12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Deneme
Bitmeyen Çıraklık
- deneme
- Ahmet Hamdi Tanpınar
- izlenimsel deneme
- eleştirel deneme
- Doğu-Batı sorunu
- öznel anlatım
- Yaşadığım Gibi
Tanpınar'ın Bitmeyen Çıraklık denemesinde ne anlatılır?
Bitmeyen Çıraklık, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Yaşadığım Gibi adlı eserinde yer alan ve yerli edebiyatın kaynakları üzerine düşündüren bir denemedir. Yazar, genç bir dostunun teknik olarak başarılı ama anlattığı toprağın sıcaklığından yoksun hikâyesinden yola çıkar. Ana düşünceye göre aydınlar yerli hayatı ne kadar iyi tanırsa tanısın, yazıya geçerken okudukları Batı kitaplarının etkisinden kurtulamaz; bu yüzden edebiyatta çıraklık bitmez. Tanpınar eleştirisini kırıcı olmadan yapar, önce eserin güzel yanlarını över ve kendini de eleştirinin dışında tutmaz. Anlatım birinci kişi ağzından ve özneldir. İzlenimsel denemede yazar kendi benini merkeze alır; eleştirel denemede ise öznellik sürse de konuya eleştirel bir tavırla yaklaşılır ve bu türün dünyadaki temsilcisi Francis Bacon'dır. Tanpınar'ın başlıca eserleri Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü ve Beş Şehir'dir.
Bitmeyen Çıraklık: konu anlatımı ve özeti
Bitmeyen Çıraklık, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın "Yaşadığım Gibi" adlı kitabında yer alan ve yerli edebiyatın kaynakları üzerine düşündüren bir denemedir. Doğu ile Batı arasında kalan aydının yazı serüvenini sorguladığı için Tanpınar'ın düşünce dünyasını tanımada önemlidir.
- Konu: Yazar, genç bir dostunun teknik olarak başarılı ama ruhsuz bulduğu hikâyesinden yola çıkar; eser, anlattığı toprağın sıcaklığından yoksundur.
- Ana düşünce: Aydınlarımız yerli hayatı ne kadar iyi tanırsa tanısın, yazıya geçerken okudukları Batı kitaplarının etkisinden kurtulamaz; bu yüzden edebiyatımızda çıraklık bitmez.
- Yazar eleştirisini kırıcı olmadan yapar: önce eserin güzel yanlarını över, sonra eksikliği gösterir; kendini de bu eleştirinin dışında tutmaz.
- Anlatıcı yazarın kendisidir; birinci kişi ağzından öznel bir anlatım vardır, yer yer betimleme ve öyküleme kullanılır.
- Deneme çeşitleri: İzlenimsel (klasik) denemede yazar kendi benini merkeze alır (Montaigne, Ahmet Haşim, Ataç); eleştirel denemede öznellik sürse de konuya eleştirel bir tavırla yaklaşılır (Francis Bacon).
- Tanpınar'ın başlıca eserleri: Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Mahur Beste, Beş Şehir, 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi.
Unutma: Eleştirel denemenin dünyadaki temsilcisi İngiliz yazar Francis Bacon'dır; "François Bacon" yazımı yanlıştır, isimleri doğru eşleştir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bu denemedeki eleştiriyi kavramak için yazarın izlediği yolu adım adım çıkar:
- Çıkış noktası: Genç bir dostunun teknik olarak başarılı ama ruhsuz bulduğu hikâyesi.
- Tespit: Eser, anlattığı yerin sıcaklığından yoksundur.
- Genelleme: Yazarlar yerli hayatı tanısa da yazarken okudukları Batı kitaplarının etkisinde kalır.
- Sonuç: Bu yüzden edebiyatımızda çıraklık bitmez; kendi sesimizi bulmak sürekli bir çabadır.
Yazarın eleştiri biçimine de dikkat et: Önce güzel yanları över, sonra eksikliği söyler. Bu, kırmadan eleştirmenin bir yoludur.
Günlük hayattan: Sevdiğin bir müzisyeni taklit ederek çalmayı öğrenen biri, kendi tarzını bulmadan önce uzun süre o müzisyenin etkisinde kalır.
Sık yapılan hata: Yazarın Batı edebiyatını reddettiğini düşünmek. Doğrusu: Yazar etkilenmeyi değil, yerli hayatı içselleştirmeden yazmayı sorgular.
