11. Sınıf Sosyoloji · Toplumsal Değişme ve Gelişme
Bilim-Teknoloji ve Kitle İletişim Araçlarının Toplumsal Değişmeye Etkileri
- bilim
- teknoloji
- keşif
- icat
- sanayileşme
- kitle iletişim araçları
- kamuoyu
Bilim, teknoloji ve kitle iletişim araçları toplumu nasıl değiştirir?
Bilim, teknoloji ve kitle iletişim araçları, yeni keşifler, icatlar ve hızlı bilgi akışı yoluyla toplumu derinden dönüştüren etkenlerdir. Keşif daha önce bilinmeyen bir şeyin bulunması, icat ise bilinenlerden yola çıkarak buhar makinesi gibi yeni bir ürün ortaya koymaktır. Tarımda makineleşme köyden kente göçü hızlandırmış; kentleşme ve gecekondulaşma artmış, geniş aile çekirdek aileye dönüşmüştür. Gazete, dergi, radyo, televizyon, sinema ve internet gibi kitle iletişim araçları geniş kitleleri birbirine bağlar ve kamuoyunun oluşmasında en etkili araçlardandır. Kitle iletişim araçları haber alma, eğitim ve eğlence ihtiyacını karşılar, uzaktan eğitimi mümkün kılar, toplumu siyasal gelişmelerden haberdar ederek yönetimi denetleme işlevi görür. Öte yandan siyasi ya da ekonomik çıkar için doğru haber alma hakkına aykırı yayın yapabilir; gençlerin tüketim alışkanlıklarını, dilini ve değerlerini değiştirebilir. Etkinin olumlu ya da olumsuz olması, araçların nasıl ve kimin çıkarı için kullanıldığına bağlıdır.
Bilim-Teknoloji ve Kitle İletişim Araçlarının Toplumsal Değişmeye Etkileri: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, bilimsel keşiflerin, teknolojik icatların ve kitle iletişim araçlarının toplumsal değişmedeki rolünü anlatıyor. Bilim ve teknoloji, insan ile doğa arasındaki ilişkinin ürünüdür ve toplumu derinden dönüştürür.
- Keşif ve icat: Keşif daha önce bilinmeyen bir şeyin bulunmasıdır (yazı). İcat, bilinenlerden yola çıkarak yeni bir ürün ya da düşünce ortaya koymaktır (buhar makinesi, elektrik).
- Sanayileşmenin etkileri: Tarımda makineleşme köyden kente göçü hızlandırdı; kentleşme ve gecekondulaşma arttı, geniş aile çekirdek aileye dönüştü, dikey hareketlilik arttı.
- Kitle iletişim araçları: Gazete, dergi, radyo, televizyon, sinema ve internet geniş kitleleri birbirine bağlar; kamuoyunun oluşmasında en etkili araçlardandır.
- Olumlu yanları: Haber alma, eğitim ve eğlence ihtiyacını karşılar; uzaktan eğitimi mümkün kılar; dünyadaki sorunlara duyarlılık kazandırır, millî değerleri koruyup bütünleştirir.
- Demokrasiye katkısı: Toplumu siyasal gelişmelerden haberdar eder, kamuoyu oluşturur ve yönetimi denetleme işlevi görür.
- Olumsuz yanları: Bazen siyasi ya da ekonomik çıkar için halkın doğru haber alma hakkına aykırı yayın yapabilir.
- Gençlere etkisi: Tüketim alışkanlıklarını, dili ve değerleri değiştirebilir; olumsuz davranışlar olumlu gibi gösterildiğinde gençler bunları model alabilir.
Unutma: Kitle iletişim araçları bir araçtır; topluma etkisinin olumlu ya da olumsuz olması, nasıl ve kimin çıkarı için kullanıldığına bağlıdır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Keşif ve icadı birer örnekle ayır: ateşin bulunması keşif, matbaa icattır.
- Sanayileşmenin aile, kent ve tabakalaşma üzerindeki etkilerini kısa notlarla yaz.
- Kitle iletişim araçlarının üç olumlu ve üç olumsuz etkisini iki sütunda listele.
