11. Sınıf Sosyoloji · Toplumsal Değişme ve Gelişme
Toplumsal Değişme ve Toplumsal Değişmeyi Etkileyen Faktörler
- toplumsal değişme
- ilerleme
- gelişme
- modernleşme
- küreselleşme
- demografi
- maddi kültür
Toplumsal değişme nedir ve hangi faktörlerden etkilenir?
Toplumsal değişme, bir toplumun ilişkiler ağında, değerlerinde, kurumlarında ve etkileşim biçimlerinde meydana gelen dönüşümlerdir. Ataerkil aileden çekirdek aileye geçiş toplumsal değişmeye örnektir. Her toplum değişir; geleneksel toplumlarda değişme yavaş, sanayi toplumlarında hızlıdır ve maddi unsurlar manevi unsurlardan daha hızlı değişir. Toplumsal değişme değer yargısı içermeyen nesnel bir kavramdır, olumlu da olumsuz da olabilir. İlerleme belli bir alanda daha iyiye gitmek, gelişme ise birçok alanın birlikte olumlu yönde değişmesidir. Fiziki çevre, ekonomi, modernleşme, küreselleşme, bilim ve teknoloji, demokratikleşme, nüfus ve kitle iletişim araçları değişmeyi etkileyen faktörlerdir. Kıyı ve ova toplumları dağlık ve kapalı bölgelere göre daha hızlı değişir. Matbaa, makineleşme, internet ve cep telefonu gündelik yaşamı değiştirmiştir; hızlı nüfus artışı ise çarpık kentleşmeye yol açabilir. Her gelişme bir değişmedir, ancak her değişme gelişme değildir.
Toplumsal Değişme ve Toplumsal Değişmeyi Etkileyen Faktörler: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, toplumsal değişmenin ne olduğunu, değişme ile gelişme ve ilerleme arasındaki farkı ve değişmeyi etkileyen etkenleri anlatıyor. Herakleitos’un dediği gibi “Değişmeyen tek şey değişimin kendisidir.”
- Toplumsal değişme: Bir toplumun ilişkiler ağında, değerlerinde, kurumlarında ve etkileşim biçimlerinde meydana gelen dönüşümlerdir; ataerkil aileden çekirdek aileye geçiş gibi.
- Hız: Her toplum değişir; geleneksel toplumlarda değişme yavaş, sanayi toplumlarında hızlıdır. Maddi unsurlar manevi unsurlardan daha hızlı değişir.
- Değişme, ilerleme ve gelişme: Değişme değer yargısı içermeyen nesnel bir kavramdır; olumlu da olumsuz da olabilir. İlerleme belli bir alanda daha iyiye gitmektir; gelişme ise birçok alanın birlikte olumlu yönde değişmesidir.
- Fiziki çevre ve ekonomi: Kıyı ve ova toplumları dağlık ve kapalı bölgelere göre daha hızlı değişir. İklim değişikliği göçlere yol açar. Ekonomik kaynaklar, gelir dağılımı ve ekonomik sistem değişmenin yönünü belirler.
- Modernleşme ve küreselleşme: Modernleşme geleneksel toplumun modern topluma dönüşme sürecidir; küreselleşme ilişkilerin ulusal sınırları aşarak dünyaya yayılmasıdır.
- Bilim, teknoloji ve demokratikleşme: Matbaa, makineleşme, internet ve cep telefonu ilişkileri ve gündelik yaşamı değiştirmiştir. Demokratikleşme değişmenin akılcı ve ikna yoluyla gerçekleşmesini sağlar.
- Kültür, demografi ve kitle iletişim: Maddi kültür manevi kültürden hızlı değişir. Hızlı nüfus artışı çarpık kentleşmeye yol açabilir. Kitle iletişim araçları değişmeyi yayar.
Unutma: Her gelişme bir değişmedir ama her değişme gelişme değildir; değişme iyi ya da kötü yönde olabilir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Değişme, ilerleme ve gelişme kavramlarını birer cümleyle tanımla ve değer yargısı içerip içermediklerini işaretle.
- Toplumsal değişmeyi etkileyen dokuz etkeni say ve her birine bir örnek ekle.
- Büyükanne ve büyükbabanla bugünün hayatını üç farklı alanda karşılaştır.
