10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Sözün Ezgisi

Dinleme/İzleme – Masal: Mercan Kız

masal
kurmaca
masalın bölümleri
döşeme
deyim
sözlü kültür
edebî metin

Mercan Kız masalında ne anlatılır ve masalın özellikleri nelerdir?

Mercan Kız, şehzade, Mercan Kız ve dev anası gibi kahramanları, tılsımlı nesneleri ve dönüşümleriyle sabır, sadakat ve sorumluluk değerlerini işleyen bir halk masalıdır. Masal; kahramanları insanlar, hayvanlar ya da olağanüstü varlıklar olan, olayların hayalî tasarlandığı, zaman ve mekânın belirsiz olduğu, eğlendirirken eğitmeyi amaçlayan kurmaca türdür. Masalın eski Türkçedeki karşılığı öğüt veren anlatı anlamına gelen ötkünçtür. Masal tekerlemeyle başlayan döşeme, olay ve kişilerin tanıtıldığı serim, çatışmanın yaşandığı düğüm, sonucun geldiği çözüm ve iyi dileklerin söylendiği dilek bölümlerinden oluşur. Mercan Kız’da kırk gün kırk gece gibi kalıp sayılar da masal motifi olarak yer alır. Masallar eskiden kış gecelerinde masal anası denen usta anlatıcılarca anlatılırdı. Masalda geçen bin dereden su getirmek gibi deyimlerdeki kelimeler eş anlamlılarıyla değiştirilemez; bin ırmaktan su getirmek denmez.

Dinleme/İzleme – Masal: Mercan Kız: konu anlatımı ve özeti

Bu bölümde Mercan Kız masalını dinleyip izlersin. Masal, sözlü kültürün en eski ürünlerinden biridir; olağanüstü olaylarla dinleyeni hem eğlendirir hem de ona ders verir.

Masal; kahramanları insanlar, hayvanlar ya da olağanüstü varlıklar olan, olayların hayalî olarak tasarlandığı, zaman ve mekânın belirsiz olduğu, eğlendirirken eğitmeyi amaçlayan kurmaca türdür.
Masalın eski Türkçedeki karşılığı "ötkünç"tür; öğüt veren anlatı anlamına gelir.
Masalın bölümleri: tekerlemeyle başlayan döşeme, olay ve kişilerin tanıtıldığı serim, çatışmanın yaşandığı düğüm, sonuca ulaşılan çözüm ve iyi dileklerin söylendiği dilek bölümü.
Mercan Kız'da şehzade, Mercan Kız, dev anası gibi kahramanlar; tılsımlı nesneler, dönüşümler ve kalıp sayılar (kırk gün kırk gece) gibi masal motifleri yer alır. Sabır, sadakat ve sorumluluk değerleri öne çıkar.
Masallar daha çok kış gecelerinde, "masal anası" denen usta anlatıcılar tarafından anlatılır; bu gelenek günümüzde zayıflamıştır.
Edebî metinler kurmacadır ve öznel bir dille yazılır; gezi yazısı, makale gibi öğretici metinler ise gerçeği aktarır ve bilgi verir.
Söz varlığı: Masalda geçen deyimler (bir dediğini iki etmemek, bin dereden su getirmek, işler sarpa sarmak) anlamlarıyla eşleştirilir.

Unutma: Deyimlerdeki kelimeler eş anlamlılarıyla değiştirilemez; "bin dereden su getirmek" yerine "bin ırmaktan su getirmek" denmez.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Masalı tanımanın kolay yolu, onu bir yolculuk gibi bölümlere ayırmaktır.

Döşeme: "Evvel zaman içinde..." gibi bir tekerlemeyle dinleyici masal dünyasına davet edilir.
Serim: Kahraman ve durum tanıtılır.
Düğüm: Kahraman bir sorunla karşılaşır; zor görevler ve sınavlar başlar.
Çözüm: Kahraman sabrı, aklı ya da iyiliği sayesinde sorunu aşar.
Dilek: "Onlar ermiş muradına..." gibi iyi dileklerle masal kapanır.

Günlük hayattan: Çocukken dinlediğin bir masalı hatırla: Belki zamanı ve yeri hiç söylenmemişti ama kimin iyi, kimin kötü olduğunu hemen anlamıştın. Masal dinleyeni eğlendirirken bir değer de öğretir.

Sık yapılan hata: "Olağanüstü olaylar varsa anlatı destandır." Doğrusu: Destan bir milletin yaşadığı büyük olaylardan doğar; masalın ise zamanı ve mekânı belirsizdir, tamamen hayal ürünüdür ve tekerlemeyle başlayıp dilekle biter.

