10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Sözün Ezgisi

Türkü: Turnalar

türkü
kavuştak
bent
varyant
anonim
sözlü kültür
asonans
aliterasyon

Turnalar türküsünde ne anlatılır?

Turnalar, gurbet, özlem ve haber bekleme duygularını turna simgesiyle dile getiren anonim bir halk türküsüdür. Halk şiirinde turna, uzaklardaki sevgiliden ya da sılayı özleyenden haber taşıyan bir haberci olarak sıkça kullanılır. Türkü, hece ölçüsünün genellikle 7, 8 ve 11’li kalıplarıyla bir ezgi eşliğinde söylenen halk şiiridir. Asıl konunun işlendiği bölüme bent, bentlerin sonunda tekrarlanan dizelere kavuştak denir. Türküler kervanlar, gezgin âşıklar, göçler ve günümüzde radyo ile televizyon aracılığıyla yayılır; ağızdan ağıza geçerken sözleri ve ezgileri değişir, bu farklı biçimlere varyant denir. Turnalar türküsünde ikilemeler, seslenmeler ve tekrarlı ifadelerle içten, yalın ve yerel bir söyleyiş öne çıkar. Ahengi ölçü, kafiye, redif ve ses tekrarları sağlar. Asonans ünlü seslerin, aliterasyon ise ünsüz seslerin tekrarıdır; bu iki kavram sık karıştırılır.

Türkü: Turnalar: konu anlatımı ve özeti

Türkü; hece ölçüsünün genellikle 7, 8 ve 11'li kalıplarıyla, bir ezgi eşliğinde söylenen anonim halk şiiridir. Günümüzde söyleyeni ve besteleyeni bilinen türküler de vardır.
Türküler iki bölümden oluşur: Asıl konunun işlendiği bölüme bent, bentlerin sonunda tekrarlanan dizelere kavuştak (bağlama) denir.
Türküler halkın ortak malıdır; kervanlar, gezgin âşıklar, göçler ve günümüzde radyo-televizyon aracılığıyla yayılır. Ağızdan ağıza geçerken sözleri ve ezgileri değişir; bu farklı biçimlere varyant denir.
Toplumu derinden etkileyen olaylar, kahramanlar ve büyük aşklar türkülere konu olur; ninni, mâni ve semai gibi türler de ezgili söylenen sözlü kültür ürünleridir.
Ahenk unsurları: nazım birimi, ölçü, kafiye, redif, kelime ve dize tekrarları; asonans (ünlü tekrarı) ve aliterasyon (ünsüz tekrarı).
Bu türküde ikilemeler, seslenmeler ve tekrarlı ifadeler; içten, yalın ve yerel bir söyleyiş öne çıkar.

Unutma: Asonans ünlü seslerin, aliterasyon ünsüz seslerin tekrarıdır; ikisini karıştırmak sık yapılan bir hatadır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Türküyü iki parçalı bir yapı gibi düşün: anlatılan kısım ve hep tekrar edilen kısım.

Bent: Türkünün asıl konusunun anlatıldığı bölümdür; her bentte yeni bir şey söylenir.
Kavuştak (bağlama): Bentlerin sonunda tekrarlanan dizelerdir; dinleyen herkes bu kısmı birlikte söyleyebilir.
Turna simgesi: Halk şiirinde turna, uzaklardan haber getiren ya da götüren bir haberci gibidir. Turnaya seslenen kişi aslında özlediği insana ya da yurduna seslenir.

Günlük hayattan: Sevdiğin bir şarkının nakaratını ilk dinleyişte bile birlikte söyleyebilirsin, çünkü hep aynı kalır. Türküde bu görevi kavuştak üstlenir.

Sık yapılan hata: "Bir türkünün tek bir doğru sözü vardır, farklı söylenişler yanlıştır." Doğrusu: Türküler ağızdan ağıza geçerken değişir; aynı türkünün farklı yörelerdeki biçimlerine varyant denir ve her biri geleneğin bir parçasıdır.

Derinleş

Turna, halk şiirinde haberci olarak kullanılır. Bugün haberleşme saniyeler sürüyor; peki özlem duygusu değişti mi? Gurbet ya da özlem anlatan bir türküyle günümüzden bir şarkıyı seç ve özlemin hangi araç ve imgelerle anlatıldığını karşılaştır (turna, mektup, telefon, mesaj gibi). Haberleşme hızlandıkça şiirdeki bekleme ve kavuşma duygusunun nasıl değiştiğini, iki örnekten dizelerle tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

TDE2.3“Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme

Bu konuda neler var?