Derinleş
Sevdiğin bir müzik, film ya da edebiyat örneğinde yerli kaynaklar ile dış etkilerin nasıl bir araya geldiğini incele. Bu örnekte etkilenmenin taklide mi, özgün bir sese mi dönüştüğünü gerekçeleriyle tartış. Ardından bir arkadaşının yazdığı bir metni, yazarın yaptığı gibi önce güzel yanlarını söyleyerek ve kırmadan değerlendiren kısa bir not yaz.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir öğrenci sunumunda iki yazarı karşılaştırıyor: “Birincisi kendini anlatır, okura bir yargı dayatmaz. İkincisi ise 17. yüzyıl İngiltere'sinde devlet adamlığı da yapmış bir düşünürdür; denemelerinde konuları tartar, öğüt verir ve kesin yargılara ulaşır.” Sunumda sözü edilen ikinci yazar kimdir?
- A) Montaigne
- B) Francis Bacon
- C) Nurullah Ataç
- D) Ahmet Haşim
- E) Charles Dickens
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Francis Bacon
Eleştirel denemenin temsilcisi sayılan, devlet görevlerinde de bulunmuş İngiliz düşünür Francis Bacon'dır. Montaigne denemenin kurucusudur ama Fransız'dır ve kendini anlatan izlenimsel denemeyi temsil eder; ilk yazar o olarak düşünülmüştür.
Kolay
2Ayşe, “Bir Çınarın Altında” başlıklı denemesinde şöyle yazıyor: “Çocukken bu ağacın gövdesine sırtımı yaslar, gölgesinin bütün dünyayı kapladığını sanırdım. Bugün yine aynı yerdeyim; ağaç küçülmemiş, ama ben büyümüşüm. Belki de büyümek, eskiden sığındığımız yerlerin ölçüsünü yeniden öğrenmektir.” Bu metindeki anlatıcı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Anlatıcı yazarın kendisidir ve birinci tekil kişi ağzından konuşur.
- B) Anlatıcı olayları dışarıdan izleyen üçüncü tekil kişidir.
- C) Anlatıcı yazarın yarattığı kurmaca bir kahramandır.
- D) Anlatıcı her şeyi bilen ve kendini okurdan gizler.
- E) Anlatıcı ikinci tekil kişiyle okura seslenen bir kahramandır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anlatıcı yazarın kendisidir ve birinci tekil kişi ağzından konuşur.
Denemede kurmaca yoktur; yazar kendi düşünce ve yaşantısını birinci tekil kişi ağzından (“sığınırdım, büyümüşüm”) anlatır. Hikâye ve romandaki kurmaca kahraman-anlatıcı ile karıştırılmamalıdır; denemede “ben” doğrudan yazarın kendisidir.
Kolay
3Okul kütüphanesinde Tanpınar rafını düzenleyen Selin, yazarın roman, şiir ve gezi yazısı kitaplarını ayrı ayrı dizdikten sonra elinde bir kitap kalıyor. Kitabın arka kapağında, yazarın yıllar boyunca gazete ve dergilerde yayımlanmış yazılarının ölümünden sonra bir araya getirildiği, “Bitmeyen Çıraklık” denemesinin de bunların arasında olduğu yazıyor. Selin'in elindeki kitap hangisidir?
- A) Beş Şehir
- B) Yaşadığım Gibi
- C) Huzur
- D) Saatleri Ayarlama Enstitüsü
- E) Sahnenin Dışındakiler
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yaşadığım Gibi
“Bitmeyen Çıraklık”, Tanpınar'ın dağınık yazılarının ölümünden sonra derlendiği Yaşadığım Gibi'de yer alır. Beş Şehir de deneme türündedir, bu yüzden çekicidir; ancak Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul üzerine yazılmış, kendi içinde bütünlüklü bir şehir denemeleri kitabıdır.
Kolay
4Bir edebiyat dersinde öğretmen tahtaya şu notu yazıyor: “16. yüzyılda yaşadı; kitabına ‘Denemeler’ adını verdi. ‘Kitabımın konusu benim.’ diyerek okuruna kendi alışkanlıklarını, kuşkularını ve okuduklarını samimi bir dille anlattı.” Notta tanıtılan, deneme türünün kurucusu sayılan yazar kimdir?
