11. Sınıf Sosyoloji · Sosyolojiye Giriş
Sosyolojinin Diğer Bilimlerle İlişkisi
- sosyolojinin özellikleri
- nesnellik
- normatif olmama
- tarih
- antropoloji
- siyaset bilimi
- coğrafya
Sosyolojinin diğer bilimlerle ilişkisi nasıldır?
Sosyoloji, toplumu anlamak için tarih, psikoloji, ekonomi, siyaset bilimi, antropoloji ve coğrafya gibi öteki sosyal bilimlerin bulgularıyla birlikte çalışan bir bilimdir. Sosyal bilimler aynı toplumsal gerçekliğin farklı yönlerini inceler; aralarındaki fark konudan çok bakış açısı ve yöntemden kaynaklanır. Tarih, bugünkü toplumsal yapının geçmişteki kökenlerini verir. Psikoloji ve alt dalı sosyal psikoloji, bireyin davranışlarını ve toplumla karşılıklı etkileşimini inceler. Ekonominin konusu olan üretim, tüketim ve bölüşüm toplumsal ilişkilerin büyük bölümünü oluşturur; siyaset bilimi ise devlet, iktidar ve siyasal kurumların topluma etkisine bakar. Kültürel antropoloji toplumların kültürleri arasındaki benzerlik ve farkları araştırır. Coğrafya da iklim ve yeryüzü şekillerinin yaşamı nasıl etkilediğini gösterir: Ovada yerleşim toplu, dağlık yerde dağınıktır. Sosyoloji bu bilimlerden yararlanırken genelleme yapar, nesnel kalır ve ahlak ya da hukuk gibi kural koymaz; olması gerekeni değil, olanı inceler.
Sosyolojinin Diğer Bilimlerle İlişkisi: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, sosyolojinin temel özelliklerini ve başka sosyal bilimlerle ilişkisini anlatıyor. Sosyal bilimler aynı toplumsal gerçekliğin farklı yönlerini inceler; aralarındaki fark konudan çok bakış açısı ve yöntemden kaynaklanır.
- Genelleme: Sosyoloji bireylerin kişisel sorunlarıyla değil, toplumu ilgilendiren sorunlarla uğraşır. Tek tek suçlardan yola çıkıp insanları suça yönelten genel nedenleri arar.
- Nesnellik ve kural koymama: Sosyolog olayları kendi duygu ve değerlerinden bağımsız inceler. Sosyoloji normatif değildir; ahlak ya da hukuk gibi kural koymaz, olması gerekeni değil olanı inceler.
- Deneysel olmama: Toplumsal olaylar sürekli değiştiği için laboratuvarda deneyle incelenemez; sosyoloji olayları çok yönlü ele alır.
- Tarih ve psikoloji: Tarih bugünkü toplumsal yapının geçmişteki kökenlerini verir. Psikoloji ve onun alt dalı sosyal psikoloji bireyin davranışlarını ve toplumla karşılıklı etkileşimini inceler.
- Ekonomi ve siyaset bilimi: Üretim, tüketim ve bölüşüm toplumsal ilişkilerin büyük bölümünü oluşturur. Siyaset bilimi devlet, iktidar ve siyasal kurumların topluma etkisini inceler.
- Antropoloji: Fiziksel antropoloji insanın biyolojik değişimini, kültürel antropoloji toplumların kültürleri arasındaki benzerlik ve farkları inceler.
- Coğrafya: İklim ve yeryüzü şekilleri yaşamı etkiler. Sıcak bir ilde ve karasal iklimli bir ilde yiyecek, giyecek ve konut farklıdır; ovada yerleşim toplu, dağlıkta dağınıktır.
Unutma: Sosyoloji tek başına yetmez; toplumu anlamak için öteki sosyal bilimlerin bulgularıyla birlikte çalışır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Sosyolojinin altı özelliğini kısa notlarla yaz: genelleme, nesnellik, kural koymama, deneysel olmama, çok yönlülük, olanı inceleme.
- Her sosyal bilimi bir soruyla eşle: Tarih “Geçmişte ne oldu?”, ekonomi “Nasıl üretip bölüşüyoruz?”, siyaset bilimi “Kim yönetiyor?”
- Bir toplumsal konuyu (örneğin göç) üç farklı bilimin bakışıyla birer cümleyle açıkla.
Günlük hayattan: Yeni bir fabrikanın bir kasabaya kurulmasını ekonomist istihdam açısından, coğrafyacı çevre açısından, sosyolog ise kasabadaki aile ve komşuluk ilişkilerindeki değişim açısından inceler.