Metin Tahlili-2 (Anlama)

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir türküde gurbetteki genç şöyle sesleniyor: “Turnam, bizim ele varırsan eğer, Anama söyle, oğlu gurbette kaldı; Yâre de varsın, beklemesin beni, Yollarım karlı, dağlarım dumanlı.” Bu dizelerde turna kuşu hangi işleviyle kullanılmıştır?
- A) Savaşın başladığını bildiren bir işaret olarak
- B) Bereketi ve bol hasadı simgeleyen varlık olarak
- C) Kötülüğü önceden bildiren uğursuz bir kuş olarak
- D) Sıladaki sevdiklerine söz ileten bir aracı olarak
- E) Baharın gelişini müjdeleyen mevsim habercisi olarak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sıladaki sevdiklerine söz ileten bir aracı olarak
Halk şiirinde turna, gurbetteki kişiyle sıladaki anne ya da sevgili arasında haber taşıyan bir aracıdır; dizelerde de genç, turnadan annesine ve yârine söz iletmesini istiyor. Turna göçmen bir kuş olduğu için mevsim habercisi sanılabilir; ama burada ona yüklenen görev mevsimi değil, haberi taşımaktır.
Kolay
2Bir türküden alınan bölüm: “Ovada bir turna süzülür gider, Kanadı yorgun, sesi kederli; Sılayı soran gurbet elinde Bir haber bekler, gözü yaşlı. Uçun turnalar, uçun, Selam götürün yârime.” Bu türküde gurbetteki kişinin durumunun anlatıldığı ve her seferinde değişen dizelerden oluşan bölüme ne ad verilir?
- A) Kavuştak
- B) Bent
- C) Döşeme
- D) Matla
- E) Beyit
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bent
Türküler bent ve kavuştaktan oluşur; asıl konunun işlendiği, sözleri her seferinde değişen bölüm benttir. Girintili yazılan “Uçun turnalar, uçun” dizeleri ise her bendin sonunda tekrarlanan kavuştaktır; tekrarlanan bölüm daha çok akılda kaldığı için asıl bölüm sanılabilir.
Kolay
3Kerem, sınıf panosu için “türkü” başlıklı bir bilgi kartı hazırlıyor ve bilgileri bir halk müziği konserindeki gözlemlerinden çıkarıyor. Konserde eserlerin bağlama eşliğinde söylendiğini, dinleyicilerin sözlerin çoğunu ezbere bildiğini, ama eserlerin kim tarafından yakıldığını sunucunun bile bilmediğini fark ediyor. Kerem'in kartına yazacağı aşağıdaki bilgilerden hangisi türkü için doğrudur?
- A) Aruz ölçüsüyle yazılır.
- B) Nazım birimi beyittir.
- C) Yalnızca sarayda söylenir.
- D) Şairi her zaman bellidir.
- E) Bir ezgiyle birlikte söylenir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bir ezgiyle birlikte söylenir.
Türkü, hece ölçüsüyle ve kendine özgü bir ezgiyle söylenen, çoğu anonim halk şiiridir. Aruz ve beyit divan şiirine özgüdür; konserdeki eserlerin yakıcısının bilinmemesi de şairin her zaman belli olmadığını gösterir.
Kolay
4Zeynep, bir türküden aldığı “Aman aman dağlar, yaylalar ağlar” dizesini seslendirirken ağzının hep aynı biçimde açıldığını, bu yüzden dizenin kulakta uzun bir yankı bıraktığını fark ediyor. Zeynep'in dizede fark ettiği ahenk unsuru hangisidir?
- A) Aliterasyon
- B) Asonans
- C) Redif
- D) Nakarat
- E) Cinas
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Asonans
Dizede “a” ünlüsü ahenk oluşturacak biçimde tekrarlanmıştır; ünlü seslerin tekrarına asonans denir. Aliterasyon da bir ses tekrarıdır, ama ünsüzlerin tekrarıdır; Zeynep'in ağız açıklığıyla fark ettiği ise ünlüdür.
Kolay
5Sınıftaki tartışmada Emre, “Türkülerin hiçbirinin söyleyeni bilinmez, hepsi anonimdir.” diyor. Öğretmeni bu yargıyı ders kitabındaki bilgiye dayanarak düzeltiyor. Öğretmenin yaptığı düzeltme aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Türkülerin tamamı tek bir şair tarafından yazılmıştır.
- B) Türküler yalnızca saray çevresinde söylenen eserlerdir.
- C) Türküler ezgisiz söylendiği için anonim sayılmaz.
- D) Türküler yalnızca yazıya geçirildikten sonra bilinir.
