Tersinir Tepkimelerin Özellikleri

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

• KİM.11.2.1Tepkimelerin tersinir olabileceğine ilişkin bilimsel gözlem yapabilme

  • a) Tersinir tepkimelerin oluşumuna kanıt oluşturacak gözlemlenebilir nitelikler belirler.
  • b) Tersinir tepkimelerde gözlemlenebilir niteliklere ilişkin veri toplar ve topladığı verileri kaydeder.
  • c) Tepkimelerin tersinir olabileceğini verilere dayalı olarak açıklar.

1. Kolay

   1Bir öğrenci, soğutulmuş ve renksiz N₂O₄ gazıyla doldurulmuş kapalı bir cam tüpü oda sıcaklığındaki masaya bırakıyor ve tüpü birkaç dakika izliyor. Tüpte N₂O₄(g) ⇌ 2NO₂(g) tepkimesi gerçekleşebiliyor; NO₂ kahverengi bir gazdır. Öğrenci tüpte ne gözler?

   • AA) Renk koyulaşır ve bir süre sonra sabitlenir
   • BB) Tüp sürekli renksiz kalır
   • CC) Tüp önce kahverengileşir, sonra tamamen renksizleşir
   • DD) Tüpte beyaz bir katı oluşur
   • EE) Renk koyulaşmayı sürdürür, N₂O₄ tamamen tükenir
   Cevabı göster

   Doğru cevap: A) Renk koyulaşır ve bir süre sonra sabitlenir

   N₂O₄ kahverengi NO₂'ye dönüştükçe renk koyulaşır; oluşan NO₂ de geri dönüşüp N₂O₄ oluşturduğundan bir süre sonra renk sabitlenir. N₂O₄'ün tamamen tükeneceğini düşünen öğrenci, kapalı kapta geri tepkimenin de yürüdüğünü gözden kaçırır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

2. Kolay

   2Bir öğrencinin telefonundaki lityum iyon pil yüzlerce kez şarj edilip kullanılabiliyor. Pil kullanılırken elektrik üreten tepkime, şarj sırasında dışarıdan verilen elektrik enerjisiyle ters yönde ilerletiliyor. Pilin tekrar tekrar kullanılabilmesi neye dayanır?

   • AA) Pil tepkimesinin tersinmez olmasına
   • BB) Pilde hiç tepkime gerçekleşmemesine
   • CC) Pil tepkimesinin tersinir olmasına
   • DD) Pil tepkimesinin ısı almamasına
   • EE) Pile şarjda yeni madde eklenmesine
   Cevabı göster

   Doğru cevap: C) Pil tepkimesinin tersinir olmasına

   Kullanım sırasında tepkime bir yönde, şarj sırasında ters yönde ilerler; tepkimenin tersinir olması pilin defalarca kullanılmasını sağlar. Şarjı pile dışarıdan madde eklenmesi gibi düşünen öğrenci yanılır; şarjda yalnızca enerji verilir, aynı maddeler yeniden oluşur.

   Hata mı var? Düzeltme öner

3. Kolay

   3Bir öğrenci, kapalı bir cam tüpteki kahverengi gaz karışımının ısıtılınca koyulaştığını, soğutulunca açıldığını ve bu değişimin defalarca tekrarlanabildiğini gözlüyor. Gözlemini denklemle yazarken tepkimenin iki yönde de yürüdüğünü göstermek istiyor. Öğrenci denklemde hangi işareti kullanmalıdır?

   • AA) Tek yönlü ok (→)
   • BB) Eşittir işareti (=)
   • CC) Yukarı yönlü ok (↑)
   • DD) Aşağı yönlü ok (↓)
   • EE) Çift yönlü ok (⇌)
   Cevabı göster

   Doğru cevap: E) Çift yönlü ok (⇌)

   Hem ileri hem geri yönde gerçekleşebilen tersinir tepkimeler çift yönlü okla (⇌) gösterilir; rengin tekrar tekrar koyulaşıp açılması iki yönlü dönüşümün kanıtıdır. Yukarı yönlü ok yalnızca gaz çıkışını belirtmek için kullanılır, tepkimenin yönünü göstermez.

   Hata mı var? Düzeltme öner

4. Kolay

   4Kamp ateşinde odun yanarken oluşan karbon dioksit ve su buharı havaya karışıyor. Kimya öğretmeni, bu ürünler aynı koşullarda kendiliğinden yeniden oduna dönüşmediği için yanmanın tersinmez bir tepkime olduğunu söylüyor. Tersinmez tepkimelerle ilgili hangisi doğrudur?

