Koşuk

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

• TDE2.3“Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme

Bu konuda neler var?

• Metin Tahlili-1 (Anlama)

1. Kolay

   1Bir öğrenci, eski Türk şiirine öykünerek şu dizeleri yazıyor: “Yiğidimiz göçtü, obası boş kaldı; Atı kişner, kılıcı pasa daldı; Boy beyleri yaka yırttı, saç yoldu; Gün karardı, yurt yasa boğuldu.” Bu dizeler İslamiyet öncesi Türk şiirinin hangi türüne örnek olarak gösterilebilir?

   • AA) Sav
   • BB) Koşuk
   • CC) Sagu
   • DD) Destan
   • EE) Mâni
   Cevabı göster

   Doğru cevap: C) Sagu

   Ölen bir kişinin ardından duyulan acıyı, yas törenlerini ve ölenin yiğitliğini anlatan şiirlere sagu denir; dizelerdeki yaka yırtma ve saç yolma gibi yas gelenekleri bunu gösterir. Koşuk da dörtlüklerle söylenen bir şiir türüdür; ancak koşuk doğa, aşk ve yiğitlik konularını işler, ölüm acısını işleyen tür sagudur.

   Hata mı var? Düzeltme öner

2. Kolay

   2Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti't-Türk'te kelimelerin anlamını açıklarken halk arasında dolaşan kısa, kalıplaşmış sözlere de örnekler verir. Bu sözlerin söyleyeni belli değildir; uzun deneyimlere dayanır ve dinleyene bir öğüt ya da genel bir yargı sunar. Eserde bu söz türü “sav” adıyla anılır. İslamiyet öncesi dönemde sav olarak adlandırılan söz türü günümüzde hangi adla bilinir?

   • AA) Deyim
   • BB) Bilmece
   • CC) Tekerleme
   • DD) Atasözü
   • EE) Mâni
   Cevabı göster

   Doğru cevap: D) Atasözü

   Eski Türkçede sav, atasözü anlamına gelir; anonim, kalıplaşmış ve öğüt veren bir sözdür. Deyim de kalıplaşmış bir söz olduğu için çekici bir çeldiricidir; fakat deyim genel bir yargı ya da öğüt bildirmez, bir durumu çarpıcı biçimde anlatır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

3. Kolay

   3Bir müzenin Orta Asya salonundaki vitrinde şu açıklama yer alıyor: “Gövdesi tek parça ağaçtan oyulmuş, üstü deriyle kaplı, az telli bu çalgı, eski Türklerde şölenlerde ve yuğlarda şiir söyleyenlerin elinden düşmezdi.” Açıklamada sözü edilen ve koşuklara eşlik eden çalgı hangisidir?

   • AA) Kopuz
   • BB) Ney
   • CC) Ud
   • DD) Kanun
   • EE) Santur
   Cevabı göster

   Doğru cevap: A) Kopuz

   Eski Türklerde ozan, kam ve baksılar şiirlerini kopuz eşliğinde söylerdi; kopuz, bugünkü bağlamanın atası sayılan telli bir halk çalgısıdır. Ud ve kanun da telli çalgılardır; ancak bunlar sonraki dönemde klasik müzikte yaygınlaşmıştır, eski Türk şölenleriyle özdeşleşen çalgı değildir.

   Hata mı var? Düzeltme öner

4. Kolay

   4Bir tarih dergisinde İslamiyet öncesi bir toy şöyle betimleniyor: Otağın önünde kurulan şölende elinde kopuzuyla bir şair, yiğitlerin av ve savaş başarılarını koşuklarla dile getiriyor. Yazıya göre bu şairler aynı zamanda dinî törenleri yönetiyor, hastaları iyileştirdiklerine ve geleceği bildiklerine inanılıyor. Yazıda betimlenen şiir söyleyicilerini bu dönemde karşılayan adlar hangi seçenekte birlikte verilmiştir?