Günlük hayattan: Mahalle bakkallarının yerini büyük marketlerin alması bir toplumsal değişmedir. Kimine göre alışverişi kolaylaştıran bir ilerleme, kimine göre komşuluk ilişkilerini zayıflatan bir kayıptır.
Sık yapılan hata: Değişmeyi her zaman olumlu bir şey sanmak. Değişme nesnel bir kavramdır; çevre kirliliğinin artması da bir toplumsal değişmedir ama gelişme değildir.
İpucu: “Herkes için daha mı iyi?” sorusunu sor. Cevap tartışmalıysa “değişme”, açıkça olumluysa “gelişme” kelimesini kullan.
Derinleş
Kitaptaki giriş sorusunu düşün: Yaşlı insanlar eski dostlukların, mahalle kültürünün kalmadığından neden yakınır? Bir büyüğünle kısa bir söyleşi yap ve gençliğinden bugüne değişen üç şeyi not et; her birinin hangi etkenle değiştiğini yaz. Düşün: Teknolojideki hızlı değişme ile değerlerdeki yavaş değişme arasındaki fark ne tür sorunlar doğurur?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir toplumda geniş ailenin yerini zamanla çekirdek ailenin aldığı, akraba ilişkilerinin ve mahalle kültürünün de dönüştüğü gözlenmiştir. Bu dönüşümler en genel olarak hangi kavramla açıklanır?
- A) Toplumsal tabakalaşma
- B) Toplumsal kontrol
- C) Kültürel değer
- D) Toplumsal rol
- E) Toplumsal değişme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Toplumsal değişme
Bir toplumun ilişkiler ağında, değerlerinde ve kurumlarında meydana gelen dönüşümlere toplumsal değişme denir; ataerkil aileden çekirdek aileye geçiş kitapta örnek verilir.
Kolay
2Bir filozofa ait olduğu bilinen “Her şey değişir, değişmeyen tek şey değişimin kendisidir.” sözü, toplumsal değişmenin hangi özelliğini vurgular?
- A) Yalnız sanayi toplumlarında yaşandığını
- B) Zorunlu ve sürekli bir süreç olduğunu
- C) Her zaman iyiye doğru gittiğini
- D) Yalnız planlı olarak gerçekleştiğini
- E) Manevi unsurlarda daha hızlı olduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Zorunlu ve sürekli bir süreç olduğunu
Söz, değişmenin her toplumda süren, kaçınılmaz bir süreç olduğunu vurgular. Değişme geleneksel toplumlarda da yaşanır, iyi ya da kötü yönde olabilir ve plansız da gerçekleşebilir.
Kolay
3Bir ülkede iş gücüne dayalı üretimden makineye dayalı üretime geçilmiş, böylece üretim belirli bir alanda daha verimli hâle gelmiştir. Ders kitabına göre bu durum hangi kavramla adlandırılır?
- A) Gerileme
- B) Çözülme
- C) Tabakalaşma
- D) İlerleme
- E) Yozlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İlerleme
Toplumsal yapının belirli bir yönünde daha iyiye ve yararlıya yöneliş ilerlemedir; kitap makineye dayalı üretime geçişi ilerlemeye örnek verir.
Kolay
4Bir ülkede orta sınıf yaygınlaşmış, mal ve hizmet üretimi artmış, insan hakları alanında iyileşmeler olmuş ve akılcı düşünce yaygınlaşmıştır. Birçok alanda birlikte görülen bu olumlu değişim hangi kavramla adlandırılır?
- A) Gerileme
- B) Gelişme
- C) Kültürel gecikme
- D) Toplumsal çözülme
- E) Yatay hareketlilik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gelişme
Sosyal, siyasal, kültürel ve ekonomik birçok öğenin birlikte ileriye doğru değişmesi gelişmedir. İlerleme ise yalnız belirli bir alanda iyiye gidişi anlatır.
Kolay
5Bir köyde kuraklık nedeniyle tarım yapılamaz hâle gelmiş ve köy halkının çoğu başka yerlere göç etmiştir. Bu durum toplumsal değişmenin hangi özelliğine örnektir?
- A) Yalnız yönetim kararıyla olmasına
- B) Manevi unsurlarda hızlı olmasına
- C) Her zaman ilerleme olmasına
- D) Plansız biçimde gerçekleşebilmesine
- E) Hiçbir alanı etkilememesine
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Plansız biçimde gerçekleşebilmesine
Kuraklık, deprem, sel gibi doğal olaylar öngörülemeyen, yani plansız değişmelere yol açar. Yönetimin aldığı eğitim, sağlık ve ulaşım kararları ise planlı değişmeye örnektir.