- E) Günümüzde söyleyeni ve besteleyeni bilinen türküler de vardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Günümüzde söyleyeni ve besteleyeni bilinen türküler de vardır.
Ders kitabına göre türküler genellikle anonimdir ama günümüzde söyleyeni ve besteleyeni bilinen türküler de bulunur. Emre’nin genellemesi bu yüzden eksiktir.
Kolay
6Erman Artun’un metninde eskiden türkülerin yavaş ama sürekli yayıldığı, bu yayılmayı ticaret kervanlarının, gezgin âşıkların, askerlerin, savaşların ve göçlerin sağladığı anlatılır. Aşağıdakilerden hangisi metne göre eskiden türkülerin yayılmasını sağlayan etkenler arasında yer almaz?
- A) Göçler
- B) Radyo ve televizyon yayınları
- C) Gezgin âşıklar
- D) Askerler ve savaşlar
- E) Ticaret kervanları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Radyo ve televizyon yayınları
Metinde radyo, televizyon ve teyp son yıllarda yayılmayı hızlandıran teknik araçlar olarak anılır; eski dönemin yayılma etkenleri arasında sayılmaz.
Kolay
7Bir öğrenci, ders kitabındaki tanımdan yararlanarak türkünün özelliklerini maddeler hâlinde yazıyor; ancak maddelerden biri yanlış. Öğrencinin yazdığı aşağıdaki maddelerden hangisi türkünün özelliklerinden biri değildir?
- A) Genellikle hece ölçüsüyle söylenir.
- B) Bir ezgi eşliğinde söylenir.
- C) Aruz ölçüsüyle yazılıp ezgisiz okunur.
- D) Bent ve kavuştak bölümlerinden oluşur.
- E) Halkın ortak malı sayılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Aruz ölçüsüyle yazılıp ezgisiz okunur.
Türkü, hece ölçüsünün genellikle 7, 8 ve 11’li kalıplarıyla ve bir ezgi eşliğinde söylenen bir halk şiiridir. Aruzla yazılıp ezgisiz okunma türkünün tanımıyla çelişir.
Kolay
8Turnalar türküsünün ilk bendinde şu dizeler yer alır: “İki turnam gelir aklı karalı Birin şahin vurmuş, biri yaralı” Bu dizelere göre turnaların durumu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sevgilinin mektubunu getirmiş olarak dinlenmektedirler.
- B) Başlarına gelen felaket yüzünden kederli ve yaralıdırlar.
- C) Kışın gelişiyle yollarda donup kalmışlardır.
- D) Avcının tuzağından kurtulup pınara inmişlerdir.
- E) Sılaya kavuştukları için sevinçli ve neşelidirler.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Başlarına gelen felaket yüzünden kederli ve yaralıdırlar.
“Aklı karalı” kaygılı, kederli olmayı; “şahin vurmuş, biri yaralı” ise turnaların saldırıya uğradığını anlatır. Sevinç ya da kavuşma ifade eden bir söz bu dizelerde yer almaz.
Kolay
9Turnalar türküsünün ikinci bendi şöyledir: “İnme turnam inme sen bu pınara Avcu tuzak kurmuş, var yolun ara” Söyleyicinin turnayı pınara inmemesi için uyarmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Turnanın sürüsünden ayrılmış olması
- B) Pınarın sevgilinin köyünden uzak olması
- C) Pınarın başında avcının tuzak kurmuş olması
- D) Turnanın kanadının yaralanmış olması
- E) Pınarın suyunun kışın donmuş olması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Pınarın başında avcının tuzak kurmuş olması
“Avcu tuzak kurmuş” dizesi, pınara inen turnanın avcının tuzağına düşeceğini gösterir. Yolun donması üçüncü bentte anlatılan ayrı bir tehlikedir.
Kolay
10Turnalar türküsünde her bölüm, konunun işlendiği üç dizeyle başlar ve ardından “Katar katar olmuş gelir, turnalar / Eğrim eğrim ne hoş gelir, turnalar” dizeleri gelir. İlk bölümde turnaların yaralanması, ikincide avcının kurduğu tuzak anlatılır. Türkünün asıl konusunun işlendiği bu üçer dizelik bölümlere ne ad verilir?
- A) Bent
- B) Redif
- C) Nakarat
- D) Kavuştak
- E) Dörtlük
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bent
Türkülerde asıl konunun işlendiği bölüme bent, bentlerin sonunda tekrarlanan dizelere kavuştak denir. Burada sorulan, her seferinde değişen ve konuyu taşıyan bölümdür; bu yüzden kavuştak değil benttir.