- A) Francis Bacon
- B) Victor Hugo
- C) André Gide
- D) Montaigne
- E) Jean-Jacques Rousseau
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Montaigne
Denemeler (Essais) adlı eseriyle türe adını veren ve kendini anlatan izlenimsel denemenin kurucusu Fransız yazar Montaigne'dir. Francis Bacon da 16-17. yüzyılda deneme yazmıştır; ancak onun denemeleri kişisel izlenimden çok öğüt ve yargı veren eleştirel bir nitelik taşır.
Kolay
5Bitmeyen Çıraklık şöyle başlar: “Güzel bir akşamdı. Oturduğumuz plaj kahvesinde, genç dostum bana yeni yazdığı hikâyeyi okudu.” Bu bölüme göre yazarın genç dostuyla buluştuğu yer neresidir?
- A) Bir kütüphane
- B) Bir okul bahçesi
- C) Bir plaj kahvesi
- D) Bir kasaba oteli
- E) Bir yayınevi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bir plaj kahvesi
Metnin ilk cümlelerinde buluşmanın akşam vakti bir plaj kahvesinde geçtiği açıkça söylenir. Kasaba otelleri ise genç yazarın Anadolu'daki anılarında geçen bir ayrıntıdır.
Kolay
6Genç yazar, eserlerindeki eksikliğin kendisini “kendimden nefret edecek kadar meyus ediyor” der. Bu cümlede “meyus” kelimesinin anlamı hangisidir?
- A) Mutlu, sevinçli
- B) Öfkeli, kızgın
- C) Üzgün, karamsar
- D) Şaşkın, meraklı
- E) Gururlu, kendinden emin
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Üzgün, karamsar
Ders kitabına göre “meyus”, üzgün ve karamsar demektir; genç yazar eksikliğini fark ettiği için umutsuzluğa düşmüştür. “Gururlu, kendinden emin” ise onun bu sözlerdeki ruh hâline tamamen ters düşer.
Kolay
7Genç yazar, Anadolu'daki hayatı anlatırken “çember sakallı eşraf” ifadesini kullanır. Ders kitabında “eşraf” kelimesinin anlamı da verilmiştir. “Eşraf” kelimesinin anlamı hangisidir?
- A) Bir yerde sözü geçenler, ileri gelenler
- B) Tarlada gündelik çalışan işçiler
- C) Yolculara hizmet eden otelciler
- D) Köyden kente göç edenler
- E) Yabancı ülkelerden gelenler
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bir yerde sözü geçenler, ileri gelenler
Ders kitabına göre “eşraf”, bir yerde sözü geçenler, ileri gelenler demektir. Tarlada ağır işleri gören gündelikçiler için metinde “rençper” kelimesi kullanılır.
Kolay
8Ders kitabına göre izlenimsel (klasik) denemenin temsilcisi aynı zamanda bu türün kurucusudur. Bu yazar kimdir?
- A) Montaigne
- B) Francis Bacon
- C) Alain
- D) Camus
- E) Sartre
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Montaigne
İzlenimsel denemenin temsilcisi ve türün kurucusu Fransız yazar Montaigne'dir. Francis Bacon ise eleştirel denemenin dünyadaki en önemli temsilcisi olarak kabul edilir.
Kolay
9Bir öğrenci, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın biyografisinden notlar çıkarıyor. Aşağıdakilerden hangisi ders kitabındaki biyografiye göre yanlıştır?
- A) İstanbul'da doğmuştur.
- B) Edebiyat öğretmenliği yapmıştır.
- C) Üniversitede edebiyat profesörlüğü yapmıştır.
- D) Milletvekili olarak meclise girmiştir.
- E) Yalnızca şiir türünde eser vermiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yalnızca şiir türünde eser vermiştir.
Tanpınar şiir, hikâye, roman, deneme, makale ve edebiyat tarihi gibi birçok alanda eser vermiştir; yalnızca şiir yazdığı yargısı yanlıştır. İstanbul'da doğması, öğretmenlik ve profesörlük yapması, milletvekili olması biyografide yer alır.
Kolay
10Bitmeyen Çıraklık denemesi, Tanpınar'ın gazete ve dergilerdeki yazılarının derlenmesiyle oluşan bir kitapta yer alır. Bu kitabın adı hangisidir?
- A) Huzur
- B) Mahur Beste
- C) Saatleri Ayarlama Enstitüsü
- D) Yaşadığım Gibi
- E) Denemeler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yaşadığım Gibi
Bitmeyen Çıraklık, Tanpınar'ın gazete ve dergi yazılarının derlendiği Yaşadığım Gibi adlı kitabında yer alır. Huzur, Mahur Beste ve Saatleri Ayarlama Enstitüsü onun romanlarıdır; Denemeler ise Montaigne'in eseridir.
