12. Sınıf Tarih · İki Küresel Savaş Arasında Dünya
SSCB’nin Kurulmasının Orta Asya Türk Toplumlarında Meydana Getirdiği Değişim
- Bolşevik İhtilali
- self-determinasyon
- kolhoz
- Basmacı Hareketi
- Ceditçilik
- Türkistan
- Ahmet Zeki Velidi Togan
SSCB'nin kurulması Orta Asya Türklerini nasıl etkiledi?
SSCB'nin kurulması, Orta Asya ve Kafkasya'daki Türk toplulukları için vaat edilen özerklik yerine merkezî baskı ve kolektifleştirme getirdi. 1917'de Çarlık yıkıldı ve Lenin önderliğindeki Bolşevikler "barış, ekmek ve toprak" sloganıyla iktidarı aldı. Bolşevikler azınlıkların desteğini kazanmak için self-determinasyon, yani kendi kaderini tayin hakkı vaat etti ve birçok Müslüman Türk bu vaade güvendi. Ancak Taşkent'te yönetiminde hiç Türk bulunmayan bir Türkistan Sovyet yönetimi kuruldu ve bölge 1920'ye gelindiğinde tamamen Sovyet denetimine girdi. Stalin döneminde kolhoz sistemiyle özel mülkiyet kaldırıldı ve köylünün toprağına el konuldu. Sovyetlere karşı silahlı direniş Basmacı Hareketi olarak bilinir; Enver Paşa 1922'de bu mücadelede şehit düştü, Başkurt lider Ahmet Zeki Velidi Togan da harekete katıldı. Ceditçiler ise eğitim ve kültür alanında Rus baskısına karşı çıktı.
SSCB’nin Kurulmasının Orta Asya Türk Toplumlarında Meydana Getirdiği Değişim: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, 1917 Rus İhtilali'nden sonra kurulan Sovyet yönetiminin Orta Asya ve Kafkasya'daki Türk toplulukları üzerinde yarattığı baskıyı ve bu baskıya karşı verilen millî mücadeleleri anlatır.
- 1917'de Çarlık yıkıldı; Lenin önderliğindeki Bolşevikler "barış, ekmek ve toprak" sloganıyla iktidarı aldı ve 1918'deki Brest-Litovsk Antlaşması ile savaştan çekildi.
- Bolşevikler azınlıkların desteğini almak için self-determinasyon (kendi kaderini tayin) hakkı vaat etti; birçok Müslüman Türk bu vaade güvendi.
- Taşkent'te yönetiminde hiç Türk bulunmayan bir Türkistan Sovyet yönetimi kuruldu ve "önce parçala, sonra yönet" anlayışı uygulandı; bölge 1920'ye gelindiğinde tamamen Sovyet denetimine girdi.
- Stalin döneminde kolhoz (kolektif devlet çiftliği) sistemiyle özel mülkiyet kaldırıldı, köylünün toprağına el konuldu; baskı arttı ve Türklerin umutları boşa çıktı.
- Ceditçiler ve Alaş Orda gibi hareketler eğitim ve kültür alanında Rus baskısına karşı çıktı; 1916'da Türkistan'da zorla askere alma kararına karşı büyük bir ayaklanma başladı.
- Sovyetlere karşı silahlı direniş Basmacı Hareketi olarak bilinir. Enver Paşa 1922'de bu mücadele sırasında şehit düştü; Başkurt lider Ahmet Zeki Velidi Togan da harekete katıldı.
Unutma: Self-determinasyon vaadi bir taktikti; Sovyet yönetimi yerleştikten sonra Türk topluluklarına özerklik değil, merkezî baskı ve kolektifleştirme geldi.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bu konuyu vaat ile uygulamayı karşılaştırarak çalış.
- Vaat: Halklara kendi kaderini belirleme hakkı. Uygulama: Taşkent'te yönetimde hiç Türk bulunmayan bir Sovyet idaresi kuruldu, bölge parçalanarak yönetildi.
- Vaat: "Barış, ekmek ve toprak." Uygulama: Stalin döneminde kolhoz sistemiyle köylünün toprağına el konuldu.
- Tepki: Ceditçiler eğitim ve kültürle, Basmacı Hareketi silahla direndi.
Her vaadin karşısına ne yapıldığını yazınca konunun ana fikri ortaya çıkar: Türk toplulukları umutla bekledikleri bağımsızlık yerine daha sıkı bir denetimle karşılaştı.
Günlük hayattan: Bir ürünün reklamında söylenenlerle kullanırken yaşadıklarını karşılaştırdığında aynı yöntemi uygularsın: Söz mü, uygulama mı belirleyicidir?
