdan iç kesimlere doğru sıralanmış üç istasyonun ocak ve temmuz ortalama sıcaklıkları karşılaştırılıyor. Öğrenciler kıyıdan uzaklaştıkça ocak ayının daha soğuk, temmuz ayının ise daha sıcak geçtiğini görüyor. Bu verilere göre kıyıdan iç kesimlere gidildikçe aşağıdakilerden hangisi artmaktadır?
- A) Havadaki nem oranı
- B) Denizellik etkisi
- C) Bulutlu gün sayısı
- D) Yıllık yağış miktarı
- E) Yıllık sıcaklık farkı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yıllık sıcaklık farkı
Denizden uzaklaştıkça karasallık artar; kışlar daha soğuk, yazlar daha sıcak olur ve yıllık sıcaklık farkı büyür. Denizellik etkisi ise kıyıdan uzaklaştıkça azalır; artanın denizellik sanılması iki kavramın karıştırılmasından kaynaklanır.
Orta
20Sahra Çölü'nde kamp yapan bir grup, gündüz 40 °C'yi aşan sıcaklığın gece 10 °C dolaylarına düştüğünü ölçüyor. Gece gökyüzünde tek bir bulut bulunmadığını ve havanın çok kuru olduğunu da not ediyorlar. Günlük sıcaklık farkının bu kadar büyük olmasının temel nedeni hangisidir?
- A) Denize yakın olunması
- B) Yağışın her mevsim düzenli düşmesi
- C) Bitki örtüsünün çok gür olması
- D) Havadaki nem ve bulutluluğun çok az olması
- E) Yükseltinin deniz seviyesinden çok fazla olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Havadaki nem ve bulutluluğun çok az olması
Nem ve bulut az olduğu için gündüz yer hızla ısınır, gece ise ısı hızla uzaya kaybedilir; bu yüzden günlük sıcaklık farkı büyüktür. Yükselti de sıcaklığı düşürür; ancak gece ile gündüz arasındaki farkı belirleyen asıl etken, ısıyı tutacak nem ve bulutun bulunmamasıdır.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Coğrafya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.