Kolay
11Bir öğrenci, Türk edebiyatında izlenimsel denemeye örnek verilebilecek yazarları sıralıyor. Ders kitabına göre aşağıdakilerden hangisinin denemeleri bu türe örnek gösterilebilir?
- A) Orhan Asena
- B) Turan Oflazoğlu
- C) Ahmet Kutsi Tecer
- D) Haldun Taner
- E) Nurullah Ataç
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Nurullah Ataç
Ders kitabı, Ahmet Haşim ve Nurullah Ataç'ın denemelerini izlenimsel denemeye örnek gösterir. Orhan Asena, Turan Oflazoğlu ve Ahmet Kutsi Tecer ise bu ünitede tiyatro yazarı olarak tanıtılır.
Kolay
12Tanpınar, genç dostunun hikâyesindeki üslubu “Güzel ve seyyal bir üslûp” diye niteler. Ders kitabında metindeki eski kelimelerin anlamları verilmiştir. Bu cümlede “seyyal” kelimesinin anlamı hangisidir?
- A) Karışık
- B) Ağır
- C) Kaba
- D) Akıcı
- E) Kısa
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Akıcı
Ders kitabında “seyyal” kelimesi “akıcı” olarak açıklanır; Tanpınar hikâyenin üslubunu güzel ve akıcı bulmuştur. “Ağır” ya da “karışık” üslubun övgüyle anılmasıyla çelişir.
Kolay
13Ders kitabına göre denemeler, ele alınan konuya yaklaşımları bakımından ikiye ayrılır. Bu iki deneme çeşidi hangileridir?
- A) İzlenimsel deneme ve eleştirel deneme
- B) Tarihî deneme ve mizahi deneme
- C) Lirik deneme ve epik deneme
- D) Manzum deneme ve mensur deneme
- E) Kısa deneme ve uzun deneme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İzlenimsel deneme ve eleştirel deneme
Ders kitabı denemeleri konuya yaklaşım bakımından izlenimsel (klasik) deneme ve eleştirel deneme olarak ikiye ayırır. Tarihî deneme ise konu bakımından yapılan bir sınıflamaya aittir.
Kolay
14Tanpınar, genç dostuna “Bahsettiğiniz peyzajlar tesadüfen yakından bildiğim peyzajlardır... Bu aşinalık âdeta zihnî kaldı.” der. Bu cümlede “aşinalık” kelimesi hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Yabancılık, uzaklık
- B) Unutkanlık, dalgınlık
- C) Sevinç, coşku
- D) Tanıdıklık, bildiklik
- E) Korku, kaygı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tanıdıklık, bildiklik
Ders kitabında “aşina” kelimesi “bildik, tanıdık” diye açıklanır; “aşinalık” da tanıdıklık anlamındadır. Tanpınar manzaraları tanıdığını, ama bu tanıdıklığın duyguya dönüşmediğini söyler.
Kolay
15Bitmeyen Çıraklık'ta yazar duygularını, düşüncelerini ve gözlemlerini “ben” diyerek aktarır; kendini gizleme kaygısı taşımaz. Ders kitabına göre deneme metinlerinde anlatıcı kimdir?
- A) Hikâyedeki bir kahraman
- B) Her şeyi bilen üçüncü kişi
- C) Bir koro
- D) Yazarın uydurduğu bir kişi
- E) Yazarın kendisi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yazarın kendisi
Deneme metinlerinde anlatıcı yazarın kendisidir ve anlatım birinci tekil kişi ağzından yapılır. Her şeyi bilen üçüncü kişi anlatıcı ise daha çok roman ve hikâyelerde görülür.
Kolay
16Tanpınar'ın eserlerini araştıran bir öğrenci, yazarın biyografisinde eserlerinde ele aldığı konuları da not ediyor. Aşağıdakilerden hangisi ders kitabına göre Tanpınar'ın eserlerinde ele aldığı konulardan biri değildir?
- A) Doğu-Batı çatışması
- B) Uzay yolculukları
- C) Zaman
- D) Geçmişe özlem
- E) Musiki
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uzay yolculukları
Ders kitabına göre Tanpınar eserlerinde Doğu-Batı çatışması, rüya, zaman, geçmişe özlem, mimari, musiki ve bilinçaltı gibi konuları işler. Uzay yolculukları bu konular arasında yer almaz.