Sık yapılan hata: Sosyolojinin “toplum nasıl olmalı” sorusuna cevap verdiğini sanmak. Sosyoloji kural koymaz; toplumun ne olduğunu ve nasıl değiştiğini açıklamaya çalışır.
İpucu: “Olması gereken” kelimesini gördüğünde ahlak ve hukuku, “olan” kelimesini gördüğünde sosyolojiyi düşün.
Derinleş
Kitaptaki uygulamada Mersin’deki Akkuyu Nükleer Güç Santrali örneği veriliyor. Bu santrali ekonomi, coğrafya, siyaset bilimi ve sosyoloji hangi yönleriyle inceler; her biri için bir araştırma sorusu yaz. Düşün: Aynı konuyu inceleyen bilimlerin farklı sonuçlara varması bir sorun mu, yoksa bir zenginlik mi?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir sosyolog, toplumdaki suç olaylarını incelerken tek tek suçluların neden suç işlediğiyle değil, insanları suça yönelten genel nedenlerle ilgileniyor. Sosyoloğun bu tutumu, sosyolojinin hangi özelliğini yansıtır?
- A) Benzer olaylardan genellemelere varması
- B) Bireylerin şahsi sorunlarını çözmesi
- C) Deneysel bir bilim olması
- D) En iyi toplum modelini önermesi
- E) Kural koyucu bir bilim olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Benzer olaylardan genellemelere varması
Sosyoloji bireylerin şahsi sorunlarıyla değil, toplumu ilgilendiren sorunlarla ilgilenir; tek tek olayların ortak özelliklerinden genellemelere varır.
Kolay
2Sosyolojinin "normatif değildir" diye nitelenmesi ne anlama gelir?
- A) Toplumsal olayların nedenlerini araştırmaz.
- B) Toplumsal olayları bilimsel yöntem ve tekniklerle incelemez.
- C) Yalnızca geçmişteki toplumları inceler.
- D) Başka bilimlerin verilerinden yararlanmaz.
- E) Bireylerin nasıl davranması gerektiğine dair kural koymaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bireylerin nasıl davranması gerektiğine dair kural koymaz.
Normatif, kural koyucu demektir. Ahlak, hukuk ve din nasıl davranılması gerektiğine dair kurallar koyar; sosyoloji ise olanı olduğu gibi inceler, kural koymaz.
Kolay
3Bir sosyolog, araştırmasında kendi siyasi görüşlerinin ve beklentilerinin sonuçları etkilemesine izin vermiyor; verileri olduğu gibi yorumluyor. Bu tutum sosyolojinin hangi özelliğiyle ilgilidir?
- A) Tek etkenlilik
- B) Evrensel ilke koyma
- C) Kural koyuculuk
- D) Deneysellik
- E) Nesnellik
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Nesnellik
Sosyolog toplumsal olayları kendi duygu, değer ve beklentilerinin etkisinde kalmadan, nesnel (objektif) olarak incelemelidir.
Kolay
4Psikolojinin alt dalı olan ve bireyin toplumu, toplumun da bireyi nasıl etkilediğini inceleyen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fiziksel antropoloji
- B) Beşerî coğrafya
- C) Siyaset bilimi
- D) Kültürel antropoloji
- E) Sosyal psikoloji
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sosyal psikoloji
Kitaba göre sosyal psikoloji, psikolojinin alt dalıdır ve toplum içindeki bireyi, bireyin toplumu ve toplumun bireyi nasıl etkilediğini ele alır.
Kolay
5Bir araştırmacı, eski ve yeni insan topluluklarına ait kemik kalıntılarını karşılaştırarak insanların boy ortalamasının zaman içinde nasıl değiştiğini inceliyor. Bu araştırma hangi bilim alanına girer?
- A) Ekonomi
- B) Fiziksel antropoloji
- C) Kültürel antropoloji
- D) Sosyal psikoloji
- E) Siyaset bilimi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Fiziksel antropoloji
Fiziksel antropoloji, insanın zaman içinde geçirdiği biyolojik değişimleri eski ve yeni insan topluluklarını karşılaştırarak inceler. Kültürel antropoloji ise kültürler arasındaki benzerlik ve farklılıklarla ilgilenir.
Kolay
6Bir araştırmacı, Anadolu'daki iki köyde düğün geleneklerinin birbirinden nasıl ayrıldığını ve son elli yılda nasıl değiştiğini inceliyor. Bu çalışma en çok hangi bilim alanının konusudur?