   • AA) Âşık, saz şairi, dede
   • BB) Divan şairi, kam, ozan
   • CC) Baksı, mutasavvıf, âşık
   • DD) Ozan, kam, baksı
   • EE) Meddah, âşık, kam
   Cevabı göster

   Doğru cevap: D) Ozan, kam, baksı

   İslamiyet öncesi dönemde toylarda şiir söyleyen, aynı zamanda din adamı ve hekim sayılan kişilere ozan, kam ve baksı denirdi. Kam ve ozanın geçtiği karma seçenekler çekicidir; ancak divan şairi saray çevresine, âşık ve meddah ise İslamiyet sonrası halk kültürüne ait adlardır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

5. Kolay

   5Karacaoğlan’ın bir koşmasında her dörtlüğün sonunda “Bir ayrılık bir yoksulluk bir ölüm” dizesi aynen tekrarlanmaktadır. Halk şiirinde bölüm sonlarında tekrarlanan bu tür dizelere ne ad verilir?

   • AA) Kafiye
   • BB) Kavuştak
   • CC) Redif
   • DD) Sav
   • EE) Tapşırma
   Cevabı göster

   Doğru cevap: B) Kavuştak

   Şiir bölümlerinin sonunda tekrarlanan dizelere nakarat, halk şiirinde ise kavuştak denir. Redif, dize sonlarındaki aynı görevli ek ya da sözcüklerdir; bütün bir dizenin tekrarı değildir.

   Hata mı var? Düzeltme öner

6. Kolay

   6Karacaoğlan’ın koşmasının son dörtlüğü “Karac'oğlan der ki kondum göçülmez” dizesiyle başlar. Şair burada kendi adını şiirin içine yerleştirmiştir. Halk şiiri geleneğinde şairin adını ya da takma adını son dörtlükte söylemesine ne ad verilir?

   • AA) Güzelleme
   • BB) Nazım birimi
   • CC) Kavuştak
   • DD) Bent
   • EE) Tapşırma
   Cevabı göster

   Doğru cevap: E) Tapşırma

   Şairin kullandığı takma ada mahlas denir; halk şiirinde bu kullanım tapşırma olarak da adlandırılır ve genellikle son bölümde yer alır. Kavuştak ise tekrarlanan dizedir, şairin adıyla ilgili değildir.

   Hata mı var? Düzeltme öner

7. Kolay

   7Edebiyat öğretmeni tahtaya “Şiirin ahenk unsurları” başlığını yazıp öğrencilerden bu başlık altına uygun kavramları sıralamalarını istiyor. Öğrencilerin sıraladığı kavramlardan biri bu başlığa uymuyor. Bu başlık altına yazılması uygun olmayan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

   • AA) Tema
   • BB) Redif
   • CC) Kafiye
   • DD) Ölçü
   • EE) Nakarat
   Cevabı göster

   Doğru cevap: A) Tema

   Tema, şiirde iletilmek istenen ana duygudur; ses ve düzenle ilgili bir ahenk unsuru değildir. Nakarat ise bölüm sonlarında tekrarlanan dizeler olduğu için ahenge katkı sağlar.

   Hata mı var? Düzeltme öner

8. Kolay

   8Bir öğrenci kafiye türlerini özetlerken bir türün tanımını şöyle yazmıştır: “Yazılışları ve söylenişleri aynı, anlamları farklı sözcüklerin benzerliğine dayanır.” Öğrencinin tanımladığı kafiye türü aşağıdakilerden hangisidir?

   • AA) Yarım kafiye
   • BB) Redif
   • CC) Cinaslı kafiye
   • DD) Tam kafiye
   • EE) Zengin kafiye
   Cevabı göster

   Doğru cevap: C) Cinaslı kafiye

   Yazılışı ve söylenişi aynı, anlamı farklı sözcüklerle kurulan kafiye cinaslı kafiyedir. Zengin kafiye ise üç ya da daha fazla ses benzerliğine dayanır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

9. Kolay

   9Ders kitabındaki tanıtım kartına göre Karacaoğlan, XVII. yüzyılda Çukurova ve Toroslardaki Türkmen aşiretleri arasında yaşamış; şiirlerinde sıla özlemi, aşk, tabiat, ayrılık, ölüm ve gurbet temalarını işlemiştir. Bu karta göre aşağıdakilerden hangisi Karacaoğlan’ın şiirlerinde işlediği temalar arasında sayılmamıştır?

