11. Sınıf Biyoloji · Homeostazi
Homeostatik Süreçler
- homeostazi
- su ve elektrolit dengesi
- ADH
- bazal metabolizma hızı
- enerji dengesi
- detoksifikasyon
- vücut sıcaklığı
Vücutta homeostazi hangi süreçlerle korunur?
Homeostatik süreçler, vücudun su ve elektrolit dengesini, enerji dengesini, sıcaklığını ve toksinlerin atılmasını aynı anda düzenleyen süreçlerdir. Su vücudun yaklaşık %60'ını oluşturur; plazmada su azalınca hipotalamus bunu algılar, ADH salgısı artar ve böbrekte suyun geri emilimi artarak idrar derişikleşir. Ca2+ iyonları D vitamini ve hormonlarla düzenlenir, bikarbonat ise kan pH'sının ayarlanmasında görev alır. Günlük enerji harcamasının yaklaşık %60-70'ini bazal metabolizma hızı oluşturur; alınan enerji harcanandan fazlaysa pozitif enerji dengesi oluşur ve kilo alınır. Karaciğer amonyağı daha az zehirli üreye çevirir; böbrekler, akciğerler, deri ve bağırsaklar atıkları uzaklaştırır. Vücut sıcaklığı ve kan basıncı da sinir sistemi ile hormonların birlikte çalışmasıyla sabit tutulur. ADH arttığında daha çok idrar yapılmaz; tersine idrar miktarı azalır ve derişikleşir.
Homeostatik Süreçler: konu anlatımı ve özeti
Vücudumuz su miktarından sıcaklığa, enerji dengesinden toksinlerin atılmasına kadar pek çok değişkeni aynı anda dengede tutmak zorundadır. Bu konu, homeostazinin korunduğu temel süreçleri tek tek ele alır.
- Su ve elektrolit dengesi: Su vücudun yaklaşık %60'ını oluşturur. Plazmada su azalınca hipotalamus bunu algılar, ADH salgısı artar ve böbrekte suyun geri emilimi artar; idrar derişikleşir.
- Ca2+ iyonları D vitamini ve hormonlarla, Na+ ve Cl- hormonlarla düzenlenir; bikarbonat kan pH'sının ayarlanmasında görev alır.
- Enerji dengesi: Günlük enerji harcamasının yaklaşık %60-70'i bazal metabolizma hızı (BMH), kalanı fiziksel etkinlik ve besinlerin termik etkisidir (yaklaşık %10).
- Alınan enerji harcanandan fazlaysa pozitif enerji dengesi oluşur ve kilo alınır; azsa negatif denge oluşur ve kilo verilir.
- Toksinlerin uzaklaştırılması: Karaciğer amonyağı daha az zehirli üreye çevirir; böbrekler idrarla, akciğerler CO2 ile, deri terle, bağırsaklar safra yoluyla atıkları uzaklaştırır.
- Vücut sıcaklığı ve kan basıncı da sinir sistemi ile hormonların birlikte çalıştığı homeostatik süreçlerle sabit tutulur.
Unutma: ADH arttığında idrar miktarı azalır ve derişikleşir; "ADH artınca daha çok idrar yapılır" yanlış bir çıkarımdır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Vücudundaki dengeleri bir ev bütçesine benzetebilirsin: Gelen ile giden dengede olmalı.
- Su dengesi: İçtiğin su ve besinlerden gelen su, idrar, ter ve solukla kaybedilen suyu karşılamalıdır. Su azalınca böbrekler suyu geri tutar, idrar koyulaşır.
- Enerji dengesi: Besinlerle alınan enerji; dinlenme, hareket ve sindirim için harcanır. Fazlası depolanır, eksiği depodan karşılanır.
- Atık dengesi: Karaciğer zehirli amonyağı daha az zehirli üreye çevirir; böbrek, akciğer, deri ve bağırsak atıkları uzaklaştırır.