Kolay
6Bir hükûmet, ülke genelinde zorunlu eğitim süresini uzatma ve yeni sağlık ocakları açma kararı almıştır. Bu kararların yol açacağı değişme için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Planlı bir değişmedir.
- B) Doğal afet kaynaklıdır.
- C) Plansız bir değişmedir.
- D) Kültürel çözülmedir.
- E) Yatay hareketliliktir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Planlı bir değişmedir.
Eğitim, sağlık ve ulaşım alanında yönetimin aldığı kararlarla gerçekleşen değişmeler planlı değişmeye örnektir. Doğal afetler plansız değişmeye yol açar.
Kolay
7Bir kasabada önce akıllı telefonlar ve büyük marketler yaygınlaşmış, ancak insanların komşuluk ve misafirlik anlayışı çok daha yavaş değişmiştir. Bu gözlem toplumsal değişmenin hangi özelliğini gösterir?
- A) Manevi unsurların maddi unsurlardan hızlı değişmesini
- B) Değişmenin yalnız kentlerde görülmesini
- C) Maddi unsurların manevi unsurlardan hızlı değişmesini
- D) Değişmenin hiçbir zaman çatışma yaratmamasını
- E) Değişmenin her zaman planlı gerçekleşmesini
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Maddi unsurların manevi unsurlardan hızlı değişmesini
Kitaba göre toplumsal yapının maddi unsurlarındaki değişme manevi unsurlardakinden daha hızlıdır. Telefon ve market maddi, komşuluk anlayışı manevi kültürdür.
Kolay
8Kitaptaki bilgiye göre deniz kıyısında ya da ovada yer alan dışa dönük toplumlar ile kara içinde ya da dağlık bölgede yer alan kapalı toplumlar değişme hızı bakımından karşılaştırılmaktadır. Bu karşılaştırma toplumsal değişmeyi etkileyen hangi faktörle ilgilidir?
- A) Demokratikleşme
- B) Kitle iletişim araçları
- C) Ekonomik sistem
- D) Modernleşme
- E) Fiziki çevre
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Fiziki çevre
Yeryüzü şekilleri, iklim, denize yakınlık gibi özellikler fiziki çevre faktörüne girer; kıyı ve ova toplumları dağlık bölgelere göre daha hızlı değişir.
Orta
9Bir köyde nüfus hızla artmıştır. Köylülerin bir kısmı bunu güç artışı olarak görürken bir kısmı da toprakların yetmeyeceğinden endişe etmektedir. Bu durum değişme kavramı için aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Değişme her zaman toplumun iyiliğine olan bir süreçtir.
- B) Değişme yalnız ekonomik alanda gerçekleşebilir.
- C) Değişme ilerleme ile aynı anlamı taşıyan bir kavramdır.
- D) Değişme yalnız yönetim kararlarıyla başlatılabilir.
- E) Değişme, değer yargısı içermeyen nesnel bir kavramdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Değişme, değer yargısı içermeyen nesnel bir kavramdır.
Kitaba göre nüfus artışı kimine göre gelişme kimine göre gerilemedir ama herkese göre bir değişmedir; bu yüzden değişme değer yargısı içermez. İlerleme ve gelişme ise iyiye gidişi anlatır.
Orta
10Fabrikalarda elektriğin kullanılmasıyla üretim artmış ve ucuzlamış, fabrikaların işçi ihtiyacı kırdan kente göçü hızlandırmış, bu göçle kentleşme hız kazanmıştır. Bu süreç toplumsal değişmenin hangi özelliğini gösterir?
- A) Değişmenin yalnız doğal afetlerle başlamasını
- B) Manevi unsurların maddi unsurlardan önce değişmesini
- C) Bir alandaki değişmenin öteki alanları etkilemesini
- D) Değişmenin her toplumda aynı hızda olmasını
- E) Değişmenin toplumda hiç direnç görmemesini
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bir alandaki değişmenin öteki alanları etkilemesini
Elektrikteki gelişme üretimi, üretim göçü, göç kentleşmeyi etkilemiştir; kitaba göre bir alandaki toplumsal değişme öteki alanlardan bağımsız değildir.