Günlük hayattan: Bir afet anında sosyal medyada yayılan yardım çağrıları binlerce insanı harekete geçirebilir. Aynı ortamda yayılan yanlış bir haber ise paniğe yol açabilir.
Sık yapılan hata: Keşif ile icadı karıştırmak. Keşifte var olan bir şey bulunur; icatta var olanlardan yeni bir şey üretilir.
İpucu: Bir haberi paylaşmadan önce “Kaynağı ne, başka nerede doğrulanmış?” diye sor; bu, kitle iletişim araçlarını bilinçli kullanmanın ilk adımıdır.
Derinleş
Kitapta kitle iletişim araçlarının kamuoyu için bir denetim işlevi gördüğü söyleniyor. Son bir hafta içinde takip ettiğin üç haberi düşün ve her biri için “Bu haber beni bilgilendirdi mi, yönlendirdi mi?” sorusunu cevapla. Düşün: Uzaktan eğitim, okulun sosyalleştirme işlevini ne ölçüde karşılayabilir?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir öğretmen, daha önce bilinmeyen bir şeyin bulunmasını ya da var olan bir şeyin bilinmeyen bir yönünün ortaya konmasını anlatıyor; örnek olarak yazıyı veriyor. Öğretmenin anlattığı kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İcat
- B) Keşif
- C) Modernleşme
- D) Kamuoyu
- E) Kültürleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Keşif
Daha önce bilinmeyen bir şeyin bulunması keşiftir; kitap yazının keşfini örnek verir. İcat ise bilinenlere dayanarak yeni bir ürün ya da düşünce ortaya koymaktır.
Kolay
2Bir mucit, bilinen mekanik ilkelerden yararlanarak buharla çalışan yeni bir makine tasarlamıştır. Bu durum ders kitabında hangi kavrama örnek gösterilir?
- A) Keşif
- B) Kamuoyu
- C) Gelenek
- D) İcat
- E) Gerileme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İcat
Bilinen şeylere dayanarak yeni bir ürün ortaya koymak icattır; kitap buhar makinesi ve elektriği icada örnek verir.
Kolay
3Bir ülkede tarımda makineleşme yaygınlaşmış, köylerde iş gücüne ihtiyaç azalmıştır. Kitaba göre bu durumun ilk ve doğrudan sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Geniş ailenin yaygınlaşması
- B) Köyden kente göçün hızlanması
- C) Kast sisteminin güçlenmesi
- D) Kentlerin nüfusunun azalması
- E) Tarımsal üretimin durması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Köyden kente göçün hızlanması
Kitaba göre tarımda makineleşme köyden kente göçü hızlandırmıştır; bunun ardından kentleşme ve çekirdek aile yaygınlaşmıştır.
Kolay
4Gazete, dergi, radyo, televizyon, sinema ve internet; toplumun yakın ve uzak çevresinde olup bitenleri geniş halk kitlelerine ulaştırır. Bu araçların ortak adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Toplumsal denetim araçları
- B) Kültürel aktarım kurumları
- C) Üretim teknolojileri
- D) Kitle iletişim araçları
- E) Ulaşım ve taşıma araçları
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kitle iletişim araçları
Geniş halk kitlelerini haberleşme ağıyla birbirine bağlayan bu araçlara kitle iletişim araçları denir.
Kolay
5Hastalığı nedeniyle okula gidemeyen bir öğrenci, internet üzerinden canlı derslere katılarak eğitimini sürdürmektedir. Bu durum kitle iletişim araçlarının hangi yönüne örnektir?
- A) Eğitim ihtiyacını desteklemesine
- B) Aşırı tüketime yöneltmesine
- C) Kültürü tek tipleştirmesine
- D) Aile ilişkilerini zayıflatmasına
- E) Kültür emperyalizmine yol açmasına
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Eğitim ihtiyacını desteklemesine
Kitle iletişim araçları eğitim ve bilgi ihtiyacını karşılar ya da destekler; kitap internet üzerinden uzaktan eğitimi olumlu yan olarak örnek verir.