Günlük hayattan: Sıcak bir günde az su içip çok terlediğinde idrarının rengi koyulaşır. Bu, böbreklerinin suyu korumaya çalıştığını gösterir.
Sık yapılan hata: "Hiç hareket etmezsek neredeyse hiç enerji harcamayız." Doğrusu: Dinlenirken bile kalp, beyin ve diğer organlar çalışır; günlük enerji harcamasının en büyük bölümü bu bazal metabolizmaya gider.
Derinleş
Okul kantinindeki beş atıştırmalığın etiketinden enerji, şeker ve tuz değerlerini topla ve karşılaştıran bir tablo hazırla. Etiketteki "porsiyon" değeri ile paketin tamamının değeri arasındaki farkı matematik dersindeki oran bilginle hesapla. Reklamlarda "enerji veren" diye sunulan ürünlerin bu açıdan ne anlama geldiğini eleştirel bir gözle tartış ve tüketicinin etiketi daha kolay okuyabilmesi için bir etiket tasarımı öner.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.11.2.2Homeostatik süreçleri sorgulayabilme
- a) Homeostatik süreçlerle ilgili merakını ifade eder.
- c) Homeostatik süreçlerle ilgili bilgi toplar.
- d) Homeostatik süreçlerle ilgili topladığı bilgiler üzerinden çıkarım yapar.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Yaz tatilinde Burak her gün yaklaşık 3.000 kcal enerji alıyor; ancak günlük enerji harcaması 2.400 kcal civarında kalıyor. Burak bu beslenme ve hareket alışkanlığını aylarca sürdürüyor. Bu durumda Burak için hangisi beklenir?
- A) Negatif enerji dengesi ve kilo verme
- B) Pozitif enerji dengesi ve kilo verme
- C) Pozitif enerji dengesi ve kilo alma
- D) Negatif enerji dengesi ve kilo alma
- E) Nötr enerji dengesi ve sabit kilo
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Pozitif enerji dengesi ve kilo alma
Alınan enerji (3.000 kcal) harcanandan (2.400 kcal) fazla olduğu için pozitif enerji dengesi oluşur ve fazlası yağ olarak depolanır. "Pozitif" sözcüğünü olumlu sonuç sanıp kilo verme ile eşleştirmek yanlıştır; pozitif denge enerji fazlası demektir.
Kolay
2Yoğun egzersiz sırasında kaslarda oluşan asitler kana geçtiği hâlde sağlıklı bir sporcunun kan pH'si yalnızca çok az düşüyor. Laboratuvar raporunda, kandaki bir tampon iyonun fazla H⁺ iyonlarını bağlayarak pH'yi koruduğu yazıyor. Bu tampon görevini üstlenen iyon hangisidir?
- A) Demir (Fe²⁺)
- B) Bikarbonat (HCO₃⁻)
- C) İyot (I⁻)
- D) Flor (F⁻)
- E) Sodyum (Na⁺)
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bikarbonat (HCO₃⁻)
Bikarbonat iyonu H⁺ ile birleşerek karbonik asit oluşturur ve kan pH'sinin düşmesini sınırlar. Sodyum kanda en bol bulunan iyonlardan biri olduğu için çekici gelebilir; ancak H⁺ bağlamaz, daha çok su ve sinir iletimi dengesinde görev alır.
Kolay
3Bir spor hekimi, 70 kg'lık bir sporcunun vücudundaki suyun kütlesinin yaklaşık 42 kg olduğunu söylüyor ve bu oranın sağlıklı yetişkinlerin çoğunda benzer olduğunu ekliyor. Bu bilgiye göre su, yetişkin insan vücudunun yaklaşık yüzde kaçını oluşturur?
- A) %10
- B) %30
- C) %90
- D) %45
- E) %60
Cevabı göster
Doğru cevap: E) %60
42 / 70 = 0,6 olduğundan su vücut kütlesinin yaklaşık %60'ını oluşturur; bu, yetişkinler için bilinen ortalamayla uyumludur. %90'ı seçen, vücudu kan plazması gibi düşünür; plazmada su oranı yüksektir ama kemik ve yağ dokusu genel oranı düşürür.