   • AA) Belirli koşullarda yalnızca bir yönde ilerler
   • BB) İleri ve geri yönde eşit hızla ilerler
   • CC) Yalnızca kapalı kaplarda gerçekleşir
   • DD) Hiçbir zaman ısı alışverişi olmaz
   • EE) Ürünler kendiliğinden tepkenlere döner
   Cevabı göster

   Doğru cevap: A) Belirli koşullarda yalnızca bir yönde ilerler

   Tersinmez tepkimeler belirli koşullarda yalnızca bir yönde ilerler; yanmada oluşan CO₂ ve su kendiliğinden yeniden yakıta dönüşmez. İleri ve geri hızların eşitliği dengedeki tersinir tepkimelerin özelliğidir; bunu tersinmez tepkimelere yükleyen öğrenci iki kavramı karıştırır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

5. Kolay

   5Bir defterin sayfası yakıldığında kül, karbon dioksit ve su buharı oluşuyor; bu ürünler aynı koşullarda kendiliğinden yeniden kâğıda dönüşmüyor. Bu tepkime için hangisi doğrudur?

   • AA) Fiziksel bir değişimdir; tersinirdir.
   • BB) Tersinmez bir tepkimedir; yalnız bir yönde ilerler.
   • CC) Yalnız geri yönde ilerleyen bir tepkimedir.
   • DD) Tersinir bir tepkimedir; iki yönde ilerler.
   • EE) Tersinir bir tepkimedir; çift yönlü okla gösterilir.
   Cevabı göster

   Doğru cevap: B) Tersinmez bir tepkimedir; yalnız bir yönde ilerler.

   Yanma ürünleri aynı koşullarda tepkenlere dönmediği için yanma tersinmezdir. Çift yönlü ok yalnız iki yönde de ilerleyebilen tepkimeler için kullanılır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

6. Kolay

   6Demlenmiş siyah çaya limon sıkılınca rengi açılıyor; limonlu çaya yeterince sodyum bikarbonat eklenince rengi yeniden koyulaşıyor. Bu gözlem neyi gösterir?

   • AA) Çaydaki renk değişimi iki yönde gerçekleşebilen tersinir bir değişimdir.
   • BB) Çaydaki renk değişimi yalnız bir yönde gerçekleşen bir değişimdir.
   • CC) Çayın rengi sıcaklığa bağlı olduğu için limonla değişmiştir.
   • DD) Sodyum bikarbonat, çaya renk veren yeni bir boya maddesidir.
   • EE) Limon, çaydaki bütün maddeleri tamamen ve geri dönüşsüz yok eder.
   Cevabı göster

   Doğru cevap: A) Çaydaki renk değişimi iki yönde gerçekleşebilen tersinir bir değişimdir.

   Renk, eklenen maddeye göre açılıp yeniden koyulaştığına göre değişim iki yönde gerçekleşebilir. Değişim tek yönlü olsaydı renk geri dönmezdi.

   Hata mı var? Düzeltme öner

7. Kolay

   7Demlenmiş siyah çayın pH değeri genellikle 4,9 ile 5,5 arasındadır. Bu bilgiye göre siyah çay için hangisi doğrudur?

   • AA) Hafif bazik özellik gösterir.
   • BB) pH değeri 7'den büyüktür.
   • CC) Hafif asidik özellik gösterir.
   • DD) Kuvvetli bazik özellik gösterir.
   • EE) Tam olarak nötrdür.
   Cevabı göster

   Doğru cevap: C) Hafif asidik özellik gösterir.

   pH değeri 7'den küçük olan çözeltiler asidiktir; 4,9–5,5 aralığı hafif asidik bir ortamı gösterir. pH 7'den büyük olsaydı çay bazik olurdu.

   Hata mı var? Düzeltme öner

8. Kolay

   8Doğal gazın ana bileşeni olan metan yandığında karbon dioksit ve su oluşur. Bu tepkimenin tersinmez kabul edilmesinin nedeni hangisidir?

   • AA) Oluşan CO₂ ve su aynı koşullarda kendiliğinden metan ve oksijene dönüşmez.
   • BB) Metanın yanması çevreden ısı alan endotermik bir tepkimedir.
   • CC) Oluşan CO₂ ve su aynı koşullarda hemen yeniden metan oluşturur.
   • DD) Metan ve oksijen birbiriyle hiçbir koşulda tepkimeye girmez.
   • EE) Metanın yanmasında ürün olarak hiçbir gaz oluşmaz.
   Cevabı göster

   Doğru cevap: A) Oluşan CO₂ ve su aynı koşullarda kendiliğinden metan ve oksijene dönüşmez.