Kolay
17Tanpınar, genç dostunun hikâyesindeki eksikliği söyledikten sonra karşısındakinin “kızar gibi” olduğunu görür ve şunu ekler: “Bir an sırf tenkit etmek ... için bunları söylediğimi sanacak diye korktum.” Yazarın bu sözünden onunla ilgili hangi sonuca ulaşılır?
- A) Hikâyeyi beğendiğini söylediği için pişman olmuştur.
- B) Eleştirisinin kötü niyetli sanılmasından çekinmiştir.
- C) Genç dostunun tepkisini hiç önemsememiştir.
- D) Eleştirisinin sert kalmasını özellikle istemiştir.
- E) Hikâyeyi dinlerken sözünü kestiği için üzülmüştür.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Eleştirisinin kötü niyetli sanılmasından çekinmiştir.
Yazar, sözlerinin “sırf tenkit etmek” için söylenmiş sanılmasından korktuğunu açıkça belirtir; yani eleştirisinin yanlış anlaşılmasından çekinir. Korkması tepkiyi önemsediğini gösterir. Övgüsünden pişmanlık, bilerek sert davranma ya da hikâyeyi dinlerken söz kesme metinde yoktur.
Kolay
18Nurullah Çetin, Türk edebiyatındaki denemeleri konularına göre sınıflandırır. Bir öğrenci, genç bir yazarın hikâyesinden yola çıkarak yerli hayatın yazıya geçirilmesi sorununu tartışan Bitmeyen Çıraklık'ı bu sınıflamaya yerleştirmek istiyor. Metin en çok hangi başlık altına girer?
- A) Şehir konulu
- B) Din konulu
- C) Kadın konulu
- D) Sanat ve edebiyat konulu
- E) Tarihî konulu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sanat ve edebiyat konulu
Metin bir hikâyenin niteliğini ve yazarlarımızın yazarken yaşadığı sorunu ele aldığı için sanat ve edebiyat konulu denemedir. Anadolu'dan söz edilmesi metni şehir konulu yapmaz; din, kadın ya da tarih de denemenin konusu değildir.
Orta
19“Sabahları balkonda çay içerken kuşları seyrederim. Onların telaşsız uçuşunda kendi acelemi görür, biraz utanırım. Belki de insan, hızlandıkça daha çok yaşadığını sanan tek canlıdır. Bilmiyorum; ama ben yavaşlamayı yeniden öğrenmeye çalışıyorum.” Bu parçada deneme türünün aşağıdaki özelliklerinden hangisi görülür?
- A) Düşüncenin bilimsel kanıtlarla kesin bir sonuca bağlanması
- B) Okura doğrudan seslenilerek ondan bir eylem istenmesi
- C) Yazarın kişisel izleniminden genel bir düşünceye ulaşması
- D) Güncel bir toplumsal olayın haber diliyle aktarılması
- E) Olayların kurmaca kişiler aracılığıyla anlatılması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yazarın kişisel izleniminden genel bir düşünceye ulaşması
Yazar balkondaki kişisel gözleminden yola çıkıp insanın hızla ilişkisi üzerine genel bir düşünceye varır ve bunu “belki, bilmiyorum” diyerek kesinleştirmez. Okura seslenip eylem isteme sohbet ve söylevde görülür; burada okura seslenme yoktur.
Orta
20Bir kitapçının “Türk Edebiyatı” rafına dört etiket yapıştırılmış: Deneme, Edebiyat Tarihi, Şiir, Roman. Görevli Burak, Tanpınar'ın kitaplarını bu bölümlere yerleştirirken roman bölümüne yalnızca bir kitabını koyacaktır. Burak'ın roman bölümüne koyması gereken kitap hangisidir?
- A) Beş Şehir
- B) 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi
- C) Yaşadığım Gibi
- D) Edebiyat Üzerine Makaleler
- E) Saatleri Ayarlama Enstitüsü
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Saatleri Ayarlama Enstitüsü
Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Tanpınar'ın Huzur ile birlikte en tanınan romanlarındandır. Beş Şehir anlatı ögeleri taşıdığı için çekicidir; ancak şehirler üzerine yazılmış denemelerden oluşur. 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi edebiyat tarihi, öteki iki kitap ise yazı derlemesidir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.