- A) Kültürel antropoloji
- B) Psikoloji
- C) Fiziksel antropoloji
- D) Siyaset bilimi
- E) Ekonomi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kültürel antropoloji
Kültürel (sosyal) antropoloji toplumların kültürleri arasındaki benzerlik ve farklılıkları ve kültürel değişimleri inceler. Düğün gelenekleri kültürel bir konudur.
Kolay
7Sosyolojinin doğa bilimleri gibi deneysel bir bilim olmamasının kitapta belirtilen nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sosyologların yalnızca çok uzak geçmişte yaşanmış olaylarla ilgilenmesi
- B) Toplumsal olayların hiçbir nedeninin bulunmaması
- C) Sosyolojinin kural koyan bir bilim olması
- D) Sürekli değişen toplumsal olayların laboratuvarda gözlemlenememesi
- E) Toplumsal olayların tek bir etkene bağlı olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sürekli değişen toplumsal olayların laboratuvarda gözlemlenememesi
Kitaba göre sosyoloji deneysel bir bilim değildir; çünkü sürekli değişen toplumsal olayları laboratuvar ortamında gözlemlemek mümkün değildir.
Kolay
8Bir sosyolog, ülkede siyasi partilerin ve sivil toplum kuruluşlarının toplumsal yapının şekillenmesine etkisini araştırıyor. Sosyolog bu araştırmada en çok hangi bilimin konularından yararlanır?
- A) Tarih
- B) Psikoloji
- C) Siyaset bilimi
- D) Coğrafya
- E) Fiziksel antropoloji
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Siyaset bilimi
Siyaset bilimi toplumun yönetimini, devletin ve siyasal kurumların oluşumunu ve işleyişini ele alır. Sosyoloji devlet, iktidar, siyasi parti ve sivil toplum kuruluşları gibi konuları siyaset biliminden yararlanarak inceler.
Orta
9Sıcak iklimli bir ilde evlerin geniş avlulu ve serin malzemeyle yapıldığı, karasal iklimli bir ilde ise evlerin kalın duvarlı ve iyi yalıtılmış olduğu gözleniyor. Ayrıca ovada yerleşmenin toplu, dağlık alanda dağınık olduğu görülüyor. Bu gözlemler, sosyolojinin hangi bilimle ilişkisini en iyi açıklar?
- A) Siyaset bilimi
- B) Psikoloji
- C) Ekonomi
- D) Coğrafya
- E) Fiziksel antropoloji
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Coğrafya
İklim ve yeryüzü şekilleri gibi coğrafi özellikler konut yapısını, yerleşme biçimini ve insanlar arası ilişkileri etkiler. Bu durum sosyolojinin coğrafyayla ilişkisini gösterir.
Orta
10"Ekonomik olan hiçbir şey sosyal olandan ayrılmaz." görüşünü en iyi destekleyen örnek aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bir öğrencinin sınav kaygısı yüzünden uykusuz kalması
- B) Tarımdan sanayiye geçişin aile yapısını ve komşuluk ilişkilerini değiştirmesi
- C) Bir kişinin tek başına yaptığı resmin bir sergide yer alması
- D) Bir dağın yüksekliğinin yıllar içinde aşınmayla azalması
- E) Bir bitki türünün iklim değişikliğiyle birlikte yayılış alanını genişletmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tarımdan sanayiye geçişin aile yapısını ve komşuluk ilişkilerini değiştirmesi
Üretim biçimindeki değişme (tarımdan sanayiye geçiş) aile ve komşuluk gibi toplumsal ilişkileri de etkiler. Bu, ekonomik faaliyetlerin toplumsal hayattan ayrı düşünülemeyeceğini gösterir.
Orta
11Bir sosyolog, bugünkü bir köydeki toprak paylaşımı anlaşmazlıklarını anlamak için yüz yıl önceki tapu kayıtlarına ve göç belgelerine başvuruyor. Sosyoloğun bu tutumunun gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Geçmişteki toplumsal olayların laboratuvar ortamında yeniden üretilebilmesi
- B) Tarihin olması gereken toplum modelini ortaya koyması
- C) Bugünkü toplumsal ilişkilerin geçmişteki olay ve ilişkilerin ürünü olması
- D) Sosyolojinin yalnızca geçmiş toplumları incelemesi
- E) Toplumsal olayların tek bir nedene bağlı olması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bugünkü toplumsal ilişkilerin geçmişteki olay ve ilişkilerin ürünü olması
Kitaba göre günümüzün toplumsal olayları ve ilişkileri geçmişteki olay ve ilişkilerin ürünüdür; bu yüzden sosyoloji tarih biliminin verilerinden yararlanmak zorundadır.