   Tersinmez tepkimelerde ürünler aynı koşullarda tepkenlere geri dönmez. Ürünlerin hemen metana dönüşmesi tersinir bir tepkimenin özelliği olurdu.

   Hata mı var? Düzeltme öner

9. Kolay

   9HCl çözeltisine NaOH çözeltisi eklenen bir beherglasın dışına dokunan öğrenci, kabın ısındığını hissediyor. Bu gözlem kimyasal değişimin hangi kanıtıdır?

   • AA) Çökelek oluşumu
   • BB) Isı oluşumu
   • CC) Gaz çıkışı
   • DD) Işık oluşumu
   • EE) Renk değişimi
   Cevabı göster

   Doğru cevap: B) Isı oluşumu

   Kabın ısınması tepkimede ısı açığa çıktığını gösterir; ısı oluşumu kimyasal değişim kanıtlarındandır. Bu tepkimede gaz çıkışı ya da çökelek gözlenmez.

   Hata mı var? Düzeltme öner

10. Kolay

    10Bir öğrenci, hem ileri hem geri yönde gerçekleşebilen bir tepkimeyi denklemle göstermek istiyor. Tepken ve ürünler arasına hangi işareti koymalıdır?

    • AA) →
    • BB) ⇌
    • CC) +
    • DD) =
    • EE) ↑
    Cevabı göster

    Doğru cevap: B) ⇌

    Tersinir tepkimeler çift yönlü okla (⇌) gösterilir. Tek yönlü ok (→) yalnız bir yönde ilerleyen tepkimeler için kullanılır.

    Hata mı var? Düzeltme öner

11. Kolay

    11Kapalı bir kapta N₂O₄(g) ⇌ 2NO₂(g) tersinir tepkimesi gerçekleşiyor. Bu tepkimenin geri tepkimesi hangisidir?

    • AA) 2NO₂(g) → N₂(g) + 2O₂(g)
    • BB) 2NO₂(g) → N₂O₄(g)
    • CC) N₂O₄(g) → 2NO₂(g)
    • DD) N₂O₄(g) → N₂(g) + 2O₂(g)
    • EE) NO₂(g) → N₂O₄(g)
    Cevabı göster

    Doğru cevap: B) 2NO₂(g) → N₂O₄(g)

    Geri tepkime, ürünlerin yeniden tepkenlere dönüştüğü yöndür: 2NO₂ → N₂O₄. N₂O₄ → 2NO₂ ise ileri tepkimedir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

12. Kolay

    12Bir öğrenci magnezyum şeridi seyreltik asit çözeltisine atıyor ve şeridin çevresinde gaz kabarcıkları oluştuğunu görüyor. Bu gözlem, olayın hangi tür değişim olduğuna kanıttır?

    • AA) Gaz çıkışı, olayın kimyasal bir değişim olduğunu gösterir.
    • BB) Gaz çıkışı, ortamın soğuduğunu gösterir.
    • CC) Gaz çıkışı, şeridin eridiğini gösterir.
    • DD) Gaz çıkışı, olayın bir çözünme olduğunu gösterir.
    • EE) Gaz çıkışı, olayın fiziksel bir değişim olduğunu gösterir.
    Cevabı göster

    Doğru cevap: A) Gaz çıkışı, olayın kimyasal bir değişim olduğunu gösterir.

    Yeni bir maddenin gaz olarak açığa çıkması kimyasal değişimin kanıtlarından biridir. Erime ya da çözünme gibi fiziksel değişimlerde yeni madde oluşmaz.

    Hata mı var? Düzeltme öner

13. Kolay

    13Bir tepkime X ⇌ Y şeklinde gösteriliyor. Bu gösterimle ilgili hangisi doğrudur?

    • AA) Tepkime yalnızca bir kez gerçekleşip durur.
    • BB) X ile Y arasında hiçbir dönüşüm olmaz.
    • CC) X'ten Y oluşur, Y'den X oluşamaz.
    • DD) X'ten Y oluşabildiği gibi Y'den de X oluşabilir.
    • EE) Y'den X oluşur, X'ten Y oluşamaz.
    Cevabı göster

    Doğru cevap: D) X'ten Y oluşabildiği gibi Y'den de X oluşabilir.