Derinleş

Masallar yüzyıllar boyunca kış gecelerinde anlatıcıdan dinleyiciye sözle aktarıldı; bugün ise çizgi film ve uygulamalarla izleniyor. Bildiğin bir masalın hem anlatılan hem de ekrana uyarlanmış biçimini karşılaştır: Hangi bölüm çıkarılmış, hangi karakter değiştirilmiş, ileti korunmuş mu? Bir masalı günümüz çocukları için uyarlarken nelerin değiştirilebileceğine, nelerin korunması gerektiğine dair kendi ölçütlerini yaz.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

TDE1.1“Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinlerde dinleme/izlemeyi yönetebilme
TDE1.2“Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
TDE1.3“Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme

Bu konuda neler var?

Metin Tahlili-3 (Anlama)
Dinlemeyi/İzlemeyi Yönetebilme

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Okul dergisinin editörü Can, gelen yazıları “Kurmaca” ve “Bilgi veren” diye iki dosyaya ayırıyor. Kurmaca dosyasına yalnızca olayları hayal gücüyle kurulmuş, gerçeklik iddiası taşımayan metinleri koyacak. Gelen yazılardan hangisi Can'ın kurmaca dosyasına girmelidir?
- A) Konuşan bir tilkinin oduncuya yol gösterdiği masal
- B) Şehirdeki kütüphanenin açılışını aktaran haber
- C) Kapadokya'da görülen yerleri anlatan gezi yazısı
- D) Okuma alışkanlığını kanıtlarla ele alan makale
- E) Bir bilim insanının hayatını anlatan biyografi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Konuşan bir tilkinin oduncuya yol gösterdiği masal
Masal, hayal gücüyle kurgulanan edebî bir metindir. Haber, gezi yazısı, makale ve biyografi gerçeği aktarıp bilgi verir. Gezi yazısı ve biyografi de anlatı biçiminde yazıldığı için kurmaca sanılabilir; ama anlattıkları kişi ve yerler gerçektir.
Kolay
2Bir kayıttan dinlenen masalın başı şöyledir: “Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, bir ülkede yoksul bir oduncu yaşarmış. Bir gün ormanda odun keserken karşısına dile gelen bir tilki çıkmış ve ona üç dağ ötedeki sihirli pınarın yolunu göstermiş.” Dinlenen bu bölümden hareketle masal türüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Olaylar tarih belgelerine dayanır.
- B) Olayın geçtiği zaman ve yer belirsizdir.
- C) Anlatıcının yazar olarak adı bellidir.
- D) Kahramanları yalnızca hayvanlardır.
- E) Olaylar gerçek bir coğrafyada geçer.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Olayın geçtiği zaman ve yer belirsizdir.
“Evvel zaman içinde” ve “bir ülkede” ifadeleri olayın ne zaman ve nerede geçtiğini belirsiz bırakır; masallarda zaman ve mekân belirsizdir. Konuşan tilki kahramanların yalnızca hayvan olduğunu düşündürebilir; ancak masalın asıl kahramanı bir insandır, oduncudur.
Kolay
3Bir masal anası, anlattığı masalı şu sözlerle bitiriyor: “Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine. Gökten üç elma düşmüş: biri bu masalı anlatana, biri dinleyene, biri de dinleyip de aklında tutana.” Masal anasının bu sözlerle bitirdiği bölüme ne ad verilir?
- A) Döşeme
- B) Serim
- C) Dilek
- D) Düğüm
- E) Çözüm
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dilek
Masal döşeme, serim, düğüm, çözüm ve dilek bölümlerinden oluşur; sonda anlatıcının iyi dileklerini söylediği bölüm dilektir. Kahramanın muradına erdiğinin söylenmesi çözüm sanılabilir; ancak çözüm olayın sonuçlandığı bölümdür, bu sözler ise anlatı bittikten sonra dinleyene yöneltilmiştir.
Kolay
4Kış gecelerinde köyün en yaşlılarından Fatma Nine'nin evinde toplanılırmış. O, her gece bir masalı tekerlemesinden dileğine kadar sesini ve yüz ifadesini değiştirerek anlatır, çocuklar da soluksuz dinlermiş. Halk arasında Fatma Nine gibi masalları ustalıkla anlatan kişilere ne ad verilir?
- A) Kam
- B) Baksı
- C) Ozan
- D) Meddah
- E) Masal anası