Orta
12Bir öğrenci, sosyal bilimlerin birbirinden ayrılmasının konularının farklı olmasından kaynaklandığını söylüyor. Öğretmeni bu görüşü düzeltiyor. Öğretmenin düzeltmesi aşağıdakilerden hangisi olabilir?
- A) Ayrım, her bilimin bakış açısından ve yönteminden kaynaklanır.
- B) Sosyal bilimler arasında hiçbir ilişki bulunmaz.
- C) Ayrım, bilimlerin kuruluş tarihlerinden kaynaklanır.
- D) Sosyal bilimler yalnızca doğa olaylarını inceler.
- E) Ayrım, bilim insanlarının sayısından kaynaklanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ayrım, her bilimin bakış açısından ve yönteminden kaynaklanır.
Kitaba göre sosyoloji ile öteki disiplinler arasındaki fark konularından değil, her disiplinin bakış açısından ve yönteminden kaynaklanır; sosyal bilimler aynı toplumsal gerçekliğin farklı yönlerini ele alır.
Orta
13Bir kasabaya büyük bir fabrika açılması planlanıyor. Farklı sosyal bilimciler konuyu inceleyecek. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi ilgili bilimin bakış açısına uygundur?
- A) Coğrafya - işçilerin kişilik özellikleri
- B) Psikoloji - fabrikanın kurulacağı arazinin eğimi
- C) Tarih - fabrikanın gelecek yıllardaki kârı
- D) Ekonomi - fabrikanın üretim ve istihdama etkisi
- E) Siyaset bilimi - kasabadaki toprağın verimliliği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ekonomi - fabrikanın üretim ve istihdama etkisi
Ekonomi mal ve hizmetlerin üretimi, tüketimi ve bölüşümüyle ilgilenir; fabrikanın üretim ve istihdama etkisi bu kapsamdadır. Arazinin eğimi coğrafyanın, kişilik özellikleri psikolojinin konusudur.
Orta
14Bir araştırmada, "Gençler ne kadar süre internet kullanmalıdır?" sorusuna sosyoloğun cevap vermesi isteniyor. Sosyolog, bu soruya doğrudan cevap vermek yerine gençlerin internet kullanma sürelerini ve bunun aile içi ilişkilere etkisini araştırabileceğini söylüyor. Sosyoloğun bu tutumu, sosyolojinin hangi özelliğiyle açıklanır?
- A) Toplumsal olayları tek bir nedenle açıklaması
- B) Doğa bilimleri gibi deneysel yöntem kullanması
- C) Bireylerin şahsi sorunlarını çözmeye yönelmesi
- D) Olması gerekeni değil, olanı olduğu gibi incelemesi
- E) Bütün toplumlar için evrensel ilkeler koyması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Olması gerekeni değil, olanı olduğu gibi incelemesi
Sosyoloji normatif değildir; olması gerekeni değil, olanı inceler. "Ne kadar kullanmalı" sorusu bir kural koymayı gerektirdiğinden sosyolog var olan durumu incelemeyi önerir.
Orta
15Sosyolojinin "bütün toplumlar için geçerli evrensel ilkeleri ve en iyi toplum modelini ortaya koymaması" kitapta hangi gerekçeye dayandırılır?
- A) Sosyolojinin geçmişi incelemeyen bir bilim olmasına
- B) Toplumların birbirinin aynısı olamayacağına
- C) Toplumların yalnızca ekonomik yönden farklılaşmasına
- D) Toplumsal olayların hiç değişmemesine
- E) Sosyologların genelleme yapmaktan kaçınmasına
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Toplumların birbirinin aynısı olamayacağına
Kitaba göre sosyoloji, toplumların aynı olamayacağından hareketle bütün toplumlar için geçerli evrensel ilkeleri ve en iyi toplum modelini ortaya koymaz.
Orta
16Bir sosyolog, bir kentte artan trafik kazalarını incelerken kazaların yalnızca sürücü hatalarını değil, yolların yapısını, kent nüfusunun hızlı artışını, denetim uygulamalarını ve toplumun trafik kurallarına bakışını da ele alıyor. Bu çalışma, sosyolojinin hangi özelliğine örnektir?
- A) Sosyal olayları çok yönlü ele alması
- B) Kural koyucu bir bilim olması
- C) Bireysel sorunlarla sınırlı kalması
- D) Deneysel bir bilim olması
- E) Olayları tek nedene bağlaması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sosyal olayları çok yönlü ele alması
Sosyoloji sosyal olayları çok yönlü olarak ele alır; kazaları birden fazla etkenle açıklamak bunun örneğidir.
