11. Sınıf Biyoloji · Homeostazi

Homeostazinin Sağlanamadığı Durumlar

diabetes mellitus
insülin direnci
diabetes insipidus
hipertansiyon
hipotansiyon
obezite
vücut kitle indeksi

Homeostazi bozulunca hangi hastalıklar ortaya çıkar?

Homeostazinin uzun süre sağlanamaması diabetes mellitus, diabetes insipidus, hipertansiyon, hipotansiyon ve obezite gibi kalıcı sağlık sorunlarına yol açar. Diabetes mellitusta tip 1'de pankreas yeterli insülin üretemez, tip 2'de ise hücreler insüline direnç gösterir; iki durumda da kan şekeri yükselir. Diabetes insipidusta ADH yetersizdir ya da böbrek ADH'ye yanıt vermez, bu yüzden aşırı idrar ve şiddetli susuzluk görülür. Hipertansiyon, erişkinde büyük tansiyonun 140 mmHg, küçük tansiyonun 90 mmHg ve üzerinde olmasıdır; inme ve kalp krizi riskini artırır. Obezite vücutta sağlığı bozacak ölçüde yağ birikmesidir ve vücut kitle indeksi ile değerlendirilir: VKİ = ağırlık (kg) / boy² (m²). VKİ 30 ve üzeri obez olarak sınıflandırılır. Dengeli beslenme, tuzu azaltma ve düzenli egzersiz korunmayı sağlar. İki diyabet türünde de çok idrar görülür ama nedenleri farklıdır.

Homeostazinin Sağlanamadığı Durumlar: konu anlatımı ve özeti

İç denge uzun süre korunamadığında vücutta kalıcı sağlık sorunları ortaya çıkar. Bu konu, homeostazinin bozulmasıyla görülen başlıca hastalıkları ve bunlardan korunma yollarını ele alır.

Diabetes mellitus (şeker hastalığı): Tip 1'de pankreas yeterli insülin üretemez; tip 2'de insülin üretilir ama hücreler insüline direnç gösterir. İki durumda da glikoz hücreye giremez ve kan şekeri yükselir.
Diabetes insipidus: ADH yetersiz üretilir ya da böbrek ADH'ye yanıt vermez. Su geri emilemez; aşırı idrar ve şiddetli susuzluk görülür.
Hipotansiyon: Büyük tansiyonun 90 mmHg, küçük tansiyonun 60 mmHg altında olmasıdır; baş dönmesi ve bayılma görülebilir.
Hipertansiyon: Erişkinde büyük tansiyonun 140 mmHg, küçük tansiyonun 90 mmHg ve üzerinde olmasıdır. Belirti vermeden ilerleyebilir; inme, kalp krizi ve böbrek yetmezliği riskini artırır.
Obezite: Vücutta sağlığı bozacak ölçüde yağ birikmesidir. VKİ = ağırlık (kg) / boy² (m²). Örnek: 72 kg ve 1,80 m olan kişide VKİ = 72 / 3,24 ≈ 22,2 (normal aralık 18,5-24,9).
Vücut kitle indeksi ölçeği: 18,5–24,9 normal, 25,0–29,9 fazla kilolu, 30 ve üzeri obez; 72 kg ve 1,80 m boyundaki kişinin VKİ’si yaklaşık 22,2 (normal aralıkta)
VKİ 25,0-29,9 fazla kilolu, 30 ve üzeri obez olarak sınıflandırılır.
Korunma: dengeli beslenme, tuz ve şekeri azaltma, yeterli su içme, düzenli egzersiz, tütün ve alkolden uzak durma.

Unutma: Diabetes mellitusta sorun insülin ve kan şekerindedir; diabetes insipidusta ise ADH ve su dengesindedir. İkisinde de çok idrar görülür ama nedenleri farklıdır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Homeostazinin bozulmasını, ayarı bozulmuş bir termostata benzetebilirsin: Ev ya sürekli çok sıcak ya da çok soğuk kalır.

