11. Sınıf Sosyoloji · Sosyolojiye Giriş
Toplumu Oluşturan Ögeler
- toplum
- kurum
- kuruluş
- toplumsal grup
- sosyal yığın
- birincil grup
- cemaat
- cemiyet
Toplumu oluşturan ögeler nelerdir?
Toplum, belli bir coğrafyada temel ihtiyaçlarını karşılamak için bir araya gelen, etkileşim içinde bulunan ve ortak bir kültürü paylaşan insan topluluğudur. Toplumu oluşturan başlıca ögeler kurumlar, kuruluşlar ve toplumsal gruplardır. Kurum; nesiller boyu süren, düşünce, davranış, değer, norm ve simgelerden oluşan soyut bir bütündür. Aile, eğitim, din, ekonomi, siyaset ve hukuk temel toplumsal kurumlardır. Kuruluş, kurumun somut görünümüdür: Eğitim bir kurum, okul bir kuruluştur; ekonomi bir kurum, banka bir kuruluştur. Toplumsal grup, ortak bir amaç ya da değer için bir araya gelen, etkileşim içinde olan ve belli bir sürekliliği bulunan en az iki kişilik topluluktur. Aralarında etkileşim olmayan maç seyircileri sosyal yığın, bir araya gelmeyen ilkokul çağındaki çocuklar ise sosyal kategoridir. Cooley'e göre aile gibi birincil gruplarda yüz yüze ve samimi, şirket gibi ikincil gruplarda resmî ilişki vardır. Gruplar bireye kimlik kazandırır ve onu toplumsallaştırır.
Toplumu Oluşturan Ögeler: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, toplumun ne olduğunu ve onu oluşturan kurum, kuruluş ve toplumsal grup kavramlarını anlatıyor. İnsanların ömrü sınırlı olduğu hâlde toplum sürer; toplum, bireylerin toplamından fazlasını içeren bir gerçekliktir.
- Toplum: Belli bir coğrafyada temel ihtiyaçlarını karşılamak için bir araya gelen, kendini bir bütün olarak gören, etkileşim içinde bulunan ve ortak bir kültürü paylaşan insan topluluğudur.
- Kurum: Nesiller boyu süren, düşünce, davranış, değer, norm ve simgelerden oluşan soyut bir bütündür. Temel toplumsal kurumlar aile, eğitim, din, ekonomi, siyaset ve hukuktur (kitapta “beş kurum” denip altı kurum sayılmıştır).
- Kuruluş: Kurumun somut görünümüdür. Eğitim bir kurum, okul bir kuruluştur; ekonomi bir kurum, banka bir kuruluştur.
- Toplumsal grup: Ortak bir amaç ya da değer için bir araya gelen, etkileşim içinde olan ve belli bir sürekliliği bulunan en az iki kişilik topluluktur.
- Grup olmayanlar: Aralarında etkileşim olmayan yan yana insanlar sosyal yığındır (maç seyircileri). Ortak özellikleri olan ama bir araya gelmeyenler sosyal kategoridir (ilkokul çağındaki çocuklar).
- Grup türleri: Üye sayısına göre küçük-büyük, sürekliliğe göre sürekli-geçici, kuruluşa göre resmî-resmî olmayan, katılışa göre isteğe bağlı-zorunlu gruplar vardır.
- Birincil-ikincil ve cemaat-cemiyet: Cooley’e göre birincil gruplarda yüz yüze, samimi ilişki (aile, arkadaş), ikincil gruplarda resmî ilişki (dernek, şirket) vardır. Tönnies’e göre cemaat geleneksel, küçük ve samimi; cemiyet sanayi toplumuna özgü, çıkara dayalı ve resmîdir.
Unutma: Kurum soyuttur, kuruluş somuttur; gruplar ise bireye kimlik kazandırır ve onu toplumsallaştırır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Kitapta düzeltme
Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.
- Çelişki
Kitapta (s. 14):
“Sosyolojinin incelediği beş kurum vardır. Bunlar; aile, siyaset, eğitim, din, hukuk, ekonomidir.”Doğrusu: Sayılan kurum altıdır. Sosyoloji kaynaklarında temel toplumsal kurumlar çoğunlukla aile, eğitim, din, ekonomi ve siyaset olarak beş sayılır; bazı kaynaklar hukuku da ekleyerek altı sayar.