   • AA) Toplumdaki aksaklıkları eleştirme
   • BB) Ayrılığın verdiği acı
   • CC) Sevgiliye duyulan aşk
   • DD) Doğduğu yere duyulan özlem
   • EE) Tabiatın güzellikleri
   Cevabı göster

   Doğru cevap: A) Toplumdaki aksaklıkları eleştirme

   Kartta sıla özlemi, aşk, tabiat, ayrılık, ölüm ve gurbet sayılmış; toplum eleştirisi anılmamıştır. “Doğduğu yere duyulan özlem” sıla özlemiyle aynı anlama gelir, bu yüzden kartta yer alır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

10. Kolay

    10Bir öğrenci, İslamiyet öncesi Türk şiirini araştırırken defterine şu notu alıyor: “Toylarda ve savaş sonrası eğlencelerde kopuz eşliğinde şiir söyleyen halk şairlerine farklı adlar verilirdi.” Öğrenci notuna bu adlardan birini eklemek istiyor. Öğrencinin ekleyebileceği ad aşağıdakilerden hangisidir?

    • AA) Hattat
    • BB) Meddah
    • CC) Tekke şeyhi
    • DD) Baksı
    • EE) Divan şairi
    Cevabı göster

    Doğru cevap: D) Baksı

    Kitapta koşukları söyleyen halk şairlerine ozan, kam ve baksı adlarının verildiği belirtilir. Meddah da halk arasında anlatı sunan bir kişidir ama İslamiyet öncesi toylarda kopuzla şiir söyleyenlere verilen adlardan değildir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

11. Kolay

    11Dîvânu Lugâti't-Türk’teki koşuğun günümüz Türkçesiyle aktarılan bir dörtlüğü şöyledir: “Karlar buzlar hep eridi, Dağların suyu yürüdü, Mavi bulutlar belirdi, Kayıklar gibi kımıldaşır.” Bu dörtlükte anlatılan durum aşağıdakilerden hangisidir?

    • AA) Sonbaharda obaların kışlağa göç etmesi
    • BB) Bir yiğidin ölümünün ardından yas tutulması
    • CC) Kışın bitip baharla doğanın canlanması
    • DD) Uzun süren kuraklığın tarlaları kurutması
    • EE) Savaş kazanıldıktan sonra toy kurulması
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) Kışın bitip baharla doğanın canlanması

    Karların ve buzların erimesi, dağ sularının akması baharın gelişini ve doğanın uyanışını anlatır. Göç ya da toy gibi atlı-göçebe yaşama ait öğeler bu dörtlükte yer almaz.

    Hata mı var? Düzeltme öner

12. Kolay

    12Bir öğrenci Dîvânu Lugâti't-Türk ile ilgili kavram kartları hazırlıyor. Birinci kartın arkasına “ölüm acısını dile getiren şiir”, ikinci kartın arkasına “atasözü” açıklamasını yazmıştır. Bu kartların ön yüzüne sırasıyla hangi terimler yazılmalıdır?

    • AA) Sav – sagu
    • BB) Sagu – koşuk
    • CC) Ağıt – kavuştak
    • DD) Sagu – sav
    • EE) Koşuk – sav
    Cevabı göster

    Doğru cevap: D) Sagu – sav

    Ölüm acısını anlatan İslamiyet öncesi şiire sagu, atasözüne ise sav denir. Sırası ters verilen eşleştirme kavramları karıştıran öğrencinin yanılgısıdır.

    Hata mı var? Düzeltme öner

13. Kolay

    13Bir öğrenci koşuktan esinlenerek şu cümleyi yazıyor: “Ozan, kopuzunu alıp obanın ortasında hüznünü dile getirdi.” Bu cümlede geçen isimlerden hangisi soyut isimdir?