Hangi değişken bozuldu? Kan şekeri, su dengesi, kan basıncı ya da enerji dengesi olabilir.
Hangi düzenleyici aksadı? Örneğin tip 1 diyabette pankreas yeterli insülin üretemez; tip 2 diyabette insülin vardır ama hücreler ona yeterince yanıt vermez.
Sonuç ne olur? Kan şekeri uzun süre yüksek kalırsa zamanla damarlar, gözler ve böbrekler zarar görebilir.

Günlük hayattan: Tansiyon ölçülürken iki değer okunur: Büyük tansiyon kalp kasılırken, küçük tansiyon kalp gevşerken damarlardaki basıncı gösterir.

Sık yapılan hata: "Yüksek tansiyon mutlaka baş ağrısı gibi belirtilerle kendini belli eder." Doğrusu: Hipertansiyon çoğu zaman hiçbir belirti vermeden ilerler; bu yüzden düzenli ölçüm, belirti beklemekten daha güvenilirdir.

Derinleş

Tip 2 diyabet gibi kronik hastalıkların görülme sıklığı dünyada artıyor. Dünya Sağlık Örgütü ya da Sağlık Bakanlığı gibi güvenilir kaynaklardan tip 2 diyabetin risk etkenlerini araştır ve bunları kişinin değiştirebildikleri ve değiştiremedikleri olarak ayır. Okulunda sağlıklı yaşamı destekleyecek, uygulanabilir ve kimseyi suçlamayan bir kampanya önerisi tasarla; kantin, beden eğitimi ve teneffüs düzeninde neleri değiştireceğini açıkla.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

BİY.11.2.10Homeostazinin sağlanamadığı durumlarda oluşabilecek sağlık problemleri hakkında hipotez oluşturabilme
- a) Homeostazinin sağlanamadığı durumlarda oluşabilecek sağlık problemlerine yönelik bir araştırma sorusu belirler.
- b) Homeostazinin sağlanamadığı durumlarda oluşabilecek sağlık problemlerinin neden-sonuç ilişkisini belirler.
- c) Homeostazinin sağlanamadığı durumlarda oluşabilecek sağlık problemlerinin bağımlı ve bağımsız değişkenlerini belirler.
- ç) Homeostazinin sağlanamadığı durumlarda oluşabilecek sağlık problemlerinin değişkenlerini belirlemek için gözlemler yapar.
- d) Homeostazinin sağlanamadığı durumlarda oluşabilecek sağlık problemleriyle ilgili bilimsel kuramlardan yola çıkarak önermeler sunar.

Bu konuda neler var?

Diabetes Mellitus (Şeker Hastalığı)
Diabetes İnsipidus (Ozmotik Denge Bozukluğu)
Kan Basıncı Anormallikleri
Obezite