Önce temeli pekiştir
- Kurum-kuruluş çiftleri yaz: eğitim-okul, ekonomi-banka, sağlık-hastane, din-cami.
- Grubun koşullarını sırala: ortak amaç, etkileşim, süreklilik, statü ve roller, aidiyet duygusu, normlar.
- Bir topluluğun grup mu, yığın mı, kategori mi olduğunu bu koşullarla sına.
Günlük hayattan: Otobüste yan yana oturan yolcular sosyal yığındır. Aynı yolcular her sabah aynı servisi kullanıp tanışır, selamlaşır ve bir mesajlaşma grubu kurarsa toplumsal gruba dönüşmeye başlar.
Sık yapılan hata: Kurum ile kuruluşu karıştırmak. Gündelik dilde TRT ya da Kızılay’a kurum denir; sosyolojide bunlar kuruluştur, kurum ise eğitim, aile gibi soyut yapılardır.
İpucu: “Elle tutulabilir, adresi var mı?” diye sor. Varsa kuruluş, yoksa kurumdur.
Derinleş
Kitaptaki uygulamadaki soruyu cevapla: Bir trende yolculuk eden insanlar toplumsal grup sayılır mı? Grup koşullarını tek tek kontrol ederek cevabını gerekçelendir. Düşün: Sanal ortamda hiç yüz yüze gelmeyen bir oyun takımı birincil grup mu, ikincil grup mu sayılmalı?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Okul tatilinde bir kampa katılan öğrenciler, kamp bitince dağılıyor. Bu öğrenci topluluğu, sürekliliğine göre hangi gruba örnektir?
- A) Zorunlu grup
- B) Resmî grup
- C) Geçici grup
- D) Büyük grup
- E) Sürekli grup
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Geçici grup
Belli bir amaç için geçici olarak bir araya gelen ve amaç gerçekleşince dağılan gruplar geçici gruplardır; kitapta kamp yapan öğrenciler örnek olarak verilir.
Kolay
2Cooley'nin sınıflandırmasına göre aşağıdakilerden hangisi birincil gruba örnektir?
- A) Şirket
- B) Komşuluk grubu
- C) Sendika
- D) Siyasi parti
- E) Banka
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Komşuluk grubu
Birincil gruplarda yüz yüze, samimi ve sürekli ilişki vardır; aile, akraba, komşuluk ve arkadaş grupları örnektir. Sendika, banka, parti ve şirket ikincil gruplardır.
Kolay
3Sosyolojik anlamda kurum ile kuruluş arasındaki ilişkiyi en doğru gösteren eşleştirme hangisidir?
- A) Hastane - aile
- B) Eğitim - okul
- C) Parti - din
- D) Banka - ekonomi
- E) Okul - eğitim
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Eğitim - okul
Kurum soyut, kuruluş ise kurumun sosyal hayattaki somut görünümüdür. Eğitim bir kurum, okul onun kuruluşudur. "Banka - ekonomi" eşleştirmesinde sıra terstir.
Kolay
4Bir kavşakta trafik ışığının yeşile dönmesini bekleyen yayalar, aralarında karşılıklı bir etkileşim olmadan bir süre yan yana duruyor. Bu insan topluluğu sosyolojide nasıl adlandırılır?
- A) Birincil grup
- B) Resmî grup
- C) Sosyal kategori
- D) Sosyal yığın
- E) Cemaat
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sosyal yığın
Tesadüfen bir araya gelmiş, zaman ve mekân yakınlığı olan ama aralarında etkileşim bulunmayan insanlar sosyal yığındır. Sosyal kategoride ise aynı mekânı paylaşma şartı yoktur.
Kolay
5Ülkedeki "65 yaş üstü bireyler", aynı yerde bulunmadıkları ve birbirleriyle etkileşim içinde olmadıkları hâlde ortak bir özellikleri nedeniyle bir bütün olarak düşünülür. Bu topluluk aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Toplumsal grup
- B) Toplumsal kuruluş
- C) Sosyal yığın
- D) Toplumsal kurum
- E) Sosyal kategori
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sosyal kategori
Aynı fiziki mekânı paylaşmayan ancak yaş, cinsiyet, meslek gibi ortak özellikleri nedeniyle bütün olarak düşünülen topluluklar sosyal kategoridir.
Kolay
6Bir dernek için tüzüğe göre seçilen yönetim kurulu, başkan, sayman ve sekreter gibi görevlerin yazılı kurallarla belirlendiği bir gruptur. Bu grup, kuruluşuna göre hangi gruba girer?