Kolay
4Sıcak bir yaz günü uzun süre su içmeden futbol oynayan Emre'nin kanında suyun oranı azalıyor. Bu değişikliği algılayan beyin bölgesinin uyarısıyla kana verilen bir hormon, böbreklerden daha az su kaybedilmesini sağlıyor. Salgısı artan bu hormon hangisidir?
- A) Oksitosin
- B) İnsülin
- C) Glukagon
- D) Kalsitonin
- E) ADH
Cevabı göster
Doğru cevap: E) ADH
Plazmada su azalınca hipotalamus bunu algılar, ADH salgısı artar ve böbrekte su geri emilimi artar. Oksitosin de hipotalamusta üretilip arka hipofizden salınır; ancak su dengesinde değil, doğum ve süt salgısında görev alır.
Kolay
5ADH (antidiüretik hormon) salgısı arttığında böbreklerde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
- A) Suyun geri emilimi artar
- B) Suyun geri emilimi tamamen durur
- C) İdrar miktarı artar
- D) İdrar daha seyreltik olur
- E) Glikoz idrarla atılır
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Suyun geri emilimi artar
ADH böbreklerde suyun geri emilimini artırır; idrar miktarı azalır ve derişikleşir. “ADH artınca daha çok idrar yapılır” yaygın bir yanılgıdır.
Kolay
6Vücut ağırlığının kontrolüyle ilgili bir bilgilendirme yazısında, dinlenme hâlinde kalp atışı, solunum ve organ işlevleri için harcanan enerjiye ne ad verildiği soruluyor. Doğru cevap hangisidir?
- A) Bazal metabolizma hızı
- B) Fiziksel etkinlik
- C) Besinlerin termik etkisi
- D) Pozitif enerji dengesi
- E) Negatif enerji dengesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bazal metabolizma hızı
Dinlenme hâlinde yaşamsal işlevleri sürdürmek için gereken enerji bazal metabolizma hızıdır (BMH). Termik etki, besinlerin sindirimi ve işlenmesi için harcanan enerjidir.
Kolay
7Kan plazmasındaki su miktarındaki azalmayı algılayan reseptörler beynin hangi bölümünde bulunur?
- A) Beyincik
- B) Omurilik
- C) Hipotalamus
- D) Ara beyindeki talamus
- E) Beyin kabuğunun görme merkezi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hipotalamus
Plazmadaki su azalmasını hipotalamustaki reseptörler algılar ve ADH salgısı artar. Beyincik denge ve hareket koordinasyonuyla ilgilidir.
Kolay
8Deri, vücuttan atıkları hangi yolla uzaklaştırır?
- A) Terle
- B) İdrarla
- C) Safrayla
- D) Soluk verme ile
- E) Mukusla
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Terle
Deri atıkların bir kısmını terle uzaklaştırır. İdrar böbreklerin, safra bağırsakların, soluk verme akciğerlerin atım yoludur.
Kolay
9Ortalama bir yetişkinde suyun vücut ağırlığındaki payıyla ilgili hangi bilgi doğrudur?
- A) Her insanda tam olarak %90'dır
- B) Yaklaşık %10'dur
- C) Vücuttaki suyun tamamı yalnızca kan plazmasında bulunur
- D) Yaştan ve cinsiyetten bağımsız olarak hiç değişmez
- E) Yaklaşık %60'tır; yaşa, cinsiyete ve yağ oranına göre değişir
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yaklaşık %60'tır; yaşa, cinsiyete ve yağ oranına göre değişir
Su ortalama bir insanda vücudun yaklaşık %60'ını oluşturur; bu oran cinsiyet, yaş ve yağ oranına göre değişir. Su yalnız plazmada değil, hücrelerde ve doku sıvısında da bulunur.