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Kafa travması geçiren bir hastada günde 8–10 litre seyreltik idrar oluşmaya ve sürekli susuzluk hissedilmeye başlıyor; kan şekeri ise normal ölçülüyor. Bu hastadaki tablo hangi hormonun yetersizliğiyle ilgilidir?
- A) İnsülin
- B) ADH
- C) Glukagon
- D) Tiroksin
- E) Aldosteron
Cevabı göster
Doğru cevap: B) ADH
Kan şekeri normalken bol ve seyreltik idrar, böbrekte suyun geri emilemediğini gösterir; bu, ADH yetersizliğine bağlı diabetes insipidustur. İnsülin eksikliği de bol idrar yapar; ancak o durumda kan şekeri yüksek olur ve idrarda glikoz bulunur.
Kolay
2Bir eczanede tansiyonunu ölçtüren beş yetişkinin sonuçları kayda geçiriliyor. Eczacı, yalnızca bir kişinin hipertansiyon sınırında ya da üzerinde olduğunu ve bu kişinin doktora başvurması gerektiğini söylüyor. Doktora yönlendirilen kişinin ölçüm sonucu hangisidir?
- A) 88/58 mmHg
- B) 118/76 mmHg
- C) 100/68 mmHg
- D) 125/82 mmHg
- E) 145/92 mmHg
Cevabı göster
Doğru cevap: E) 145/92 mmHg
Erişkinde büyük tansiyonun 140, küçük tansiyonun 90 mmHg ve üzerinde olması hipertansiyon kabul edilir; 145/92 bu sınırın üzerindedir. 125/82 normalden biraz yüksek olsa da hipertansiyon sınırına ulaşmaz; 88/58 ise düşük tansiyona işaret eder.
Kolay
3Bir çocukta aşırı susama, sık idrara çıkma ve kilo kaybı görülüyor. Tahlillerde kan şekeri çok yüksek, kandaki insülin düzeyi ise neredeyse sıfır çıkıyor; hücrelerin insüline duyarlılığı normal. Bu çocuktaki temel sorun hangisidir?
- A) Hücrelerin insüline direnç göstermesi
- B) Hipotalamusun yeterli ADH üretmemesi
- C) Pankreasın yeterli insülin üretememesi
- D) Tiroit bezinin fazla tiroksin üretmesi
- E) Böbreklerin glikozu hiç süzmemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Pankreasın yeterli insülin üretememesi
İnsülin neredeyse hiç yokken hücrelerin duyarlılığı normalse sorun pankreasın insülin üretememesidir; bu tip 1 diyabettir. İnsülin direnci tip 2 diyabetin temel sorunudur; ancak bu çocukta hücreler insüline duyarlı, eksik olan hormonun kendisidir.
Kolay
4Okul hemşiresi sağlık taraması sırasında bir velinin vücut kitle indeksini (VKİ = kütle / boy²) hesaplıyor. Velinin kütlesi 98 kg, boyu 1,75 m ölçülüyor. Bu sonuca göre veli hangi grupta yer alır?
- A) Zayıf
- B) Normal
- C) Fazla kilolu
- D) Obez
- E) Normal ile zayıf sınırı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Obez
VKİ = 98 / 1,75² = 98 / 3,0625 = 32,0'dır; 30 ve üzeri obez sayılır. Fazla kilolu grubu 25,0–29,9 aralığıdır; hesaplanan değer bu aralığın üstünde kalır.
Kolay
5Biyoloji öğretmeni, diabetes mellitusun iki tipinde de kan şekerinin yükseldiğini söylüyor ve öğrencilerden ortak nedeni bulmalarını istiyor. İki tipte de kan şekerinin yükselmesinin ortak nedeni hangisidir?
- A) Glikozun kandan hücrelere girememesi
- B) Böbreklerin ADH'ye yanıt vermemesi
- C) Pankreasın hiç glikoz üretmemesi
- D) Tuz tüketiminin aşırı artması
- E) Kalbin kanı yavaş pompalaması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Glikozun kandan hücrelere girememesi
Tip 1'de insülin yetersiz, tip 2'de hücreler insüline dirençlidir; iki durumda da glikoz hücreye giremez. ADH'ye yanıtsızlık diabetes insipidusla ilgilidir.
Kolay