Orta
11Bir ülkede kısa sürede çok sayıda yenilik yapılmış; toplumun bir kesimi bu yeniliklere karşı çıkmış, kurumlar ile bireyler arasında uyuşmazlıklar baş göstermiştir. Bu durum ders kitabındaki hangi bilgiyle açıklanabilir?
- A) Değişme her zaman yavaş ve sessiz olur.
- B) Hızlı değişme bunalımlara yol açabilir.
- C) Değişme yalnız maddi unsurları etkiler.
- D) Planlı değişmeler hiçbir sorun yaratmaz.
- E) Değişme toplumun bütün kesimlerince kabul edilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hızlı değişme bunalımlara yol açabilir.
Kitaba göre hızlı değişme bunalım ve uyuşmazlıklara yol açabilir; ilk dönemde toplumun bazı kesimleri değişime muhalefet edebilir ve çatışma çıkabilir.
Orta
12Bir ülkede yüksek enflasyon ve işsizlik sürerken başka bir ülkede üretim yaygınlaşmış ve ekonomik büyümeden bütün bireyler yararlanmaktadır. Kitaba göre bu iki ülke karşılaştırıldığında aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılır?
- A) Ekonomi toplumsal değişmeyi hiç etkilemez.
- B) Enflasyon gelişmeyi hızlandıran bir etkendir.
- C) İki ülkede değişme aynı yönde gerçekleşir.
- D) Ekonomik durum değişmenin yönünü etkiler.
- E) Ekonomik büyüme yalnız aileyi etkiler.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ekonomik durum değişmenin yönünü etkiler.
Kitaba göre yüksek enflasyon ve işsizliğin olduğu yerde gelişmeden söz edilemez; büyümenin nimetlerinin paylaşıldığı yerde ise kurumlar olumlu etkilenir. Ekonomi değişmenin yönünü belirler.
Orta
13Kitaba göre serbest piyasa ekonomisi girişimciliği, özel mülkiyeti, rekabeti ve bireyciliği beraberinde getirir; bu da tüketim alışkanlıklarından ahlak anlayışına kadar değişime yol açar. Bu açıklama toplumsal değişmeyi etkileyen hangi faktörün örneğidir?
- A) Ekonomik sistem
- B) Fiziki çevre
- C) Demografi
- D) İklim değişikliği
- E) Kitle iletişim
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ekonomik sistem
Toplumda uygulanan ekonomik sistem, toplum yapısını etkileyerek değişime yol açar; kitap serbest piyasa ekonomisini örnek verir.
Orta
14Bir ülkede yönetici kadro, gelişmiş ülkelerdeki kurumları örnek alarak demokrasiyi yerleştirmeyi, kentleşmeyi ve altyapıyı yaygınlaştırmayı planlamıştır. Bu süreç aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?
- A) Toplumsal çözülme
- B) Kültürel gecikme
- C) Kapalı tabakalaşma
- D) Modernleşme
- E) Yatay hareketlilik
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Modernleşme
Geleneksel toplumun modern topluma dönüşmesi modernleşmedir; kitaba göre daha çok yönetici elitlerce gerekli görülen ve gelişmiş ülkelerin örnek alındığı planlı bir değişmedir.
Orta
15Kasırga ve taşkınlar nedeniyle yurdunu bırakmak zorunda kalan topluluklar, göç ettikleri bölgede yeni geçim kaynaklarına yönelmiş; göç alan bölgede de düzen bozulmuştur. Bu durum toplumsal değişmeyi etkileyen hangi faktörle ilgilidir?
- A) Demokrasi
- B) Kitle iletişimi
- C) Ekonomik sistem
- D) Modernleşme
- E) İklim
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İklim
Kitapta iklim, fiziki çevre içinde değişmeyi etkileyen doğal bir unsur olarak anılır; iklim değişikliğine bağlı afetler göçlere, göç alan bölgede istikrarsızlığa yol açar.
Orta
16Bir sınıfta “Bilimsel ve teknik gelişmenin her zaman iyi sayılması, Batı dışındaki toplumların geri kabul edilmesine yol açabilir.” cümlesi tartışılmaktadır. Bu cümle ders kitabındaki hangi görüşü destekler?