Kolay
6Bir televizyon kanalı, seçim öncesinde partilerin programlarını ve meclisteki tartışmaları izleyicilere aktarmaktadır. Bu yayın kitle iletişim araçlarının hangi işlevine örnektir?
- A) Bireyleri aşırı tüketime yöneltmesine
- B) Yerel kültürleri tek tipleştirmesine
- C) Toplumu siyasetten haberdar etmesine
- D) Komşuluk ilişkilerini zayıflatmasına
- E) Boş zaman etkinliklerini sınırlamasına
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Toplumu siyasetten haberdar etmesine
Toplumu siyasal etkinliklerden haberdar ederek demokrasiye yardımcı olmak kitle iletişim araçlarının olumlu işlevlerindendir. Öteki seçenekler olumsuz yanlardır.
Kolay
7Bir aile, akşamları herkesin kendi ekranına bakması yüzünden birbiriyle az konuştuğunu ve komşu ziyaretlerinin azaldığını fark etmiştir. Bu durum kitle iletişim araçlarının hangi olumsuz etkisine örnektir?
- A) Millî değerleri koruyup bütünleştirmesi
- B) Uzaktan eğitimi mümkün kılması
- C) Toplumu siyasal gelişmelerden haberdar etmesi
- D) Bilimsel gelişmeleri tanıtması
- E) Aile içi ve komşuluk ilişkilerini zayıflatması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Aile içi ve komşuluk ilişkilerini zayıflatması
Kitaba göre televizyon ve bilgisayar aile içi ve komşuluk ilişkilerinin zayıflamasında etkilidir. Öteki seçenekler olumlu işlevlerdir.
Kolay
8Ders kitabına göre bilim ve teknoloji, insan ile belirli bir varlık arasındaki ilişkinin ürünüdür. Bu varlık aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Devlet
- B) Aile
- C) Ekonomi
- D) Din
- E) Doğa
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Doğa
Kitapta bilim ve teknolojinin insan ile doğa arasındaki ilişkinin ürünü olduğu belirtilir.
Orta
9Sanayileşmeyle birlikte tarımla uğraşan geniş aileler kentlere göçmüş, kentlerde gecekondu mahalleleri oluşmuş, aile yapısı da çekirdek aileye dönüşmüştür. Bu gelişmeler aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Teknolojinin yalnız üretimi etkilediğini
- B) Göçün aile yapısını hiç etkilemediğini
- C) Teknolojik değişmenin birçok kurumu etkilediğini
- D) Sanayileşmenin kırsal ilişkileri güçlendirdiğini
- E) Kentleşmenin geniş aileyi yaygınlaştırdığını
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Teknolojik değişmenin birçok kurumu etkilediğini
Sanayileşme yalnız üretimi değil göçü, kentleşmeyi ve aile yapısını da değiştirmiştir; kitaba göre kırsal ilişkiler çözülmüş, geniş aile çekirdek aileye dönüşmüştür.
Orta
10Bir haber sitesi, uzak bir ülkedeki kıtlığı ve yardım kampanyalarını günlerce yayımlamış; okurların bir kısmı yardım kampanyasına katılmıştır. Bu durum kitle iletişim araçlarının hangi işlevini gösterir?
- A) Kültürel çeşitliliği yok etmesini
- B) Dünyadaki sorunlara duyarlılık kazandırmasını
- C) Bireyleri aşırı tüketime yöneltmesini
- D) Yerel kültürleri tek tipleştirmesini
- E) Devletlerin yerine şirketleri güçlendirmesini
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Dünyadaki sorunlara duyarlılık kazandırmasını
Kitaba göre kitle iletişim araçları dünyanın herhangi bir yerindeki sorunlara dikkat çekerek duyarlı ve paylaşımcı bir toplum yapısı oluşturur.
Orta
11Bir ülkede yayımlanan diziler ve filmler dünyanın birçok yerinde izlenmekte; bazı küçük toplulukların kendine özgü giyim, müzik ve eğlence biçimleri giderek kaybolmaktadır. Bu durum ders kitabında hangi tehlike olarak anlatılır?