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Masal anası
Masalları usta bir anlatımla, çoğunlukla kış gecelerinde aktaran kişilere masal anası denir. Meddah da sesini ve tavrını değiştirerek hikâye anlatan bir sanatçıdır; ancak meddah kahvehane ve meydanlarda halk hikâyesi anlatır, köy evlerindeki masal anlatıcısı değildir.
Kolay
5Mercan Kız masalını dinlemeden önce öğrencilere şu ifadeler veriliyor: “testi, selvi ağacı, padişah, güvercin, saray, kırk gün kırk gece”. Bu ifadelerden hareketle dinlenecek metinle ilgili yapılabilecek en uygun tahmin aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Olağanüstü olayların yaşandığı bir masal dinleneceği
- B) Bir ağacın bakımını anlatan bir rehber dinleneceği
- C) Bir şehrin tarihini anlatan bir belgesel izleneceği
- D) Bilimsel bir deneyin aşamalarının anlatılacağı
- E) Bir gezginin gerçek yolculuk notlarının okunacağı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Olağanüstü olayların yaşandığı bir masal dinleneceği
Padişah, saray ve kırk gün kırk gece gibi kalıp ifadeler masallara özgüdür; bu ipuçları olağanüstü olayların geçtiği bir masal dinleneceğini düşündürür. Selvi ağacının geçmesi metni bir bakım rehberi yapmaz.
Kolay
6Mercan Kız masalında kaçan kahramanlarla ilgili şu cümle geçer: “Dev anası sağa seğirtmiş, sola seğirtmiş kurtulmak için, yetişmek için ama anlamış, arayı açmışlar.” Bu cümledeki “arayı açmak” deyiminin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bir kapıyı zorla açmak
- B) İki kişinin barışması
- C) Yolda dinlenmek için durmak
- D) Birbirine yaklaşmak
- E) Aradaki uzaklığın artması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Aradaki uzaklığın artması
“Arayı açmak” aradaki uzaklığın artması demektir; dev anası yetişemeyince kaçanlar ondan uzaklaşmıştır. “Birbirine yaklaşmak” bu anlamın tam tersidir.
Kolay
7Mercan Kız masalını izlerken öğrencilerden kitaptaki ölçütlere göre not almaları isteniyor. Ölçütler arasında masalın anlatılma amacı, konusu ve teması, karakterleri, zaman ve mekânı, çatışmaları ve bölümleri yer alıyor. Aşağıdakilerden hangisi kitapta not alınması istenen ölçütler arasında yer almaz?
- A) Masaldaki çatışmalar
- B) Masalın yazarının doğum yeri
- C) Masaldaki açık ve örtük iletiler
- D) Masal içeriğinin tutarlılığı
- E) Masalın ahenk unsurları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Masalın yazarının doğum yeri
Masallar anonim olduğu için yazarları bilinmez; bu yüzden ölçütler arasında yazarla ilgili bir madde yoktur. Açık ve örtük iletiler, tutarlılık ve ahenk unsurları ise kitaptaki ölçütlerdendir.
Kolay
8Bir anne, çocuğuna her gece bir masal anlatıyor. Masallar çocuğu güldürüyor, heyecanlandırıyor; çocuk aynı zamanda iyiliğin, dürüstlüğün ve sabrın önemini öğreniyor. Bu durum, masalın hangi özelliğini en iyi örneklendirir?
- A) Gerçek olayları belgelere dayanarak aktarması
- B) Yalnızca yetişkinlere hitap etmesi
- C) Ölçülü ve uyaklı dizelerle söylenmesi
- D) Belirli bir tarih ve yer bildirmesi
- E) Eğlendirirken eğitmeyi amaçlaması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Eğlendirirken eğitmeyi amaçlaması
Masal, dinleyeni eğlendirirken ona ders vermeyi amaçlar; çocuğun hem eğlenip hem değer öğrenmesi bunu gösterir. Belgelere dayanarak gerçek olay aktarmak öğretici metinlerin özelliğidir.
Kolay
9Mercan Kız masalında şehzade, Mercan Kız ve dev anası gibi kahramanlar yer alır. Dev anası, masal kahramanlarının hangi grubuna örnektir?
- A) Sıradan köylüler
- B) Olağanüstü varlıklar
- C) Gerçek tarihî kişiler
- D) Konuşan hayvanlar
- E) Masal anlatıcıları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Olağanüstü varlıklar