Kolay
11Köyde selde kaybolan bir genç için söylenen sözler kısa sürede ezgiye bağlanıp halk arasında dolaşmaya başlar. Yaşlılar bu durum için “Köylüler o gencin ardından bir türkü yaktı.” der. Bu cümledeki “türkü yakmak” sözünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bilinen bir türküyü yüksek sesle söylemek
- B) Bir olay üzerine türkü düzmek
- C) Türküyü çalgı eşliğinde seslendirmek
- D) Türkünün sözlerini yazıya geçirmek
- E) Bir türküyü başka yöreye taşımak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bir olay üzerine türkü düzmek
“Türkü yakmak”, yaşanan bir olay üzerine yeni bir türkü düzmek demektir. Bilinen bir türküyü söylemek “türkü çağırmak” ya da “türkü tutturmak” sözleriyle anlatılır.
Kolay
12Turnalar türküsünde söyleyici, turnadan haber göndermek ister ve şöyle der: “Kanadın altına nâme sarayım” Bu dizede geçen “nâme” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dua
- B) Selam sözü
- C) Ezgi
- D) Mektup
- E) Armağan
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mektup
“Nâme” mektup demektir; söyleyici turnanın kanadına sevdiğine iletilmek üzere mektup bağlamak ister. Ses benzerliği nedeniyle “nağme” ile karıştırılıp “ezgi” sanılabilir.
Kolay
13Erman Artun’un metninde sözleri ve ezgileri çok güçlü olan, kimileri oyun havasına dönüşerek süreklilik kazanan türkülerin konularından söz edilir. Metne göre bu tür güçlü türkülere en çok konu olan aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kişilerin günlük işleri ve alışveriş anıları
- B) Yalnızca bir ailenin kendi iç meseleleri
- C) Toplum ruhunda iz bırakan kahramanlar ve büyük aşklar
- D) Şehirdeki resmî törenler ve kutlamalar
- E) Bir köyde yaşanan küçük gündelik olaylar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Toplum ruhunda iz bırakan kahramanlar ve büyük aşklar
Metne göre toplum ruhunda derin iz bırakan kahramanlar, efsaneleşmiş aşklar ve büyük felaketler güçlü türkülere konu olur. Köy ve kasabalardaki küçük olaylar üzerine yakılan türküler ise dar çevrede kalır.
Kolay
14Öğretmen, sözlü kültür ürünlerini “ezgili söylenenler” ve “ezgisiz söylenenler” diye iki gruba ayırmalarını istiyor. Aşağıdakilerden hangisi ezgili söylenen sözlü kültür ürünleri grubuna yazılmalıdır?
- A) Efsane
- B) Bilmece
- C) Masal
- D) Ninni
- E) Fıkra
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ninni
Ninni, mâni ve semai gibi türler türkü gibi ezgiyle söylenir. Masal, fıkra, bilmece ve efsane ise anlatılan ya da sorulan, ezgisiz sözlü kültür ürünleridir.
Kolay
15Turnalar türküsünün kavuştağı “Katar katar olmuş gelir, turnalar” dizesiyle başlar. Bu dizedeki “katar katar” ikilemesi turnaların nasıl geldiğini anlatmaktadır?
- A) Sıra sıra, dizi hâlinde
- B) Çığlık çığlığa bağırarak
- C) Tek tek, birbirinden ayrı
- D) Hızla, telaş içinde
- E) Yorgun ve yaralı olarak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sıra sıra, dizi hâlinde
“Katar” art arda dizilmiş hayvan ya da araç sırası demektir; “katar katar” turnaların dizi hâlinde geldiğini anlatır. “Tek tek” anlamı bu dizilişin tam tersidir.
Kolay
16Turnalar türküsünün ikinci bendinde söyleyici, avcının tuzağına karşı turnayı uyardıktan sonra “Hepimizin işi Mevlâm onara” der. Bu dizede dile getirilen dilek aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Turnaların başka bir yola sapması
- B) Turnaların pınara inip dinlenmesi
- C) Herkesin kendi işini kendisinin onarması
- D) Avcının tuzağının hemen bozulması
- E) Herkesin işini Allah’ın yoluna koyması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Herkesin işini Allah’ın yoluna koyması