Sık yapılan hata: "Bolşevikler Türk topluluklarına bağımsızlık verdi." Doğrusu: Bağımsızlık yalnızca vaat edildi; bölge 1920'ye gelindiğinde tamamen Sovyet denetimine girdi.
Derinleş
Sovyet yönetimi döneminde Orta Asya Türk halklarının yazı sistemlerinin birkaç kez değiştirildiğini araştır: Hangi alfabelerden hangilerine geçildi ve bunun gerekçesi olarak ne gösterildi? Bir halkın alfabesinin kısa aralıklarla değiştirilmesi, dedelerin yazdığı mektupları torunların okuyabilmesini nasıl etkiler? Bağımsızlıktan sonra bazı Türk cumhuriyetlerinin alfabe konusunda aldığı kararları da inceleyerek kısa bir karşılaştırma yaz.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir belgeselden not: "1918'den sonra Fergana Vadisi'nde, Sovyet yönetiminin toprak ve tahıl el koymalarına karşı köylerde silahlı gruplar oluştu. Sovyet basını onlara 'eşkıya' anlamında bir ad taktı; 1921'de Türkistan'a gelen Enver Paşa da bu direnişe katıldı." Notta anlatılan millî direniş aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gazavât Hareketi
- B) Ceditçilik Hareketi
- C) Musavat Hareketi
- D) Basmacı Hareketi
- E) Alaş Orda Hareketi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Basmacı Hareketi
Türkistan'da Sovyet yönetimine karşı yürütülen ve Enver Paşa'nın katıldığı silahlı direniş Basmacı Hareketi'dir. Alaş Orda da aynı dönemde Kazak bozkırında ortaya çıkan bir millî harekettir; ancak Fergana merkezli silahlı direniş değil, Kazak özerklik hareketidir.
Kolay
2Bir öğrencinin hazırladığı zaman şeridinde şu not var: "3 Mart 1918 – Bolşevik Rusya, Almanya ve müttefikleriyle ayrı barış imzalayıp savaştan çekildi. Antlaşmayla Kars, Ardahan ve Batum'un geleceği halk oylamasına bırakıldı; bölge Osmanlı'ya geri döndü." Notta sözü edilen antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Brest-Litovsk Antlaşması
- B) Türkmençay Antlaşması
- C) Bükreş Antlaşması
- D) Versay Antlaşması
- E) Hasavyurt Antlaşması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Brest-Litovsk Antlaşması
Rusya, Mart 1918'de Brest-Litovsk Antlaşması ile savaştan çekilmiş; Kars, Ardahan ve Batum bu antlaşmayla Osmanlı'ya dönmüştür. Bükreş Antlaşması da 1918'de imzalanmıştır; fakat Romanya'nın savaştan çekilmesini düzenler.
Kolay
3Temsilî bir 1917 bildirisi: "Petrograd'da Kışlık Saray alındı, geçici hükûmet düşürüldü. Lenin önderliğindeki parti halka barış, ekmek ve toprak sözü veriyor; fabrikalar işçilere, topraklar köylülere verilecek." Bildiride iktidarı ele geçirdiği anlatılan grup aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Menşevikler
- B) Ceditçiler
- C) Musavatçılar
- D) Bolşevikler
- E) Kadetler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bolşevikler
Ekim 1917'de Lenin önderliğinde geçici hükûmeti deviren grup Bolşeviklerdir. Menşevikler de sosyalist bir gruptur; ancak Bolşeviklerle ayrışmış, iktidarı ele geçiren taraf olmamıştır.
Kolay
4Temsilî bir anı parçası: "İstanbul'dan Moskova'ya, oradan Buhara'ya geçen paşa, Türkistan'daki direnişçilerin başına geçti. 4 Ağustos 1922'de bugünkü Tacikistan topraklarında, Belcuvan yakınlarında Sovyet birlikleriyle çarpışırken şehit düştü." Anıda sözü edilen Osmanlı paşası aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Talat Paşa
- B) Cemal Paşa
- C) Nuri Paşa
- D) Enver Paşa
- E) Sait Halim Paşa
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Enver Paşa
Basmacı Hareketi'ne katılan ve 1922'de Belcuvan yakınlarında Sovyet birlikleriyle çarpışırken şehit düşen Enver Paşa'dır. Cemal Paşa da 1922'de ölmüştür; ancak Tiflis'te bir suikast sonucu hayatını kaybetmiştir.
