12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Deneme
Alışkanlık
- deneme
- Montaigne
- öznel anlatım
- ana düşünce
- Nurullah Ataç
- Ahmet Haşim
Montaigne'in Alışkanlık denemesinde ne anlatılır?
Alışkanlık, deneme türünün kurucusu sayılan Fransız yazar Montaigne'in Denemeler adlı eserinden alınan ve alışkanlığın insan üzerindeki gücünü anlatan bir denemedir. Ana düşünceye göre alışkanlık önce masum görünerek yerleşir, sonra insanı yönetecek kadar güçlenir; kötü huylar küçük yaşta filizlenir ve hoş görüldükçe kökleşir. Yazar çocuk eğitiminde ailenin rolünü vurgular ve küçük kusurları önemsiz saymanın tehlikeli olduğunu düşünür. Kişisel görüşlerini kesin yargıya varmadan sohbet havasında aktarır; küçük bir hikâyeyle örnekleme yaparak düşüncesini somutlaştırır. Deneme, yazarın bir konudaki düşüncelerini kanıtlama kaygısı taşımadan serbestçe anlattığı kısa düşünce yazısıdır; Nurullah Ataç onu ben'in ülkesi diye niteler. Türk edebiyatında Ahmet Haşim, Nurullah Ataç ve Tanpınar türün önemli temsilcileridir. Kanıtlama ve kesin sonuca bağlama denemeye değil, makaleye aittir.
Alışkanlık: konu anlatımı ve özeti
Alışkanlık, deneme türünün kurucusu sayılan Fransız yazar Montaigne'in "Denemeler" adlı eserinden alınmış bir denemedir. Alışkanlığın insan üzerindeki gücünü ve çocuk eğitiminin önemini samimi bir dille ele aldığı için türün klasik bir örneğidir.
- Ana düşünce: Alışkanlık önce masum görünerek yerleşen, sonra insanı yönetecek kadar güçlenen bir güçtür. Kötü huylar küçük yaşta filizlenir ve hoş görüldükçe kökleşir.
- Yazar çocuk eğitiminde ailenin rolünü vurgular, küçük kusurları önemsiz saymanın tehlikeli olduğunu düşünür. Ele alınan konu evrenseldir.
- Anlatım: Kesin yargıya varmadan kişisel görüşlerini sohbet havasında aktarır; küçük bir hikâyeyle örnekleme yaparak düşüncesini somutlaştırır. Dil içten ve özneldir.
- Deneme: Yazarın herhangi bir konudaki düşüncelerini kanıtlama kaygısı taşımadan serbestçe anlattığı kısa düşünce yazısıdır; gazete ve dergilerle gelişmiştir. Nurullah Ataç onu "ben"in ülkesi diye niteler.
- Dünyada Montaigne'den sonra Francis Bacon, Alain, Camus öne çıkar. Türk edebiyatına Tanzimat'tan sonra giren türün önemli temsilcileri Ahmet Haşim (Bize Göre, Gurebâhâne-i Laklakan), Nurullah Ataç (Günlerin Getirdiği, Karalama Defteri) ve Tanpınar'dır (Beş Şehir).
Unutma: Denemede yazar düşüncesini kanıtlamaya çalışmaz; "kanıtlama, kesin sonuca bağlama" içeren seçenekler makaleye aittir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Deneme türünün kurucusundan alınan bu metni anlamak için yazarın düşüncesini adım adım izle:
- İddia: Alışkanlık, başta masum görünen ama zamanla insanı yöneten bir güçtür.
- Örnek: Yazar düşüncesini kısa bir hikâyeyle somutlaştırır; bu, örneklemedir.
- Uygulama: Bu düşünceyi çocuk eğitimine bağlar: Küçük kusurlar hoş görülürse kökleşir.
- Üslup: Yazar kesin bir hüküm vermez; okurla sohbet eder gibi kişisel görüşlerini paylaşır.
Denemenin özü budur: Yazar kendi deneyiminden yola çıkar ve herkesi ilgilendiren bir konuya ulaşır.
Günlük hayattan: Her gece "beş dakika daha" diyerek telefona bakmak, zamanla uykudan saatler çalan bir alışkanlığa dönüşebilir.
Sık yapılan hata: Denemeyi bir öğüt yazısı sanmak. Doğrusu: Deneme düşündürür, okura kesin kurallar dayatmaz; öğüt verse bile bunu kişisel bir görüş olarak sunar.