- A) Sanayileşmenin yavaşlaması
- B) Dikey hareketliliğin azalması
- C) Kamuoyunun ortadan kalkması
- D) Kültürlerin tek tipleşmesi
- E) Uzaktan eğitimin yaygınlaşması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kültürlerin tek tipleşmesi
Kitaba göre kitle iletişim araçlarının yaygınlaşmasıyla toplumlar kültür emperyalizmine açık hâle gelir; yerel kültürler kaybolur ve millî kültürler tek tipleşme tehlikesiyle karşılaşır.
Orta
12Bir gence ait günlük şöyle: “Reklamlarda gördüğüm ürünlerin hepsini almak istiyorum; ihtiyacım olmasa da her ay yeni bir telefon kılıfı alıyorum.” Bu durum kitle iletişim araçlarının hangi etkisine örnektir?
- A) Bireyleri aşırı tüketime yöneltmesine
- B) Toplumu siyasetten haberdar etmesine
- C) Millî değerleri korumasına
- D) Uzaktan eğitimi desteklemesine
- E) Duyarlı bir toplum oluşturmasına
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bireyleri aşırı tüketime yöneltmesine
Kitaba göre kitle iletişim araçları sahip olduğu güç sayesinde bireyleri olumsuz yönde aşırı tüketime yöneltebilir; reklamlar bunun başlıca aracıdır.
Orta
13Bir belediye, yeni bir geri dönüşüm uygulamasını yerel radyo, gazete ve sosyal medya hesaplarında tanıtmış; birkaç ay içinde ayrıştırarak atık bırakan hane sayısı artmıştır. Bu durum kitle iletişim araçlarının hangi işlevine örnektir?
- A) Kültür emperyalizmine kapı aralamasına
- B) Aile içi iletişimi zayıflatıp azaltmasına
- C) Yerel kültürleri tek tipleştirmesine
- D) Tutum ve davranış değişikliği sağlamasına
- E) Boş zaman etkinliklerini sınırlamasına
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tutum ve davranış değişikliği sağlamasına
Kitle iletişim araçları yenilikleri tanıtarak insanların tutumlarını değiştirme, kamuoyu oluşturma ve davranış değişikliği sağlama işlevine sahiptir.
Orta
14Bir ülkede ulusal bayramlarda yapılan yayınlar, ülkenin tarihini ve ortak değerlerini farklı bölgelerdeki insanlara aynı anda ulaştırmaktadır. Bu yayınlar kitle iletişim araçlarının hangi işlevini yerine getirir?
- A) Tüketimi artırıcı işlevini
- B) Kültürü tek tipleştirici işlevini
- C) Çatışma yaratıcı işlevini
- D) Reklam ve propaganda işlevini
- E) Bütünleştirici işlevini
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bütünleştirici işlevini
Millet şuurunu kazandıran ve millî değerleri koruyan yayınlar sayesinde kitle iletişim araçları toplumdaki bireyleri bütünleştirir.
Orta
15Kitaba göre bilişim teknolojilerinin biçimlendirdiği yeni dünya düzeninde küresel pazarlara artık devletler değil başka aktörler hükmetmektedir. Bu aktörler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çok uluslu şirketler
- B) Yerel belediyeler
- C) Sivil toplum kuruluşları
- D) Küçük aile işletmeleri
- E) Uluslararası spor kulüpleri
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çok uluslu şirketler
Kitapta olumsuz yanlar arasında, yeni dünya düzeninde küresel pazarlara devletlerin değil çok uluslu şirketlerin hükmettiği belirtilir.
Orta
16Bir gazete, sahibinin ticari çıkarları nedeniyle bir fabrikanın çevreye verdiği zararı haberlerinde hiç yer vermemiştir. Bu durum kitle iletişim araçlarıyla ilgili hangi tehlikeyi gösterir?