Kolay
5Bir tarih sözlüğünde şu açıklama var: “Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisinin 1903 kongresinde çoğunluğu ele geçiren, Lenin’in önderlik ettiği grup.” Bu açıklama aşağıdakilerden hangisini tanımlamaktadır?
- A) Basmacılar
- B) Bolşevikler
- C) Menşevikler
- D) Alaş Ordacılar
- E) Ceditçiler
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bolşevikler
“Çoğunlukta olanlar” anlamına gelen Bolşevikler, Lenin’in önderlik ettiği gruptur. Menşevikler ise azınlıkta kalan ve Batı Avrupa tarzı sosyal demokrasiyi savunan gruptur.
Kolay
6Bir zaman çizelgesinde şu bilgi yer alıyor: “Türkistan’da 1918’de Türkistan Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Anayasası kabul edildi.” Kaynaklara göre bölgede tamamen Sovyet idaresinin kurulduğu yıl aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 1916
- B) 1905
- C) 1924
- D) 1939
- E) 1920
Cevabı göster
Doğru cevap: E) 1920
1918 anayasasının ardından 1920’de Türkistan’da tamamen Sovyet idaresi kurulmuştur. 1916 ise Millî İstiklal Ayaklanması’nın başladığı yıldır.
Kolay
7Bir tarihçi Sovyet yönetiminin Türkistan’daki temel siyasetini tek bir cümleyle özetliyor. Kaynaklarda bu siyaseti anlatan anlayış aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çar ve Ruslar defolun, Müslümanlara hürriyet!
- B) Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez.
- C) Devlet ideal ve ebedîdir.
- D) Önce parçala, sonra yönet.
- E) Barış, ekmek ve toprak.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Önce parçala, sonra yönet.
Sovyet iktidarının Türkistan’daki temel siyaseti “Önce parçala, sonra yönet.” anlayışına dayanıyordu. “Barış, ekmek ve toprak” ise Bolşeviklerin iktidarı alırken kullandığı slogandır, bölge yönetim siyasetini anlatmaz.
Kolay
81917 sonrasında Bolşevik İhtilali Türkistan’da hızla yayıldı. Kaynaklara göre ihtilalin bölgede demir yolları boyunca hızla yayılmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi olmuştur?
- A) Basmacı Hareketi’nin Sovyetlerle iş birliği yapması
- B) Ceditçi aydınların ihtilali desteklemesi
- C) Enver Paşa’nın Batum’da kurduğu parti
- D) Komünizmin ateşli savunucuları olan demir yolu işçileri
- E) Alaş Ordacıların Moskova’ya bağlılık bildirmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Komünizmin ateşli savunucuları olan demir yolu işçileri
Bolşevik İhtilali Türkistan’da komünizmi ateşli biçimde savunan demir yolu işçileri sayesinde demir yolları boyunca yayılmıştır. Ceditçiler ve Basmacılar ise Rus baskısına karşı mücadele etmiştir.
Kolay
9Bir öğrenci Sovyet liderlerini tanıtan kartlar hazırlıyor. Kartlardan birinde şu bilgiler var: “1879’da Gürcistan’ın Gori kasabasında doğdu. 1924’ten sonra ülkeyi artan bir baskıyla yönetti; II. Dünya Savaşı’nın sonunda denetimini bütün Doğu Avrupa’ya genişletti.” Kartta tanıtılan lider aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Stalin
- B) Çar II. Nikola
- C) Lenin
- D) Ahmet Zeki Velidi Togan
- E) Ergaş Korbaşı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Stalin
Gori’de doğan, Lenin’in 1924’teki ölümünden sonra iktidara gelen ve Doğu Avrupa’yı denetimine alan lider Stalin’dir. Lenin ise 1924’te ölmüştür, bu nedenle sonraki dönemi yönetmiş olamaz.
Kolay
10Kolhoz uygulamasıyla ilgili bir öğrenci şu notları almıştır: I. Özel mülkiyete son verilerek kamu mülkiyeti getirildi. II. Bütün köylüler kolhozlarda toplandı. III. Köylülere geniş topraklar mülk olarak dağıtıldı. Bu notlardan hangileri doğrudur?
- A) I ve III
- B) II ve III
- C) I ve II
- D) I, II ve III
- E) Yalnız III
Cevabı göster
Doğru cevap: C) I ve II
Kolhoz uygulamasında özel mülkiyet kaldırılmış ve köylüler kolhozlarda toplanmıştır. Köylüye toprak verilmemiş, aksine yalnız evleri bırakılmış, sonra onlara da el konulmuştur.