    • AA) Ozan
    • BB) Hüzün
    • CC) Orta
    • DD) Kopuz
    • EE) Oba
    Cevabı göster

    Doğru cevap: B) Hüzün

    Hüzün beş duyuyla algılanamayan, zihinde var olan bir kavram olduğu için soyut isimdir. Ozan, kopuz ve oba ise duyularla algılanabilen varlıkları karşıladığı için somuttur.

    Hata mı var? Düzeltme öner

14. Kolay

    14Bir halk şairi koşmasında şöyle seslenir: “Ela gözlü yârim yayla yolunda Güller açmış onun ince kolunda Bahar gelmiş dağın sağ u solunda Gönlüm şen olur da yar gülünce” Konusu bakımından bu dizelerin yer aldığı koşma türü aşağıdakilerden hangisidir?

    • AA) Taşlama
    • BB) Ağıt
    • CC) Güzelleme
    • DD) Koçaklama
    • EE) Sagu
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) Güzelleme

    Sevgiliyi, güzelliği ve doğayı ele alan koşmalara güzelleme denir. Koçaklama yiğitlik ve kahramanlığı anlatır; bu dizelerde ise sevgili ve bahar övülmektedir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

15. Kolay

    15Bir müze rehberi, Dîvânu Lugâti't-Türk’teki şiirlerden söz ederken şöyle diyor: “Bu şiirlerin kimin tarafından söylendiği bilinmez. Halk onları ortak malı sayar, kuşaktan kuşağa ağızdan aktarır.” Rehberin sözlerinde koşukların hangi özelliği vurgulanmaktadır?

    • AA) Saray çevresinde oluşması
    • BB) Aruz ölçüsüyle yazılması
    • CC) Yazılı kültürün ürünü olması
    • DD) Şairin mahlasını taşıması
    • EE) Anonim olup sözlü kültürle yaşaması
    Cevabı göster

    Doğru cevap: E) Anonim olup sözlü kültürle yaşaması

    Söyleyeninin belli olmaması ve ağızdan ağıza aktarılması koşukların anonim, sözlü kültür ürünü olduğunu gösterir. Mahlas taşıma ise söyleyeni belli şiirlerin özelliğidir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

16. Kolay

    16Öğretmen ölçü türlerini anlatırken şu açıklamayı yapıyor: “Bu ölçüde dizelerdeki hecelerin sayısına değil, hecelerin ses değeri bakımından denkliğine bakılır.” Öğretmenin tanımladığı ölçü aşağıdakilerden hangisidir?

    • AA) Nazım birimi
    • BB) Aruz ölçüsü
    • CC) Serbest ölçü
    • DD) Kafiye düzeni
    • EE) Hece ölçüsü
    Cevabı göster

    Doğru cevap: B) Aruz ölçüsü

    Hecelerin ses değeri bakımından denkliğine dayanan ölçü aruzdur. Hece ölçüsü ise dizelerin hece sayısı bakımından eşitliğine dayanır.

    Hata mı var? Düzeltme öner

17. Kolay

    17Dîvânu Lugâti't-Türk'teki koşuğun günümüz Türkçesine aktarılan bir bölümünde gökyüzü şöyle anlatılır: “Mavi bulutlar belirdi, Kayıklar gibi kımıldaşır.” Bu dizelerdeki benzetmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

    • AA) Kayıklar, renkleri bakımından mavi bulutlara benzetilmiştir.
    • BB) Bulutlar, hareketleri bakımından kayıklara benzetilmiştir.
    • CC) Bulutlar, büyüklükleri bakımından dağlara benzetilmiştir.
    • DD) Kayıklar, hızları bakımından esen rüzgâra benzetilmiştir.
    • EE) Bulutlar, renkleri bakımından eriyen karlara benzetilmiştir.
    Cevabı göster

    Doğru cevap: B) Bulutlar, hareketleri bakımından kayıklara benzetilmiştir.

    Dizelerde anlatılan varlık bulutlardır; “gibi” edatıyla kayıklara benzetilmiştir. Benzetmenin dayandığı ortak özellik “kımıldaşır” sözüyle verilir: Bulutlar gökyüzünde, kayıkların su üstündeki salınışı gibi kımıldamaktadır. Benzetilen kayıklar değil bulutlardır; dizelerde dağ, rüzgâr ya da kar ile bir benzerlik kurulmamış, renk de benzetme yönü yapılmamıştır.