Masal kahramanları insanlar, hayvanlar ve olağanüstü varlıklar olabilir; dev anası gerçekte bulunmayan olağanüstü bir varlıktır. Gerçek tarihî kişiler masala değil tarihî metinlere özgüdür.
Kolay
10Ders kitabında masallarla ilgili sorular şu yönergelerle çalışılır: Önce her öğrenci soruları kendi başına düşünür, sonra ikişerli gruplarda cevaplarını tartışır, en son fikir birliğine varılan cevaplar sınıfla paylaşılır. Bu çalışmada kullanılan teknik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Beyin fırtınası
- B) Münazara
- C) Panel
- D) Düşün-Eşleş-Paylaş
- E) Röportaj
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Düşün-Eşleş-Paylaş
Bireysel düşünme, ikili tartışma ve sınıfla paylaşma adımlarından oluşan teknik Düşün-Eşleş-Paylaş’tır. Münazarada ise iki grup karşıt görüşleri savunur.
Kolay
11Ders kitabında bir kavram şöyle tanımlanır: “Olmadığı hâlde varmış gibi tasarlanmış, kurgulanmış olay veya durum.” Bu tanım aşağıdaki kavramlardan hangisine aittir?
- A) Tema
- B) Gerçeklik
- C) Kurmaca
- D) Deyim
- E) Ahenk
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kurmaca
Var olmadığı hâlde varmış gibi tasarlanan olay ya da duruma kurmaca denir; masal da kurmaca bir türdür. Gerçeklik bu tanımın karşıtıdır.
Kolay
12Mehmet, masal türünün özelliklerini bir bilgi kartına yazıyor; ancak yazdığı maddelerden biri masalın özelliklerine uymuyor. Karttaki aşağıdaki maddelerden hangisi masalın özelliklerinden biri değildir?
- A) Sözlü kültürün en eski ürünlerindendir.
- B) Olaylar hayal ürünü olarak tasarlanır.
- C) Kahramanlar insan, hayvan ya da olağanüstü varlıklar olabilir.
- D) Olaylar gerçek bir tarihte ve belirli bir yerde geçer.
- E) Dinleyeni eğlendirirken eğitmeyi amaçlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Olaylar gerçek bir tarihte ve belirli bir yerde geçer.
Masalda zaman ve mekân belirsizdir; olayların gerçek bir tarihte ve belirli bir yerde geçmesi masala değil gerçeği aktaran metinlere uygundur. Diğer maddeler ders kitabındaki masal tanımıyla örtüşür.
Kolay
13Mercan Kız masalında şu cümle yer alır: “Sormuşlar, herkese haber salmışlar ama Mercan Kız’ı ne duyan ne de bilen...” Bu cümledeki “haber salmak” deyiminin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Haber göndermek, duyurmak
- B) Haber beklemeyi bırakmak
- C) Haberi gizlemek
- D) Haberi yanlış aktarmak
- E) Kötü bir haber almak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Haber göndermek, duyurmak
“Haber salmak” birilerine haber göndermek, bir şeyi her yere duyurmak demektir; Mercan Kız’ı bulmak için herkese haber gönderilmiştir. “Haberi gizlemek” deyimin anlamına ters düşer.
Kolay
14Mercan Kız masalında şehzadenin uzun bir yolculuktan sonra öğrendiği bir haber şöyle aktarılır: “Meğer onun yokluğunda babası sizlere ömür olmuş.” Bu cümledeki “sizlere ömür olmak” deyiminin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hastalanmak
- B) Tahttan inmek
- C) Ölmek
- D) Uzun yaşamak
- E) Yola çıkmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ölmek
“Sizlere ömür olmak” birinin öldüğünü kibarca anlatan bir deyimdir. Sözcükleri tek tek düşünülünce “uzun yaşamak” sanılabilir ama deyim mecaz anlamıyla kullanılır.
Kolay
15Mercan Kız masalında şehzadenin bir gecesi şöyle anlatılır: “Sabaha kadar gözüne uyku girmemiş.” Bu cümle şehzadenin hangi durumunu anlatmaktadır?
- A) Rüyasında Mercan Kız’ı gördüğünü
- B) Gece boyunca uyuyamadığını
- C) Sabah olunca hemen yola çıktığını
- D) Gözlerinden rahatsızlandığını
- E) Erkenden derin bir uykuya daldığını
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gece boyunca uyuyamadığını
“Gözüne uyku girmemek” uyuyamamak anlamına gelen bir deyimdir; şehzade düşünceli ya da kaygılı olduğu için sabaha kadar uyuyamamıştır. Deyimi gerçek anlamıyla göz rahatsızlığı gibi okumak yanlıştır.