    Çift yönlü ok tepkimenin hem ileri (X → Y) hem geri (Y → X) yönde gerçekleşebildiğini gösterir. Yalnız bir yönü kabul etmek tersinmez tepkime tanımına uyar.

    Hata mı var? Düzeltme öner

14. Kolay

    14Ateş böceklerinin karanlıkta parladığı, bu ışığın canlının vücudunda gerçekleşen bir tepkimeden kaynaklandığı biliniyor. Bu olayın kimyasal olduğuna kanıt olan gözlenebilir nitelik hangisidir?

    • AA) Renk açılması
    • BB) Çökelek oluşumu
    • CC) Işık oluşumu
    • DD) Gaz çıkışı
    • EE) Hacim artışı
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) Işık oluşumu

    Isı ve ışık oluşumu kimyasal tepkimelerin gözlenebilir kanıtlarındandır; ateş böceğinde gözlenen nitelik ışıktır. Gaz çıkışı ya da çökelek bu olayda gözlenmez.

    Hata mı var? Düzeltme öner

15. Kolay

    15İki berrak çözelti bir deney tüpünde karıştırılınca tüpün dibinde sarı renkli bir katı birikiyor. Bu gözlem kimyasal değişimin hangi kanıtıdır?

    • AA) Isı oluşumu
    • BB) Işık oluşumu
    • CC) Gaz çıkışı
    • DD) Erime
    • EE) Çökelek oluşumu
    Cevabı göster

    Doğru cevap: E) Çökelek oluşumu

    Çözeltiler karıştığında çözünmeyen yeni bir katının oluşması çökelek oluşumudur. Erime fiziksel bir hâl değişimidir, kimyasal değişim kanıtı değildir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

16. Kolay

    16Bir tersinir tepkimenin ileri yönünün ekzotermik olduğu biliniyor. Bu tepkimenin geri yönü için hangisi doğrudur?

    • AA) Ekzotermiktir; ΔH değeri ileri yönünkinden küçüktür.
    • BB) Endotermiktir; ΔH değeri ileri yönünkinin iki katıdır.
    • CC) Ekzotermiktir; ΔH değeri ileri yönünkiyle aynı büyüklükte, aynı işaretlidir.
    • DD) Endotermiktir; ΔH değeri ileri yönünkiyle aynı büyüklükte, zıt işaretlidir.
    • EE) Geri yönde enerji değişimi olmaz; ΔH değeri sıfırdır.
    Cevabı göster

    Doğru cevap: D) Endotermiktir; ΔH değeri ileri yönünkiyle aynı büyüklükte, zıt işaretlidir.

    İleri yön ısı veriyorsa geri yön aynı miktarda ısı alır; ΔH değerleri eşit büyüklükte ve zıt işaretlidir. Geri yönün de ekzotermik olduğunu düşünmek enerjinin korunumuyla çelişir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

17. Kolay

    17Taşınabilir bir güç kaynağındaki lityum-iyon pil, prize takıldığında şarj oluyor; telefona bağlandığında ise telefonu besliyor. Pildeki tepkime iki yönde de ilerleyebiliyor. Buna göre pilin şarj edilmesi ve kullanılması sırasındaki enerji dönüşümleri için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

    • AA) Şarjda elektrik enerjisi kimyasal enerjiye, kullanımda kimyasal enerji elektrik enerjisine dönüşür.
    • BB) Şarjda kimyasal enerji elektrik enerjisine, kullanımda elektrik enerjisi kimyasal enerjiye dönüşür.
    • CC) İki durumda da kimyasal enerji elektrik enerjisine dönüşür; yalnız tepkimenin hızı değişir.
    • DD) İki durumda da elektrik enerjisi kimyasal enerjiye dönüşür; yalnız tepkimenin yönü değişir.
    • EE) Şarjda enerji dönüşümü olmaz; kimyasal enerji yalnız pil kullanılırken harcanır.
    Cevabı göster

    Doğru cevap: A) Şarjda elektrik enerjisi kimyasal enerjiye, kullanımda kimyasal enerji elektrik enerjisine dönüşür.

    Lityum-iyon piller, kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine ve gerektiğinde elektrik enerjisini kimyasal enerjiye dönüştürebilen şarj edilebilir pillerdir. Şarj sırasında prizden alınan elektrik enerjisi tepkimeyi bir yönde ilerletir ve kimyasal enerji olarak depolanır. Kullanım sırasında tepkime ters yönde ilerler ve depolanan kimyasal enerji elektrik enerjisine dönüşür. Pilin tekrar tekrar kullanılabilmesi tepkimenin tersinir olmasının sonucudur.