    Hata mı var? Düzeltme öner

18. Kolay

    18Koşuklarla ilgili bir sunum hazırlayan Deniz, slaytlarına yazdığı cümlelerdeki isimleri türlerine göre inceliyor. Öğretmeni, cümlelerden yalnız birinde hem özel isim hem de topluluk ismi bulunduğunu söylüyor. Öğretmenin sözünü ettiği cümle aşağıdakilerden hangisidir?

    • AA) Ozan, şölende kopuzunu çalarak yiğitlik şiirleri söyledi.
    • BB) Kâşgarlı Mahmud, derlediği şiirleri eserine tek tek yazdı.
    • CC) Sürü, bahar gelince Tanrı Dağları'nın yaylalarına çıktı.
    • DD) Ordu, kazandığı savaştan sonra büyük bir şölen düzenledi.
    • EE) Karacaoğlan, XVII. yüzyılda Çukurova ve Toroslar'da yaşadı.
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) Sürü, bahar gelince Tanrı Dağları'nın yaylalarına çıktı.

    Topluluk ismi, biçimce tekil olduğu hâlde birden çok varlığı karşılayan isimdir; özel isim ise tek bir varlığın adıdır. “Sürü” topluluk ismi, “Tanrı Dağları” özel isimdir; ikisi yalnız bu cümlede bir aradadır. “Ordu, … şölen düzenledi.” cümlesinde topluluk ismi var, özel isim yoktur. “Kâşgarlı Mahmud” ve “Karacaoğlan, Çukurova, Toroslar” özel isimdir; ama bu cümlelerde topluluk ismi yoktur (“şiirleri” çoğul eki almış bir cins isimdir). Ozanla ilgili cümlede ikisi de bulunmaz.

    Hata mı var? Düzeltme öner

19. Orta

    19Koşuklardaki doğa betimlemelerini inceleyen öğrenciler, kendi yazdıkları cümlelerde kelime gruplarını buluyor. Öğretmen, hem bir sıfatın bir ismi nitelediği hem de iki ismin anlamca birbirine bağlandığı cümleyi tahtaya yazdırmak istiyor. Öğrencilerin cümlelerinden hangisinde hem sıfat tamlaması hem de isim tamlaması vardır?

    • AA) Ovanın yeşili göz alıyor.
    • BB) Beyaz atlar hızla koştu.
    • CC) Yağmur yağdı, sel aktı.
    • DD) Kara bulutlar dağın başını sardı.
    • EE) Obanın çadırları rüzgârda sallandı.
    Cevabı göster

    Doğru cevap: D) Kara bulutlar dağın başını sardı.

    “Kara bulutlar” sıfat tamlaması, “dağın başı(nı)” ise isim tamlamasıdır. “Obanın çadırları” ve “ovanın yeşili” cümlelerinde yalnız isim tamlaması, “beyaz atlar” cümlesinde yalnız sıfat tamlaması bulunur; isim tamlamasını gören öğrenci sıfat tamlamasını aramayı unutabilir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

20. Orta

    20Bir halk şairi, köyündeki bir ağayı şu dizelerle anlatıyor: “Köyün suyunu bağına çevirir, Bizim tarlada başak kavrulur; Meydanda doğruluk dersi verir, Teraziye gelince eli kayar.” Bu dizelerin yer aldığı koşma konusuna göre hangi türe girer?

    • AA) Taşlama
    • BB) Güzelleme
    • CC) Koçaklama
    • DD) Ağıt
    • EE) Varsağı
    Cevabı göster

    Doğru cevap: A) Taşlama

    Şair, ağanın ikiyüzlülüğünü ve haksızlığını alaycı bir dille eleştirmiştir; toplumdaki aksaklıkları ya da kişileri yeren koşmalara taşlama denir. Ağıtta da bir acı dile getirilir; ama ağıt ölüm ya da büyük felaket karşısındaki yası anlatır, eleştiri amacı taşımaz.

    Hata mı var? Düzeltme öner