- A) Uzaktan eğitimin önünün açılmış olması
- B) Siyasal katılımın ve denetimin artması
- C) Halkın doğru haber alma hakkının zedelenmesi
- D) Kültürel çeşitliliğin giderek zenginleşmesi
- E) Millî bütünlüğün ve dayanışmanın güçlenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Halkın doğru haber alma hakkının zedelenmesi
Kitle iletişim araçları bazen siyasi ya da ekonomik çıkar için halkın doğru haber alma hakkına aykırı yayın yapabilir; bu olumsuz bir yandır.
Zor
17Bir ödevde iki görüş karşılaştırılıyor: I. Kitle iletişim araçları farklı toplumların yaşayışını tanıtarak kültürün evrenselleşmesine katkı sağlar. II. Kitle iletişim araçları alt kültürler arasındaki farklılıkların azalmasına yol açar. Kitaptaki bilgilere göre bu iki görüş için hangisi söylenebilir?
- A) Yalnız I doğrudur; II kitapla çelişir.
- B) İkisi de doğrudur; aynı sürecin iki yönüdür.
- C) Yalnız II doğrudur; I kitapla çelişir.
- D) İkisi de yanlıştır; araçlar kültürü etkilemez.
- E) İkisi birbirini dışladığı için biri yanlıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İkisi de doğrudur; aynı sürecin iki yönüdür.
Kitaba göre kitle iletişim araçları kültürün evrenselleşmesine katkı sağlarken alt kültürler arasındaki farklılıkların ve çeşitliliğin azalması tehlikesine de yol açar; iki görüş aynı sürecin iki yönüdür.
Zor
18Bir sosyal medya akımında, tehlikeli bir davranış eğlenceli ve cesurca gösterilmiş; bazı gençler bu davranışı taklit etmeye başlamıştır. Bu durum için en uygun açıklama aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kitle iletişim araçları gençlerin davranışlarını hiç etkilemez.
- B) Gençler yalnız ailelerinden gördüklerini taklit eder.
- C) Olumsuz davranışlar olumlu gösterildiğinde gençler onları model alabilir.
- D) Sosyal medya yalnız haber alma ihtiyacını karşılar.
- E) Taklit davranışı yalnız geleneksel toplumlarda görülür.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Olumsuz davranışlar olumlu gösterildiğinde gençler onları model alabilir.
Kitle iletişim araçları izleyicilere imaj ve davranış örnekleri sunar; olumsuz davranışlar olumlu gibi gösterildiğinde gençler bunları model alabilir.
Zor
19Ders kitabı, kitle iletişim araçlarının hem kamuoyu oluşturup yönetimi denetlediğini hem de çıkar amacıyla doğru haber alma hakkını zedeleyebildiğini anlatır. Bu iki bilgiden çıkarılabilecek en uygun sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Etkinin yönü aracın nasıl kullanıldığına bağlıdır.
- B) Kitle iletişim araçları her durumda zararlıdır.
- C) Kitle iletişim araçları her durumda yararlıdır.
- D) Kamuoyu oluşumu yalnız devletin elindedir.
- E) Doğru haber alma hakkı hiç zedelenmez.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Etkinin yönü aracın nasıl kullanıldığına bağlıdır.
Aynı araç denetim ve bilgilendirme için de çıkar amacıyla da kullanılabilir; etkisinin olumlu ya da olumsuz olması nasıl ve kimin çıkarı için kullanıldığına bağlıdır.
Zor
20Bir öğrenci şu sırayı kuruyor: Bilimsel bilgi birikir → teknolojik icatlar ortaya çıkar → sanayileşme hızlanır → ? Kitaptaki bilgilere göre soru işaretinin yerine en uygun gelecek ifade aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Toplumsal yapı olduğu gibi korunur.
- B) Geniş aile yapısı güçlenir.
- C) Kentlerden köylere göç başlar.
- D) Dikey hareketlilik ortadan kalkar.
- E) İnsan ve toplum ilişkileri değişir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İnsan ve toplum ilişkileri değişir.
Kitaba göre bilim ve teknolojideki gelişmeyle sanayileşme hızlanmış, üretim artmış ve insan ile toplum ilişkileri değişmiştir; geniş aile çekirdek aileye dönüşmüş, dikey hareketlilik artmıştır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.