    Hata mı var? Düzeltme öner

18. Kolay

    18Bir öğrenci sarı renkli potasyum kromat çözeltisine damla damla H₂SO₄ çözeltisi eklediğinde rengin turuncuya döndüğünü, ardından aynı kaba NaOH çözeltisi eklediğinde rengin yeniden sarıya döndüğünü gözlüyor. Kapta gerçekleşen tepkime şöyledir: 2CrO₄²⁻(suda) + 2H⁺(suda) ⇌ Cr₂O₇²⁻(suda) + H₂O(s) CrO₄²⁻ iyonu sarı, Cr₂O₇²⁻ iyonu turuncudur. NaOH eklendiğinde rengin yeniden sarıya dönmesi aşağıdakilerden hangisini gösterir?

    • AA) İleri tepkimeyle CrO₄²⁻ iyonlarının Cr₂O₇²⁻ iyonlarına dönüştüğünü
    • BB) NaOH çözeltisinin turuncu rengi yalnız seyrelterek açtığını
    • CC) Tepkimenin tersinmez olduğunu ve tepkenlerin tükendiğini
    • DD) Geri tepkimeyle Cr₂O₇²⁻ iyonlarının CrO₄²⁻ iyonlarına dönüştüğünü
    • EE) Cr₂O₇²⁻ iyonlarının katı hâlde çökerek çözeltiden ayrıldığını
    Cevabı göster

    Doğru cevap: D) Geri tepkimeyle Cr₂O₇²⁻ iyonlarının CrO₄²⁻ iyonlarına dönüştüğünü

    Asit eklenince H⁺ derişimi artar, ileri tepkimeyle sarı CrO₄²⁻ iyonları turuncu Cr₂O₇²⁻ iyonlarına dönüşür. NaOH eklenince OH⁻ iyonları H⁺ iyonlarını harcar; geri tepkime gerçekleşir, turuncu Cr₂O₇²⁻ iyonları yeniden sarı CrO₄²⁻ iyonlarına dönüşür. Rengin iki yönde de değişebilmesi tepkimenin tersinir olduğunun kanıtıdır. Seyrelme turuncu rengi yalnız açardı, sarıya çevirmezdi.

    Hata mı var? Düzeltme öner

19. Orta

    19Kapalı bir tüpte ileri yönü endotermik olan tersinir bir tepkime gerçekleşiyor; tüp sıcak suya daldırılınca ileri, buzlu suya daldırılınca geri yöndeki dönüşüm belirginleşiyor. Bir öğrenci bu tepkimeyle ilgili şu yargıları yazıyor: I. Geri yönü ekzotermiktir. II. İleri ve geri yönlerin ΔH değerlerinin büyüklükleri eşittir. III. Geri yönde ortamdan ısı alınır. Öğrencinin yargılarından hangileri doğrudur?

    • AA) Yalnız I
    • BB) Yalnız III
    • CC) I ve II
    • DD) I ve III
    • EE) II ve III
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) I ve II

    Tersinir bir tepkimede iki yönün ΔH değerleri eşit büyüklükte ve zıt işaretlidir; ileri yön ısı alıyorsa geri yön ısı verir. Geri yönde ortamdan ısı alındığını söyleyen III yanlıştır; iki yönün de aynı türde olduğunu düşünen öğrenci bu yargıyı doğru sayar.

    Hata mı var? Düzeltme öner

20. Orta

    20Bir kimya kulübü, kapalı kaplarda gerçekleşen tersinir tepkimeleri gözlemek için bir çalışma planlıyor. Gözlem formuna, tepkimenin gerçekleştiğine kanıt olabilecek şu nitelikleri yazıyorlar: I. Renk değişimi II. Gaz oluşumu III. Isı alışverişi Formdaki niteliklerden hangileri kapalı kapta gerçekleşen tersinir bir tepkimede gözlenebilir?

    • AA) Yalnız I
    • BB) I ve II
    • CC) I ve III
    • DD) II ve III
    • EE) I, II ve III
    Cevabı göster

    Doğru cevap: E) I, II ve III

    Renk değişimi, gaz oluşumu (kapalı kapta basınç değişimi), çökelek oluşumu ve ısı alışverişi gibi kimyasal değişim kanıtları tersinir tepkimelerde de gözlenir. Tersinir tepkimelerde ısı alışverişi olmadığını düşünen öğrenci III'ü eler; oysa iki yönden biri ısı alır, öteki verir.

    Hata mı var? Düzeltme öner