- A) Zorunlu grup
- B) Resmî olmayan grup
- C) Resmî grup
- D) Geçici grup
- E) Birincil grup
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Resmî grup
Yazılı kurallara göre oluşturulan, üyelerin görev ve sorumlulukları belli olan gruplar resmî gruplardır.
Kolay
7Tönnies'in "cemaat" olarak adlandırdığı topluluk tipine en uygun örnek aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Üyelerin çıkarlarını korumak için kurulan bir sendika
- B) Yazılı tüzükle yönetilen bir dernek
- C) Mesleki farklılaşmanın yüksek olduğu bir kent
- D) Akrabalık ilişkilerinin güçlü olduğu küçük bir köy
- E) Binlerce çalışanı olan bir şirket
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Akrabalık ilişkilerinin güçlü olduğu küçük bir köy
Tönnies'e göre cemaat, geleneksel toplumlarda görülen, ilişkilerin samimi ve gayriresmî olduğu küçük ve homojen topluluklardır; köy, aile ve akraba örnektir. Kent, sendika ve dernek cemiyete örnektir.
Kolay
8Aşağıdakilerden hangisi bireyin iradesi dışında üyesi olduğu zorunlu gruplara örnektir?
- A) İş grubu
- B) Hobi grubu
- C) Akraba
- D) Dernek
- E) Vakıf
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Akraba
Bireyin kendi iradesi dışında üyesi olduğu gruplar zorunlu gruplardır; kitapta aile, akraba ve millet örnek verilir. Dernek, vakıf ve hobi grupları isteğe bağlıdır.
Orta
9Kemal Bey, otuz yıldır çalıştığı fabrikadan emekli oldu; ama fabrika çalışmaya devam ediyor. Kemal Bey'in dedesinin yaşadığı köy de dedesi öldükten sonra varlığını sürdürüyor. Bu durum toplumla ilgili hangi yargıyı destekler?
- A) Toplum, onu oluşturan bireylerin ömründen bağımsız bir süreklilik taşır.
- B) Bireyler olmadan da toplum ortaya çıkabilir.
- C) Gruplar, kurucuları ayrılınca dağılmak zorundadır.
- D) Toplum, yalnızca o an yaşamakta olan bireylerin sayısal toplamından ibarettir.
- E) Toplumsal yapılar, bireylerin isteğiyle her an değişir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Toplum, onu oluşturan bireylerin ömründen bağımsız bir süreklilik taşır.
İnsanların ömrü sınırlı olduğu hâlde toplum ve gruplar süreklilik gösterir; toplum bireylerin toplamından daha fazlasını içeren nesnel bir gerçekliktir.
Orta
10Gündelik dilde Türk Dil Kurumu ya da TRT'ye "kurum" denir. Sosyolojik açıdan bakıldığında bu kullanım için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Bu örnekler birincil gruba girer.
- B) Bu örnekler sosyal kategori olarak adlandırılır.
- C) Bu örnekler sosyolojideki soyut kurum kavramına tam olarak ve eksiksiz uyar.
- D) Bu örnekler sosyal yığın olarak adlandırılır.
- E) Burada "kurum" sözcüğü sosyolojideki kuruluş anlamında kullanılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Burada "kurum" sözcüğü sosyolojideki kuruluş anlamında kullanılmıştır.
Kitaba göre belirli bir amaçla kurulan Kızılay, Türk Dil Kurumu ve TRT gibi örgütlere gündelik dilde kurum denir; burada kurum "kuruluş", "tesis" anlamındadır. Sosyolojik kurum ise soyut bir bütündür.
Orta
11Aşağıdaki özelliklerden hangisi Cooley'nin ikincil gruplarına aittir?
- A) Biz bilincinin güçlü, üyeler arasında dayanışmanın yoğun olması
- B) İlişkilerin yüz yüze, samimi ve güven verici olması
- C) Toplumsal kontrolün yazılı olmayan kurallarla sağlanması
- D) Ben duygusunun güçlü, toplumsal kontrolün yazılı kurallarla sağlanması
- E) Aile ve arkadaş gruplarının bu tipe örnek gösterilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ben duygusunun güçlü, toplumsal kontrolün yazılı kurallarla sağlanması
İkincil gruplarda ilişkiler resmî ve kısa sürelidir, ben duygusu güçlüdür; hak ve yükümlülükler yasalarla belirlendiği için kontrol yazılı kurallarla sağlanır. Öteki seçenekler birincil grupların özellikleridir.