Kolay
10Vücuttaki kalsiyum (Ca2+) iyonlarının düzenlenmesinde hormonlarla birlikte etkili olan vitamin hangisidir?
- A) D vitamini
- B) C vitamini
- C) A vitamini
- D) K vitamini
- E) B12 vitamini
Cevabı göster
Doğru cevap: A) D vitamini
Ca2+ iyonları D vitamini ve hormonlarla düzenlenir. Diğer vitaminlerin kalsiyum dengesindeki rolü konunun kapsamında değildir.
Kolay
11Günlük enerji harcamasının üç bileşeninden hangisinin payı, kişinin ne kadar hareketli olduğuna bağlı olarak en çok değişir?
- A) Bazal metabolizma hızı
- B) Fiziksel etkinlik
- C) Besinlerin termik etkisi
- D) Uyku sırasında solunum
- E) Kalp atışı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Fiziksel etkinlik
Fiziksel etkinlik için harcanan enerji bireyin etkinlik düzeyine göre değişir. BMH ve termik etki toplam içinde görece sabit paylara sahiptir.
Kolay
12Bir kişinin uzun süre besinlerle aldığı enerji, harcadığı enerjiden fazladır. Bu kişide aşağıdakilerden hangisi beklenir?
- A) Kilo verilir
- B) Bazal metabolizma tamamen durur
- C) Vücut suyu yok olur
- D) Enerji depoları boşalır
- E) Yağ dokusu artar ve kilo alınır
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yağ dokusu artar ve kilo alınır
Alınan enerjinin harcanandan fazla olması pozitif enerji dengesidir; fazla enerji yağ olarak depolanır ve kilo alınır. Enerji depolarının boşalması negatif dengede olur.
Kolay
13Bir öğrenci, sıcak bir günde uzun süre koştuktan sonra yüzünün kızardığını ve çok terlediğini fark ediyor. Bu gözlemle ilgili sorabileceği en uygun bilimsel soru hangisidir?
- A) Terlemek neden insanlara hoş gelmeyen bir durumdur?
- B) En sevdiğim spor hangisidir?
- C) Terleme, vücut sıcaklığının dengelenmesine nasıl katkı sağlar?
- D) Koşu ayakkabısının rengi koşu süresini etkiler mi?
- E) Sınıftaki arkadaşlarım neden benden daha hızlı koşar?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Terleme, vücut sıcaklığının dengelenmesine nasıl katkı sağlar?
Terlemenin vücut sıcaklığını dengelemedeki rolünü soran soru homeostatik süreçle doğrudan ilgilidir ve araştırılabilir. Diğer sorular kişisel görüş içerir ya da konu dışıdır.
Kolay
14Besinlerin sindirimi, emilimi ve metabolize edilmesi sırasında harcanan enerji toplam enerji ihtiyacının yaklaşık yüzde kaçıdır?
- A) %30
- B) %50
- C) %10
- D) %65
- E) %90
Cevabı göster
Doğru cevap: C) %10
Termik etki toplam enerji ihtiyacının yaklaşık %10'udur. %60-70 aralığı bazal metabolizma hızına aittir.
Kolay
15Kan pH'sinin ayarlanmasında görev alan ve böbreklerden atılıp geri emilebilen iyon hangisidir?
- A) Bikarbonat
- B) Kalsiyum
- C) Demir
- D) İyot
- E) Potasyum
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bikarbonat
Bikarbonat iyonları böbreklerden atılır ya da geri emilir ve kan pH'sinin ayarlanmasında görev alır. Kalsiyum ise D vitamini ve hormonlarla düzenlenir.
Kolay
16Vücuttaki atıkların uzaklaştırılmasıyla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
- A) Deri – safra
- B) Bağırsaklar – ter
- C) Böbrekler – karbondioksit
- D) Akciğerler – idrar
- E) Akciğerler – karbondioksit
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Akciğerler – karbondioksit
Akciğerler CO2'yi, deri teri, böbrekler idrarı, bağırsaklar safra yoluyla atıkları uzaklaştırır. Diğer seçeneklerde organlar ve atıklar karıştırılmıştır.