6Bir hastanın kanındaki ADH düzeyi normal ölçülüyor; ancak böbreklerinin ADH'ye yanıt vermediği belirleniyor. Bu hastada hangisinin görülmesi beklenir?
- A) Kan şekeri yükselir, idrar miktarı azalır.
- B) Su geri emilemez, aşırı idrar ve susuzluk olur.
- C) Böbrekler suyu fazla tutar, ödem oluşur.
- D) İnsülin üretimi durur, kilo artışı olur.
- E) Kan basıncı yükselir, idrar çok azalır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Su geri emilemez, aşırı idrar ve susuzluk olur.
ADH'ye yanıt vermeyen böbrek suyu geri ememez; bu diabetes insipidus tablosudur ve aşırı idrarla şiddetli susuzluk görülür. Kan şekerinin yükselmesi diabetes mellitusa aittir.
Kolay
7Sağlık bilgisi dersinde obezitenin tanımı soruluyor. Obezite için en doğru tanım hangisidir?
- A) Kan basıncının sürekli 140/90 mmHg üzerinde olması
- B) Kandaki glikozun hücrelere girememesi
- C) Vücutta sağlığı bozacak ölçüde yağ birikmesi
- D) Böbreklerin suyu geri emememesi
- E) Vücut sıcaklığının düzenlenememesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Vücutta sağlığı bozacak ölçüde yağ birikmesi
Obezite, vücutta sağlığı bozacak ölçüde yağ birikmesidir. 140/90 mmHg ve üzeri değerler obeziteyi değil hipertansiyonu tanımlar.
Kolay
8Bir araştırmada “Haftalık egzersiz süresi gençlerin vücut kitle indeksini nasıl etkiler?” sorusu inceleniyor. Bu araştırmada bağımsız değişken hangisidir?
- A) Vücut kitle indeksi
- B) Gençlerin boy uzunluğu
- C) Araştırmanın yapıldığı okul
- D) Haftalık egzersiz süresi
- E) Katılımcıların yaşı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Haftalık egzersiz süresi
Araştırmacının değiştirdiği ve etkisini incelediği değişken egzersiz süresidir, bu yüzden bağımsız değişkendir. VKİ ise egzersize bağlı olarak ölçülen bağımlı değişkendir.
Kolay
9Bir öğrenci grubu, homeostazinin bozulmasıyla ilgili bir araştırma yapmak için problem cümlesi yazıyor. Aşağıdakilerden hangisi araştırılabilir bir problem cümlesidir?
- A) Günlük tuz tüketimi yetişkinlerde kan basıncını nasıl etkiler?
- B) Hipertansiyon dünyadaki en kötü hastalık mıdır?
- C) Şeker hastalığı insanları üzer mi?
- D) Obezite hakkında ne düşünüyorsunuz?
- E) Sağlıklı olmak güzel bir şey midir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Günlük tuz tüketimi yetişkinlerde kan basıncını nasıl etkiler?
Araştırılabilir bir problem, ölçülebilen iki değişken arasındaki ilişkiyi sorar; tuz tüketimi ve kan basıncı ölçülebilir. “En kötü hastalık” gibi ifadeler kişisel yargı içerdiği için veriyle yanıtlanamaz.
Kolay
10Hipertansiyon çoğu zaman belirti vermeden ilerlediği için “sessiz” bir sağlık sorunu olarak adlandırılır. Tedavi edilmeyen hipertansiyon uzun vadede hangisinin riskini artırır?
- A) İnme ve böbrek yetmezliği
- B) Hipotermi ve donma
- C) Diabetes insipidus
- D) Bayılma ve düşük tansiyon
- E) Güneş çarpması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İnme ve böbrek yetmezliği
Hipertansiyon inme, kalp krizi ve böbrek yetmezliği riskini artırır. Bayılma ise düşük kan basıncıyla, yani hipotansiyonla ilişkilidir.
Kolay
11Ders kitabında Antik Yunan'da Hipokrat ve Galen gibi hekimlerin insan vücudunu kan, sarı safra, kara safra ve balgamdan oluşan dört sıvıyla açıkladığı anlatılıyor. Bu hekimlere göre hastalıkların nedeni neydi?