Kolay
16Mercan Kız masalı karekod aracılığıyla izlenir. Bu kayıtta anlatıcının sesi, masala uygun müzik ve olayları canlandıran görüntüler bir arada sunulur. Ses, müzik ve görüntünün bir arada kullanıldığı bu tür metinlere ne ad verilir?
- A) Öğretici metin
- B) Sözlük metni
- C) Çok modlu metin
- D) Bilgilendirici metin
- E) Şiir metni
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çok modlu metin
Birden fazla iletişim biçiminin (ses, görüntü, müzik, yazı) bir arada kullanıldığı metinlere çok modlu metin denir. Masal içerik olarak öğretici değil kurmaca bir metindir.
Kolay
17Bir masal anlatıcısının ses kaydını inceleyen Ece, anlatıcının masal boyunca yalnız iki bölümde tekerleme söylediğini fark ediyor. Ders kitabındaki bilgiye göre bu tekerlemeler masalın hangi bölümlerinde yer alır?
- A) Serim ve düğüm
- B) Döşeme ve dilek
- C) Düğüm ve çözüm
- D) Döşeme ve serim
- E) Çözüm ve dilek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Döşeme ve dilek
Masalın başında dinleyicileri masala hazırlamak için tekerleme söylenir; bu bölüm döşemedir. Masalın sonundaki dilek bölümünde de bir tekerleme söylenir ve anlatıcıyla dinleyenler için iyi dileklerde bulunulur. Serimde olay, kişi, zaman ve mekân tanıtılır; düğümde olaylar ve çatışmalar yer alır; çözümde olaylar sonuca ulaşır. Bu üç bölümde tekerleme yoktur.
Kolay
18Mercan Kız masalında şehzadenin babası öldükten sonra ülkenin durumu şöyle anlatılır: “Taht boş kalmış, ülke de başsız...” Bu cümlede “başsız” sözüyle ülkenin hangi durumu anlatılmaktadır?
- A) Halkının yoksulluk içinde kalması
- B) Sınırlarının korunmasız bırakılması
- C) Başında bir yöneticinin bulunmaması
- D) Başkentinin başka yere taşınması
- E) Ordusunun savaşta yenilmiş olması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Başında bir yöneticinin bulunmaması
“Baş” burada “yönetici, başkan” anlamındadır; “başsız” söz konusu ülkenin yöneticisinin bulunmadığını bildirir. Cümlenin ilk bölümündeki “taht boş kalmış” sözü de aynı durumu anlatır: Tahta oturacak kimse yoktur. Cümlede yoksulluktan, sınırlardan, başkentten ya da bir savaştan söz edilmez.
Orta
19"Genç oduncu, devin sarayına girer girmez kapılar arkasından kapandı. Kurtulabilmesi için devin sorduğu üç soruyu bilmesi gerekiyordu; bilemezse sonsuza dek orada kalacaktı." Bir masaldan alınan bu bölüm, masalın hangi bölümüne aittir?
- A) Serim
- B) Dilek
- C) Düğüm
- D) Çözüm
- E) Döşeme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Düğüm
Kahramanın tehlikeyle yüz yüze geldiği, merakın ve çatışmanın en yoğun olduğu bölüm düğümdür. Bölümde bir çıkış yolu (üç soruyu bilmek) söz konusu edildiği için çözüm sanılabilir; ama kahraman henüz soruları yanıtlamamış, sonuca ulaşılmamıştır.
Orta
20Bir masal dinlemesinden sonra öğrenciler, masalda geçen deyimleri kendi cümlelerinde kullanıyor. Öğretmen, cümlelerden birinde deyimi oluşturan kelimelerden birinin değiştirildiğini fark ediyor. Öğretmenin fark ettiği yanlış kullanım hangi cümlededir?
- A) Sorumluluğunu bilen şehzade, babasının bir dediğini iki etmedi.
- B) Şehzade, işi yapmamak için bin ırmaktan su getirdi.
- C) Kuraklık uzayınca köydeki işler sarpa sardı.
- D) Müjdeyi duyunca ağzı kulaklarına vardı.
- E) Devin hilesini sezen oduncu, ağzını sıkı tuttu.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Şehzade, işi yapmamak için bin ırmaktan su getirdi.
Deyimlerdeki kelimeler eş ya da yakın anlamlılarıyla değiştirilemez; doğru kullanım “bin dereden su getirmek”tir, “ırmak” sözcüğü deyimi bozmuştur. “Sarpa sarmak” alışılmadık göründüğü için yanlış sanılabilir; ama işlerin güçleşmesi anlamında doğru kullanılmış bir deyimdir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.