Kolay
17Bir öğrenci, homeostaziyi bozabilecek toksinleri kaynağına göre iki sütuna ayırıyor: metabolizma sonucu vücutta oluşanlar (iç kaynaklı) ve vücuda dışarıdan girenler (dış kaynaklı). Aşağıdakilerden hangisi iç kaynaklı sütununa yazılmalıdır?
- A) Alkol
- B) Ağır metaller
- C) İlaç kalıntıları
- D) Bakteri toksinleri
- E) Amonyak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Amonyak
Amonyak ve üre, metabolizma sonucu vücutta oluşan iç kaynaklı toksinlerdir. İlaç, alkol, ağır metaller, çevresel kirleticiler ve mikroorganizmaların toksinleri ise vücuda dışarıdan girdiği için dış kaynaklıdır.
Kolay
18Kırk beş yaşındaki Hakan Bey'in aylar boyunca yapılan ölçümlerinde kan glikoz düzeyi sürekli olarak normal aralığın üzerinde bulunuyor. Hekim, bu değişkenin dengede tutulamamasının bir hastalığa yol açtığını söylüyor. Kan glikoz düzeyinin sürekli yüksek kalmasıyla ortaya çıkan hastalık hangisidir?
- A) Anemi
- B) Astım
- C) Diyabet
- D) Raşitizm
- E) Hipertansiyon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Diyabet
Homeostatik dengenin bozulması hücresel işlevleri aksatır ve hastalıklara yol açabilir. Kan glikoz düzeyinin sürekli yüksek kalması diyabete neden olur. Anemi kansızlık, astım solunum yollarıyla ilgili bir hastalık, raşitizm kemik gelişimiyle ilgili bir bozukluk, hipertansiyon ise kan basıncının yüksek seyretmesidir; bunlar kan glikozunun yüksekliğiyle tanımlanmaz.
Orta
19Kış aylarını neredeyse hiç güneş görmeden geçiren bir kişinin kan tahlilinde Ca²⁺ düzeyi düşük çıkıyor. Doktor, bu kişinin bağırsaktan kalsiyum emiliminin azaldığını ve deride güneş ışığı etkisiyle oluşan bir vitaminin eksik olduğunu belirtiyor. Bu kişide eksik olan vitamin hangisidir?
- A) C vitamini
- B) A vitamini
- C) K vitamini
- D) D vitamini
- E) B₁₂ vitamini
Cevabı göster
Doğru cevap: D) D vitamini
D vitamini deride güneş ışığıyla oluşur ve bağırsaktan Ca²⁺ emilimini artırarak kan kalsiyumunun hormonlarla birlikte düzenlenmesine katkı sağlar. K vitamini de kemik ve kan pıhtılaşmasıyla ilişkili olduğu için çekici gelebilir; ancak güneşle oluşmaz ve kalsiyum emilimini sağlamaz.
Orta
20Bir doğa kampında Zeynep her gün yaklaşık 2.300 kcal enerji alıyor; uzun yürüyüşler nedeniyle günlük enerji harcaması 2.650 kcal'ye çıkıyor. Kamp tam bir hafta (7 gün) sürüyor. Zeynep'in kamp boyunca toplam enerji dengesi hangisidir?
- A) 350 kcal negatif denge
- B) 2.450 kcal negatif denge
- C) 2.450 kcal pozitif denge
- D) 350 kcal pozitif denge
- E) 2.650 kcal negatif denge
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 2.450 kcal negatif denge
Günlük fark 2.300 − 2.650 = −350 kcal, haftalık toplam 7 × (−350) = −2.450 kcal'dir; harcama alımdan fazla olduğu için denge negatiftir. 350 kcal negatif denge yalnızca bir günün farkıdır; soru kampın tamamını soruyor.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.