Zor
17Bir ülkede genç nüfusun büyükşehirlere yöneldiği gözleniyor. Bu olguyu incelemek isteyen bir sosyolog farklı bilimlerin verilerine başvuruyor: • Bölgeler arasındaki iklim ve ulaşım koşulları • Kentlerdeki iş olanakları ve ücret düzeyleri • Gençlerin beklentileri ve karar verme süreçleri Sosyoloğun yararlandığı bilimler bu sıraya göre hangileridir?
- A) Ekonomi - coğrafya - psikoloji
- B) Coğrafya - psikoloji - ekonomi
- C) Siyaset bilimi - coğrafya - tarih
- D) Tarih - ekonomi - antropoloji
- E) Coğrafya - ekonomi - psikoloji
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Coğrafya - ekonomi - psikoloji
İklim ve ulaşım koşulları coğrafyanın, iş olanakları ve ücretler ekonominin, gençlerin beklenti ve karar süreçleri ise psikolojinin konusudur. Sosyoloji bu bilimlerin bulgularını bir araya getirir.
Zor
18Bir sosyolog bir rapor hazırlıyor. Raporun bölümlerinden biri sosyolojinin temel özellikleriyle bağdaşmamaktadır. Aşağıdaki rapor bölümlerinden hangisi sosyolojinin temel özellikleriyle bağdaşmaz?
- A) "Bulgular ailelerin çalışma saatleri ile çocuklarla geçirilen süre arasında bir ilişki olduğunu gösteriyor."
- B) "Bu eğilim kentlerde kırsal kesime göre daha belirgindir."
- C) "Bu nedenle bütün aileler, çocuklarını en az üç dil öğrenecek biçimde yetiştirmelidir."
- D) "Araştırmaya katılan ailelerin yarısından fazlası çocuklarıyla günde bir saatten az vakit geçiriyor."
- E) "Benzer araştırmaların farklı illerde de yapılması bulguların genellenmesine katkı sağlar."
Cevabı göster
Doğru cevap: C) "Bu nedenle bütün aileler, çocuklarını en az üç dil öğrenecek biçimde yetiştirmelidir."
Sosyoloji normatif değildir; bireylerin nasıl davranması gerektiğine dair kural koymaz. "Bütün aileler ... yetiştirmelidir" ifadesi bir kural koyma girişimidir. Öteki bölümler olanı betimler ya da genellemeye yöneliktir.
Zor
19"Sosyal bilimler aynı toplumsal gerçekliğin farklı yönlerini ele alır." görüşüne en uygun örnek aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bir kimyagerin suyun kaynama noktasını, bir fizikçinin ise ışığın boşluktaki hızını laboratuvarda ölçmesi
- B) Bir sosyoloğun bütün toplumlar için en iyi aile modelini önermesi
- C) Afetten sonra psikoloğun kaygıyı, ekonomistin üretim kaybını, sosyoloğun dayanışma ağlarını incelemesi
- D) Bir tarihçinin yalnızca savaş tarihlerini ezberleyip sıralaması
- E) Bir coğrafyacının yalnızca dağların yüksekliklerini haritaya işlemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Afetten sonra psikoloğun kaygıyı, ekonomistin üretim kaybını, sosyoloğun dayanışma ağlarını incelemesi
Aynı afet (tek bir toplumsal gerçeklik) psikoloji, ekonomi ve sosyoloji tarafından farklı yönleriyle incelenmektedir. Bu, sosyal bilimlerin konudan çok bakış açısıyla ayrıldığını ve birbirleriyle yardımlaştığını gösterir.
Zor
20Bir sosyolog şu iki cümleyi yazıyor: I. "Sosyoloji tek tek bireylerin niçin suç işlediğiyle ilgilenmez." II. "Sosyoloji tek tek suç olaylarından elde ettiği bilgilerle genel nedenleri bulmaya çalışır." Bu iki cümle birlikte değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisine ulaşılır?
- A) Sosyoloji suçun bireysel nedenlerini toplumsal nedenlerinden daha önemli sayar.
- B) Sosyoloji tekil olaylardan yararlanır ama amacı toplumsal genellemeye ulaşmaktır.
- C) Sosyoloji suçun nasıl cezalandırılacağına karar verir.
- D) Sosyoloji suç olaylarını yalnızca hukuk açısından değerlendirir.
- E) Sosyoloji tekil olayları hiçbir biçimde incelemez.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sosyoloji tekil olaylardan yararlanır ama amacı toplumsal genellemeye ulaşmaktır.
İki cümle çelişmez: sosyoloji tek tek suç olaylarını veri olarak kullanır, ancak amacı bireysel nedenleri değil insanları suça yönelten genel nedenleri bulmaktır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.