Orta
12Bir trende aynı vagonda yolculuk eden insanlar, yolculuk boyunca birbirleriyle konuşmuyor ve yolculuk bitince dağılıyor. Bu topluluğun toplumsal grup sayılmamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Üyeler arasında karşılıklı etkileşim ve ortak normların bulunmaması
- B) Yolcuların farklı yaşlardan, cinsiyetlerden ve mesleklerden insanlar olması
- C) Topluluğun aynı fiziki mekânda bulunması
- D) Yolculuğun belli bir süre devam etmesi
- E) Topluluktaki kişi sayısının ikiden fazla olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Üyeler arasında karşılıklı etkileşim ve ortak normların bulunmaması
Bir topluluğun grup sayılabilmesi için üyelerin karşılıklı iletişim ve ilişki içinde olması, ortak amaç ve normlara sahip olması ve gruba ait olduklarını hissetmeleri gerekir. Trendeki yolcular bu koşulları taşımadığı için sosyal yığındır.
Orta
13Aile; üye sayısına, sürekliliğine, kuruluşuna ve katılışa göre sınıflandırıldığında sırasıyla hangi grup türlerine girer?
- A) Büyük - sürekli - resmî - zorunlu
- B) Küçük - geçici - resmî olmayan - isteğe bağlı
- C) Küçük - sürekli - resmî - isteğe bağlı
- D) Büyük - geçici - resmî - zorunlu
- E) Küçük - sürekli - resmî olmayan - zorunlu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Küçük - sürekli - resmî olmayan - zorunlu
Kitapta aile; küçük gruplara (az üye, yüz yüze ilişki), sürekli gruplara, resmî olmayan gruplara ve zorunlu gruplara örnek olarak gösterilir.
Orta
14Bir öğrenci, satranç kulübüne katıldıktan sonra turnuvalarda yeteneğini gösterme fırsatı bulduğunu, yeni arkadaşlar edindiğini ve kendini daha güvende hissettiğini anlatıyor. Öğrencinin anlattıkları, grupların hangi işlevleriyle örtüşür?
- A) Bireyin başka gruplara katılmasını engellemesi
- B) Bireyi toplumun kültüründen uzaklaştırması
- C) Bireyin bütün ihtiyaçlarını tek başına karşılaması
- D) Bireye güven duygusu vermesi ve yeteneklerini gösterme fırsatı sunması
- E) Bireyin psikolojik ve kültürel değil, yalnızca biyolojik ihtiyaçlarını karşılaması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bireye güven duygusu vermesi ve yeteneklerini gösterme fırsatı sunması
Kitaba göre gruplar bireye güven duygusu vererek kişilik ve kimlik kazandırır, üyelere yeteneklerini gösterme fırsatı sunar ve dayanışmayı güçlendirir.
Orta
15Tönnies'in sınıflandırmasında cemiyet için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Yazısız kurallar egemendir ve birey sayısı azdır.
- B) Üyeler ırk ve etnik yapı bakımından farklılaşmamıştır.
- C) Geleneksel tarım ve hayvancılık toplumlarında görülür.
- D) İlişkiler şahsi, sıcak ve samimidir.
- E) İlişkiler resmî, geçici ve kişisel çıkara dayalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İlişkiler resmî, geçici ve kişisel çıkara dayalıdır.
Cemiyet, modern endüstriyel toplumlardaki resmî, geçici, rasyonelliğe ve kişisel çıkara dayalı ilişkileri ifade eder ve heterojendir. Öteki seçenekler cemaatin özellikleridir.
Orta
16Bir kentte "Ekonomi" kurumunun somut görünümleri sayılacak olsa aşağıdakilerden hangisi listeye girer?
- A) Camiler ve kurslar
- B) Mahkemeler ve barolar
- C) Şirketler ve bankalar
- D) Okullar ve dershaneler
- E) Nikâh salonları ve aile merkezleri
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Şirketler ve bankalar
Kuruluş, kurumun somut görünümüdür. Kitapta ekonomi kurumunun kuruluşları olarak işyerleri, bankalar ve şirketler sayılır. Okullar eğitim, mahkemeler hukuk kurumunun kuruluşlarıdır.