- A) Hücrelerdeki moleküler değişiklikler
- B) Kandaki hormon düzeylerinin değişmesi
- C) Genlerdeki kalıtsal farklılıklar
- D) Mikropların vücuda girmesi
- E) Dört sıvı arasındaki dengenin bozulması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dört sıvı arasındaki dengenin bozulması
Bu dönemde hastalıkların dört sıvının dengesizliğinden kaynaklandığına inanılırdı. Hücresel ve moleküler açıklamalar ise günümüz tıbbına aittir.
Kolay
12Boyu 1,50 m, kütlesi 45 kg olan Ayşe, vücut kitle indeksini VKİ = kütle (kg) / boy² (m²) formülüyle hesaplıyor. Ayşe'nin VKİ değeri ve grubu hangisidir?
- A) 30, obez
- B) 25, fazla kilolu
- C) 20, normal
- D) 18, zayıf
- E) 22,5, normal
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 20, normal
Boyun karesi 1,50 × 1,50 = 2,25'tir; 45 / 2,25 = 20 olur ve bu değer 18,5–24,9 normal aralığındadır. 30 değeri boyun karesi yerine boy kullanılarak yapılan hatalı hesaptan çıkar.
Kolay
13Günümüzde hastalıkların tanısında birçok yöntem kullanılır. Bunlardan biri, kandaki bazı maddelerin miktarını çok hassas biçimde ölçerek hastalığa ait belirteçleri ortaya çıkarır. Bu yöntem hangisidir?
- A) Nabzın bilekten dinlenmesi
- B) Dışkı renginin gözlemlenmesi
- C) Bilgisayarlı tomografi çekimi
- D) Kan ve vücut sıvılarına uygulanan testler
- E) Röntgen ile iç organların görüntülenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kan ve vücut sıvılarına uygulanan testler
Kan ve vücut sıvılarına uygulanan özel testler biyolojik belirteçleri yüksek hassasiyetle ölçer. Bilgisayarlı tomografi ise iç organları görüntüler, kandaki maddeleri ölçmez.
Kolay
14Okul revirinde ölçülen kan basıncı değerleri büyük tansiyonun 90 mmHg, küçük tansiyonun 60 mmHg altında olan bir öğrenci ayağa kalkarken zorlanıyor. Bu öğrencide aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenir?
- A) Vücut sıcaklığının 35 °C altına düşmesi
- B) Aşırı idrar ve kan şekeri yükselmesi
- C) Baş dönmesi ve bayılma
- D) Hızlı kilo alma ve yağ birikmesi
- E) Böbreklerin ADH'ye yanıt vermemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Baş dönmesi ve bayılma
Bu değerler hipotansiyonu gösterir; hipotansiyonda baş dönmesi ve bayılma görülebilir. Aşırı idrar ve kan şekeri yükselmesi diabetes mellitusun belirtileridir.
Kolay
15Mehmet, ailesindeki şeker hastalığı öyküsü nedeniyle tip 2 diyabet riskini azaltmak istiyor. Aşağıdaki alışkanlıklardan hangisi Mehmet'in amacına en uygundur?
- A) Günlük su tüketimini en aza indirmek
- B) Öğün atlayıp akşamları bol yemek
- C) Hareketi azaltıp daha çok dinlenmek
- D) Tatlı içecekleri su yerine tüketmek
- E) Şekerli yiyecekleri azaltıp düzenli egzersiz yapmak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Şekerli yiyecekleri azaltıp düzenli egzersiz yapmak
Dengeli beslenme, şekeri azaltma ve düzenli egzersiz homeostazinin bozulmasıyla görülen hastalıklardan korunma yollarıdır. Hareketi azaltmak riski düşürmez, artırır.
Kolay
16Bir sağlık uygulaması, kullanıcının VKİ değerini 27,4 olarak hesaplıyor. Bu kullanıcı hangi grupta yer alır?
- A) Fazla kilolu
- B) Normal
- C) Obez
- D) Zayıf
- E) Hipertansif
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fazla kilolu