“Mevlâ” Allah anlamına gelir; söyleyici hepimizin işinin Allah tarafından düzeltilmesini diler. “Onarmak” sözcüğünü yalnız günlük anlamıyla düşünen kişi, işi herkesin kendisinin onaracağı sonucuna varabilir.
Kolay
17Turnalar türküsünün ilk bendinde söyleyici, yaralı turna için şöyle der: “O yavruya sorun aslı nereli” Bu dizede geçen “asıl” kelimesi hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Gerçek olan, gerçeklik
- B) Başlıca, en önemli olan
- C) En çok, özellikle
- D) Bir şeyin kökeni, soyu
- E) Bir belgenin ilk örneği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bir şeyin kökeni, soyu
Söyleyici turnanın “nereli” olduğunu, yani nereden geldiğini ve kökenini sordurmaktadır. “Asıl” burada “bir şeyin kökü, kökeni; soy” anlamındadır. “Gerçek”, “başlıca” ve “özellikle” kelimenin başka cümlelerde kazandığı anlamlardır (“Asıl sorun bu.”, “Asıl sen dinlen.”); “belgenin ilk örneği” anlamı da bu dizenin bağlamına uymaz.
Kolay
18Turnalar türküsünden yola çıkarak kısa bir hikâye yazan Elif, turnayı şöyle betimliyor: “Yaralı turna, ince boynunu büküp kurak ovanın üzerinde süzüldü.” Elif'in betimlemede kullandığı “yaralı”, “ince” ve “kurak” sözcüklerinin türü ve bu türün betimlemede sık kullanılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Zamir; varlıkların adlarının yerini tuttuğu için
- B) Zarf; eylemlerin nasıl yapıldığını bildirdiği için
- C) Edat; sözcükler arasında anlam ilgisi kurduğu için
- D) Bağlaç; cümleleri birbirine bağladığı için
- E) Sıfat; varlıkların niteliklerini belirttiği için
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sıfat; varlıkların niteliklerini belirttiği için
“Yaralı turna”, “ince boyun”, “kurak ova” söz öbeklerinde bu sözcükler bir ismin önüne gelerek onun nasıl olduğunu bildirir; türleri niteleme sıfatıdır. Betimleme, varlıkları okurun gözünde canlandırmayı amaçladığı için en çok niteliği bildiren sıfatlardan yararlanır. Bu sözcükler bir ismin yerini tutmaz (zamir değildir), eylemi nitelemez (zarf değildir), edat ya da bağlaç görevi de üstlenmez.
Orta
19Ayşe, dedesinden dinlediği bir türküyü internetteki eski bir radyo kaydıyla karşılaştırıyor. İki kayıtta ezgi birbirine benziyor; ancak bazı dizelerdeki yer adları değişmiş, bir bent ise tamamen farklı sözlerle söylenmiş. Bu durum türkülerin hangi özelliğiyle ilgilidir?
- A) Yalnızca aruzla söylenmesiyle
- B) Matbaada basılarak yayılmasıyla
- C) Ağızdan ağıza aktarılırken değişmesiyle
- D) Söyleyeninin her zaman belli olmasıyla
- E) Bir şairin divanında yer almasıyla
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ağızdan ağıza aktarılırken değişmesiyle
Türküler halkın ortak malıdır; ağızdan ağıza aktarılırken sözleri ve ezgileri değişebilir, bu farklı biçimlere varyant denir. Kayıtlardan birinin radyoda yayımlanmış olması türkünün yazılı ya da basılı bir kaynaktan yayıldığını göstermez.
Orta
20Elif, türkülerde sık görülen bir söz öbeği türünü incelemek için defterine örnek dizeler topluyor. Not defterine bu öbeklerin anlamı pekiştirdiğini ve dizeye ritim kattığını yazıyor. Elif'in defterindeki dizelerden hangisinde ikilemeye yer verilmiştir?
- A) Turnalar uçar sıra sıra
- B) Haber getir sıladan
- C) Yolum düştü gurbet ele
- D) Göl kıyısında bekler gönül
- E) Dağ başında duman var
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Turnalar uçar sıra sıra
“Sıra sıra” aynı kelimenin tekrarıyla oluşmuş bir ikilemedir. “Gurbet ele” ve “dağ başında” gibi öbekler de iki kelimeden oluştuğu için ikileme sanılabilir; ancak bunlar tamlamadır, anlamı pekiştirmek için yan yana getirilmiş kelimeler değildir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.