Zor
17Bir köyden İstanbul'a göç eden Ayşe Hanım şöyle diyor: "Köyde herkes birbirini tanır, işler yazısız kurallarla yürürdü; çoğumuz tarım yapardık. Burada ise komşumu tanımıyorum, iş yerinde her şey sözleşmeyle belirleniyor ve herkes farklı bir meslekte çalışıyor." Ayşe Hanım'ın yaşadığı değişim, Tönnies'in kavramlarıyla nasıl açıklanır?
- A) Cemaat tipi bir topluluktan cemiyet tipi bir topluluğa geçmiştir.
- B) Cemiyet tipi bir topluluktan cemaat tipi bir topluluğa geçmiştir.
- C) Sosyal yığından toplumsal gruba geçmiştir.
- D) İsteğe bağlı gruptan zorunlu gruba geçmiştir.
- E) Birincil gruptan sosyal kategoriye geçmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Cemaat tipi bir topluluktan cemiyet tipi bir topluluğa geçmiştir.
Köyde samimi ilişkiler, yazısız kurallar ve benzer meslekler cemaate; kentte resmî ilişkiler, sözleşmeler ve mesleki farklılaşma cemiyete özgüdür.
Zor
18Aşağıdakilerden hangisi kurum ile kuruluş arasındaki ayrımı doğru uygulayan bir yorumdur?
- A) "Eğitim kapanırsa okullar varlığını sürdürmeye devam eder."
- B) "Okulumuz kapanabilir ama toplumda eğitim varlığını sürdürür."
- C) "Aile somut bir kuruluştur, nikâh dairesi ise soyut bir kurumdur."
- D) "Bankalar soyut, ekonomi ise somut bir kavramdır."
- E) "Mahkemeler kurum, hukuk ise kuruluş olarak adlandırılır."
Cevabı göster
Doğru cevap: B) "Okulumuz kapanabilir ama toplumda eğitim varlığını sürdürür."
Kurum (eğitim) nesiller boyu süren soyut bir bütündür; kuruluş (okul) onun somut görünümüdür. Tek bir okulun kapanması eğitim kurumunu ortadan kaldırmaz. Öteki yorumlar soyut-somut ayrımını tersine çevirir.
Zor
19Bir mahallede yaşayan beş arkadaş, mahallelerindeki parkı temizlemek için her cumartesi bir araya gelmeye, görev paylaşımı yapmaya ve toplantıya gelmeyen arkadaşı uyarmaya karar veriyor. Bu durum aylardır sürüyor. Bu topluluğun toplumsal grup sayılmasını sağlayan özellikler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) Aynı yaşta olmaları, aynı okula gitmeleri ve aynı cinsiyette olmaları
- B) Ortak amaç, karşılıklı etkileşim, süreklilik ve grup normları
- C) Yalnızca aynı mahallede oturmaları ve birbirlerini görmeleri
- D) Sayılarının beşten fazla olması ve resmî atamayla bir araya gelmeleri
- E) Yazılı bir tüzüklerinin ve resmî üyelik belgelerinin olması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ortak amaç, karşılıklı etkileşim, süreklilik ve grup normları
Grubun koşulları ortak amaç, karşılıklı iletişim ve ilişki, süreklilik, statü ve roller ile davranışları belirleyen normlardır. Arkadaşların görev paylaşımı ve uyarı kuralı bu koşulları karşılar; yazılı tüzük grup olmanın şartı değildir.
Zor
20Bir düğünde gelin ve damadın yakınları birlikte halay çekiyor, bir futbol maçında ise binlerce seyirci aynı tribünde birbirini tanımadan maçı izliyor. Bu iki topluluk için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) İlki yakınlık ve etkileşim içeren bir gruptur, ikincisi sosyal yığındır.
- B) İlki sosyal kategori, ikincisi resmî gruptur.
- C) İlki sosyal yığındır, ikincisi birincil gruptur.
- D) İkisi de ortak mekânda bulundukları için toplumsal gruptur.
- E) İkisi de ortak özellik taşıdıkları için sosyal kategoridir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İlki yakınlık ve etkileşim içeren bir gruptur, ikincisi sosyal yığındır.
Yakınlar arasında akrabalık ilişkisi ve etkileşim olduğu için bir grup vardır. Maç seyircileri ise aynı mekânda bulunsalar da aralarında karşılıklı etkileşim olmadığı için sosyal yığındır; kitapta da maç izlemek için toplananlar sosyal yığın örneğidir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.