VKİ 25,0–29,9 aralığı fazla kilolu, 30 ve üzeri obez olarak sınıflandırılır; 27,4 fazla kilolu grubundadır. Hipertansif ise kan basıncıyla ilgili bir sınıflandırmadır.
Kolay
17Bir sağlık merkezindeki hasta kartlarından birinde tanı olarak “insüline bağımlı diabetes mellitus” yazıyor. Bu tanı aşağıdaki durumlardan hangisini belirtir?
- A) Hücrelerin insüline direnç gösterdiği tip 2 diyabeti
- B) Pankreasın yeterli insülin salgılayamadığı tip 1 diyabeti
- C) ADH'nin yeterince üretilemediği diabetes insipidusu
- D) Böbreklerin ADH'ye yanıt veremediği diabetes insipidusu
- E) İnsülinin gereğinden çok salgılandığı tip 2 diyabeti
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Pankreasın yeterli insülin salgılayamadığı tip 1 diyabeti
Diabetes mellitusun iki temel tipi vardır. Tip 1 diyabet insülin salgısının yokluğuna bağlıdır ve insüline bağımlı diabetes mellitus olarak adlandırılır. Tip 2 diyabette insülin üretilir, ancak hedef dokuların insüline duyarlılığı azalmıştır (insülin direnci); bu tip insüline bağımlı olmayan diabetes mellitus olarak bilinir. Diabetes insipidus ise insülinle değil, ADH ve su dengesiyle ilgilidir.
Kolay
18Diabetes insipidus tanısı alan Sevgi Hanım'ın vücudunda ADH yeterince üretilemiyor. Bu nedenle böbreklerinde suyun kana geri emilimi azalıyor ve Sevgi Hanım günde litrelerce idrar çıkarıyor. Sevgi Hanım'da ADH eksikliğinden dolayı suyun geri emilimi böbrekte özellikle hangi yapıda azalmıştır?
- A) Böbrek atardamarı
- B) Bowman kapsülü
- C) Toplayıcı kanallar
- D) İdrar kesesi
- E) Glomerulus kılcalları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Toplayıcı kanallar
Böbreklerde idrar oluşurken ADH özellikle toplayıcı kanalları uyararak idrardaki suyun kana geri emilmesini sağlar. ADH eksik olduğunda toplayıcı kanallardan su yeterince geri emilemez ve idrar miktarı artar. Böbrek atardamarı kanı böbreğe getirir; glomerulus kılcalları ve Bowman kapsülü kanın süzüldüğü yapılardır; idrar kesesi ise oluşan idrarın biriktiği yerdir.
Orta
19Boyu 1,70 m olan Hakan, sağlık uygulamasındaki tabloda fazla kilolu grubunun VKİ 25,0 değerinden başladığını görüyor. Uygulama VKİ'yi kütle (kg) / boy² (m²) formülüyle hesaplıyor. Hakan en az kaç kilogramdan itibaren fazla kilolu grubuna girer?
- A) 42,5
- B) 57,8
- C) 86,7
- D) 53,5
- E) 72,25
Cevabı göster
Doğru cevap: E) 72,25
VKİ'nin 25 olması için kütle = 25 × 1,70² = 25 × 2,89 = 72,25 kg olmalıdır. 42,5 sonucu boyun karesi alınmadan bulunur (25 × 1,70); formülde boy karesi kullanılır.
Orta
20Kırk beş yaşındaki bir hastanın kan tahlilinde açlık kan şekeri sürekli yüksek, kandaki insülin düzeyi ise normalin de üzerinde çıkıyor. Hasta hareketsiz bir yaşam sürüyor ve fazla kilolu. Bu hastadaki en olası durum hangisidir?
- A) Tip 2 diyabet
- B) Tip 1 diyabet
- C) Diabetes insipidus
- D) Hipotansiyon
- E) Hipertiroidi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tip 2 diyabet
İnsülin üretildiği, hatta yüksek olduğu hâlde kan şekeri düşmüyorsa hücreler insüline direnç gösteriyordur; bu tip 2 diyabettir. Tip 1 diyabette de kan şekeri yüksektir; ancak pankreas insülin üretemediği için insülin düzeyi düşük olur.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.