- A) Değişme kavramının ilerleme yerine tercih edilmesini
- B) Her yeniliğin eskisinden daha iyi olduğunu
- C) Toplumların değişmeden varlığını sürdürdüğünü
- D) Değişmenin yalnız Batı toplumlarında yaşandığını
- E) Gelişmenin değer yargısı içermediğini
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Değişme kavramının ilerleme yerine tercih edilmesini
Kitaba göre gelişme ve ilerleme hep iyiye gidişi anlattığından her değişikliğe uygulanamaz ve Batı dışını geri sayma anlayışına yol açabilir; bu yüzden günümüzde değişme kavramı kullanılır.
Zor
17Üç öğrencinin görüşü şöyledir: Aslı: “Her gelişme bir değişmedir.” Bora: “Her değişme bir gelişmedir.” Cansu: “Değişme olumsuz yönde de olabilir.” Kitaptaki bilgilere göre hangi öğrencilerin görüşü doğrudur?
- A) Yalnız Bora’nın
- B) Aslı ve Bora’nın
- C) Aslı ve Cansu’nun
- D) Yalnız Cansu’nun
- E) Bora ve Cansu’nun
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Aslı ve Cansu’nun
Gelişme olumlu yöndeki bir değişme olduğundan her gelişme değişmedir; ama değişme iyi ya da kötü yönde olabileceğinden her değişme gelişme değildir. Bu yüzden Aslı ve Cansu haklıdır.
Zor
18Bir araştırmacı iki köyü karşılaştırıyor: K köyü dağların arasında, dış dünyaya kapalıdır. L köyü ise ova üzerinde, ana yola ve limana yakındır. İki köyde de nüfus aynıdır. Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi beklenir?
- A) K köyünde değişmenin hiç görülmemesi
- B) L köyünde değişmenin K köyünden hızlı olması
- C) İki köyde değişmenin aynı hızda olması
- D) K köyünde değişmenin L köyünden hızlı olması
- E) L köyünde yalnız manevi kültürün değişmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) L köyünde değişmenin K köyünden hızlı olması
Ovada ve dışa dönük toplumlarda değişme hızlı, dağlık ve kapalı toplumlarda yavaştır; ama hiçbir toplum değişmeden kalmaz. Bu yüzden L köyünün daha hızlı değişmesi beklenir.
Zor
19Kitaba göre modernleşme daha çok gelişmiş ülkelerdeki yeniliklerin taklit edilmesi ya da benimsenmesi esasına dayanır; az gelişmiş ülkelerin endüstrileşmiş ülkeler modeline göre değişmesi de başka bir olguyu ortaya çıkarır. Bu bilgilere göre modernleşme ile küreselleşme arasındaki ilişki için hangisi söylenebilir?
- A) Modernleşme ile küreselleşme birbirini engeller.
- B) Küreselleşme yalnız tarım toplumlarında görülür.
- C) Modernleşme süreci küreselleşmeyi besleyebilir.
- D) Modernleşme yalnız plansız bir değişmedir.
- E) Küreselleşme modernleşmeden önce tamamlanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Modernleşme süreci küreselleşmeyi besleyebilir.
Kitaba göre az gelişmiş ülkelerin endüstrileşmiş ülkeler modeline göre değişmesi küreselleşme olgusunu ortaya çıkarır; yani modernleşme küreselleşmeyi besler. Modernleşme planlı bir değişmedir.
Zor
20Bir şehirde bakkalların yerini büyük marketler almış, mahallede yüz yüze ilişkilerin yerini daha resmî ilişkiler almıştır. Yaşlılar eski dostlukların kalmadığından yakınırken gençler yeni olanaklardan memnundur. Bu durumla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi kitaptaki bilgilerle uyumludur?
- A) Aynı değişme farklı kesimlerce farklı değerlendirilebilir.
- B) Bu değişme herkesçe kabul edildiği için bir gelişmedir.
- C) Bu durum yalnız ekonomik bir değişmedir.
- D) Yeni olan her durum eskisinden daha iyidir.
- E) Yaşlıların yakınması değişmenin olmadığını gösterir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Aynı değişme farklı kesimlerce farklı değerlendirilebilir.
Değişme değer yargısı içermez; kimine göre olumlu kimine göre olumsuz olabilir. Kitaba göre gelişmeden söz etmek için değişmenin herkesçe olumlu kabul edilmesi gerekir; yeni her zaman eskiden iyi değildir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.