Kolay
11Türkistan’da Sovyet yönetimine karşı yürütülen silahlı millî mücadele, Rusların Hokand Millî Hükûmetini devirmesinin ve ardından yaptığı katliamların tepkisiyle Ergaş Korbaşı önderliğinde başlamıştır. Bu mücadele aşağıdaki adlardan hangisiyle bilinir?
- A) Bolşevik İhtilali
- B) Gazavat Hareketi
- C) Alaş Orda Hareketi
- D) Basmacı Hareketi
- E) Ceditçilik Hareketi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Basmacı Hareketi
Hokand Millî Hükûmetinin devrilmesine tepki olarak Ergaş Korbaşı önderliğinde başlayan silahlı mücadele Basmacı Hareketi’dir. Ceditçilik ise eğitim ve kültür alanındaki reform hareketidir, silahlı bir direniş değildir.
Kolay
12Bir belgeselde şu cümle geçiyor: “Rus emperyalizmine ve onun getirdiği cahilliğe karşı özellikle eğitim ve kültür alanında mücadele veren reformcu aydınlar.” Bu cümlede tanıtılan grup aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Rus Komünist İhtilal Komitesi
- B) Kolhoz yöneticileri
- C) Menşevikler
- D) Bolşevikler
- E) Ceditçiler
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ceditçiler
Eğitim ve kültür alanında Rus baskısına karşı mücadele eden reformcu aydınlar Ceditçilerdir. Bolşevikler ise Rusya’da iktidarı ele geçiren komünist gruptur.
Kolay
13Rusya’da 1917’de yaşanan gelişmeleri sıralayan bir öğrenci şu boşluğu bırakmıştır: “Şubat’ta 200 bin işçinin katıldığı grev büyüdü, Mart’ta Çar II. Nikola tahttan ayrıldı ve yerine …… kuruldu.” Boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
- A) Geçici Hükûmet
- B) Türkiye Şûraları Partisi
- C) Hokand Millî Hükûmeti
- D) Türkistan Sovyet Komiserliği
- E) Milletler Cemiyeti
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Geçici Hükûmet
Çarın tahttan çekilmesinin ardından Devrimci Hükûmet de denilen Geçici Hükûmet kurulmuştur. Türkistan Sovyet Komiserliği ise Kasım 1917’de Taşkent’te kurulan bölgesel bir yönetimdir.
Kolay
14Stalin döneminde Sovyet nüfusunun yaklaşık %70’i çiftçiydi. Yönetim, sosyalizmi daha etkili kılmak için kolektif devlet çiftlikleri kurdu. Bu çiftliklere verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Manda
- B) Sovyet Komiserliği
- C) Kongre
- D) Kolhoz
- E) İcra Heyeti
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kolhoz
Stalin döneminde kurulan kolektif devlet çiftliklerine kolhoz denir. Manda ise savaş sonrası bazı bölgelerin büyük devletlerin yönetimine bırakılmasıdır.
Kolay
15Bir ders kitabındaki kutuda “Lenin, azınlıkların da desteğini almak için bu politikayı benimsediklerini ilan etti; bu vaat Rusya’daki Müslümanlar arasında önemli sayıda Bolşevik taraftarı ortaya çıkardı.” yazıyor. Kutuda sözü edilen politika aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ruslaştırma
- B) Seferberlik
- C) Kolektifleştirme
- D) Yalnızlık Politikası
- E) Self-determinasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Self-determinasyon
Lenin’in azınlıkları kazanmak için verdiği vaat, milletlerin kendi kaderini tayin etmesi anlamına gelen self-determinasyondur. Kolektifleştirme ise sonradan Stalin döneminde uygulanan ve hayal kırıklığı yaratan politikadır.
Kolay
16Başkurt lider Ahmet Zeki Velidi Togan ve Osmanlı’nın eski Harbiye Nazırı Enver Paşa, Türkistan’daki aynı mücadelenin içinde yer aldı. Bu iki ismin katıldığı mücadele aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bolşevik İhtilali
- B) Kolhoz uygulaması
- C) Türkistan Sovyet Komiserliği
- D) Basmacı Hareketi
- E) 1905 Rus Devrimi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Basmacı Hareketi
Enver Paşa ve Ahmet Zeki Velidi Togan Sovyetlere karşı yürütülen Basmacı Hareketi’ne katılmıştır. Bolşevik İhtilali ise Türklerin karşı çıktığı Sovyet yönetimini getiren olaydır.
Kolay
17Temmuz 1916'da Türkistan'da başlayan Millî İstiklal Ayaklanması'nın parolası şuydu: "Çar ve Ruslar defolun, Müslümanlara hürriyet!" Bu parola ayaklanmanın hedefi hakkında aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Çarlığın yerine Bolşevik yönetimini getirmek
- B) Rus ordusundaki görevleri Müslümanlara açmak
- C) Çarın Türkistan'da toprak reformu yapmasını sağlamak
- D) Rus egemenliğine son verip bölgede özgürlüğe kavuşmak
- E) Rusya ile Almanya arasında barış imzalatmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Rus egemenliğine son verip bölgede özgürlüğe kavuşmak
Parola, Çar'ın ve Rusların bölgeden çıkmasını ve Müslümanların özgürlüğünü ister; hedef Rus egemenliğini sona erdirmektir. Parola Bolşevik yönetimini, Rus ordusunda görev almayı, toprak reformunu ya da Rusya'nın dış barışını konu etmez.
Kolay
18Ders kitabındaki yoruma göre Stalin döneminde kurulan kolhozların temel nedeni, Sovyet nüfusunun %70'inin çiftçilerden oluşmasıydı. Bu veri, sosyalizmi daha etkili kılmak isteyen yönetimin neden köye yöneldiğini nasıl açıklar?
- A) Şehir işçileri köylere taşınmak için kolhoz istiyordu.
- B) Sovyet nüfusunun çoğu sanayide çalıştığı için köyler boştu.
- C) Çiftçiler özel mülkiyetin kaldırılmasını kendileri istemişti.
- D) Köylülerin toprağını genişletmek yönetimin ana amacıydı.
- E) Halkın büyük bölümüne ulaşmak tarımı dönüştürmeye bağlıydı.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Halkın büyük bölümüne ulaşmak tarımı dönüştürmeye bağlıydı.
Nüfusun %70'i çiftçi olduğundan sosyalist düzeni yaymak isteyen yönetim tarım kesimini dönüştürmek zorundaydı. Veri, nüfusun sanayide değil tarımda olduğunu gösterir. Kolhozlarla özel mülkiyete son verildiği için köylünün toprağının genişletilmesi de söz konusu değildir; çiftçilerin bu uygulamayı istediğine dair bilgi de yoktur.
Orta
191930'larda Kazak bozkırında sürüleriyle yer değiştiren göçebe ailelerin hayvanlarına el konuldu; aileler devletin kurduğu ortak çiftliklere yerleştirildi ve ürünün büyük kısmını devlete teslim etmeye zorlandı. Bu dönemde bozkırda ağır bir kıtlık yaşandı. Metinde anlatılan uygulamanın Türk toplulukları açısından sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Özel mülkiyetin kalkmasıyla köylülerin toprak ve hayvanlarını yitirmesi
- B) Köylülere geniş toprakların özel mülk olarak dağıtılması
- C) Türk topluluklarına yerel yönetimde tam özerklik verilmesi
- D) Tarım yerine yalnızca ticaretle uğraşmanın zorunlu tutulması
- E) Göçebe ailelerin sürülerinin devlet desteğiyle büyümesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Özel mülkiyetin kalkmasıyla köylülerin toprak ve hayvanlarını yitirmesi
Stalin döneminin kolhoz (ortak çiftlik) sistemi özel mülkiyeti kaldırmış, köylüler ve göçebeler toprak ile hayvanlarını devlete kaptırmıştır. Toprakların özel mülk olarak dağıtıldığı yargısı kolhozun tam tersidir.
Orta
2022 Kasım 1917'de Taşkent'te kurulan Türkistan Sovyet Komiserliğinin yönetiminde, nüfusun büyük çoğunluğu Türk ve Müslüman olduğu hâlde tek bir Türk yer almadı. Birkaç gün sonra Hokand'da toplanan bir kurultay, Türkistan'ın özerkliğini ilan etti. Komiserliğin bu yapısı aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Türkistan halkının Sovyet yönetimini oy birliğiyle seçtiğini
- B) Sovyet yönetiminin yerli halkı yönetimden dışladığını
- C) Bolşeviklerin self-determinasyon vaadini eksiksiz uyguladığını
- D) Türkistan'ın bu tarihte tam bağımsızlığını kazandığını
- E) Hokand kurultayının Sovyet yönetimini desteklediğini
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sovyet yönetiminin yerli halkı yönetimden dışladığını
Çoğunluğu oluşturan Türklerin yönetimde hiç yer almaması, Sovyet yönetiminin yerli halkı dışladığını gösterir. Bolşeviklerin vaadini uyguladığı yargısı yanlıştır; Hokand'daki özerklik ilanı da bu dışlanmaya verilen bir tepkidir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.