Derinleş
Bir hafta boyunca kendi gününü gözlemle ve farkında olmadan yaptığın bir alışkanlığını belirle. Bu alışkanlığın nasıl başladığını ve seni nasıl etkilediğini Montaigne'in üslubuyla, sohbet havasında kısa bir deneme olarak yaz. Psikolojide alışkanlıkların nasıl oluştuğuna dair bir kaynak bul ve yazarın gözlemleriyle karşılaştır.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1“Yağmurlu günleri severim; belki de bana çocukluğumu, sobanın başında okunan kitapları hatırlattığı için. Kimine göre yağmur kasvettir; ben ise onda bir dinginlik bulurum. Haklı mıyım, bilmiyorum; yalnızca böyle hissediyorum.” Bu parçanın ait olduğu türle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yazar düşüncelerini bilimsel verilerle kanıtlamaya çalışır.
- B) Yazar düşüncelerini kanıtlama kaygısı taşımadan anlatır.
- C) Olaylar bir olay örgüsü içinde kişilere yaşatılır.
- D) Yazar başkalarının hayatını belgelere dayanarak anlatır.
- E) Yazar güncel bir olayı kısa ve esprili biçimde yorumlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yazar düşüncelerini kanıtlama kaygısı taşımadan anlatır.
Parça bir denemedir; deneme, yazarın herhangi bir konudaki düşüncelerini kanıtlama kaygısı taşımadan serbestçe anlattığı kısa düşünce yazısıdır (“Haklı mıyım, bilmiyorum”). Güncel olayı esprili biçimde yorumlama seçeneği, sohbet havası nedeniyle çekicidir; ancak bu fıkranın özelliğidir ve parçada güncel bir olay yoktur.
Kolay
2Bir eleştirmen deneme türünü şöyle tanımlıyor: “Bu türde yazar, başkalarının düşüncelerini değil kendi gördüğünü, kendi duyduğunu anlatır; konu ne olursa olsun yazının merkezinde yazarın kişiliği durur.” Türk edebiyatında denemenin en önemli ustalarından biri de bu türü aynı anlayışla kısa bir sözle nitelendirmiştir. Nurullah Ataç'ın deneme türü için kullandığı nitelendirme hangisidir?
- A) “Ben”in ülkesi
- B) Bilginin aynası
- C) Toplumun sesi
- D) Olayların defteri
- E) Düşüncenin laboratuvarı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) “Ben”in ülkesi
Nurullah Ataç, yazarın kişisel görüşlerini öne çıkaran deneme türünü “‘ben’in ülkesi” diye niteler. “Düşüncenin laboratuvarı” nitelemesi, denemenin bir düşünce yazısı olması nedeniyle çekicidir; ancak laboratuvar deney ve kanıtı çağrıştırır, deneme ise kanıtlama kaygısı taşımaz.
Kolay
31580'de yayımlanan bir kitap, yazarının şatosundaki kitaplığa çekilip kendi düşüncelerini, alışkanlıklarını ve okuduklarını hiçbir kesin sonuca bağlamadan yazdığı yazılardan oluşuyordu. Kitabın adı “denemeler” anlamına geliyordu ve zamanla bir edebî türün de adı oldu. Bu kitabın yazarı, deneme türünün kurucusu sayılan kimdir?
- A) Francis Bacon
- B) Alain
- C) Montaigne
- D) Albert Camus
- E) Voltaire
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Montaigne
Deneme türünün kurucusu, 1580'de Denemeler'i yayımlayan Fransız yazar Montaigne'dir. Francis Bacon da türün ilk büyük temsilcilerinden olduğu için çekicidir; ancak Bacon İngiliz bir yazardır ve denemelerini Montaigne'den sonra yayımlamıştır.
Kolay
4Okul kütüphanesinin deneme rafındaki bir kitap kartında yazar adı silinmiş, yalnızca şu not okunabiliyor: “Sembolist şiirleriyle tanınan yazar, bu kitabında edebiyat ve sanat üzerine görüşlerini kısa denemelerle ortaya koymuştur. Gurebâhâne-i Laklakan da aynı yazarındır.” Bu kartın ait olduğu eser aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Beş Şehir
- B) Günlerin Getirdiği
- C) Karalama Defteri
- D) Bize Göre
- E) Yaşadığım Gibi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bize Göre
Sembolist şiirleriyle tanınan ve Gurebâhâne-i Laklakan'ı yazan Ahmet Haşim'dir; Bize Göre de onun deneme kitabıdır. Beş Şehir ve Yaşadığım Gibi, yazarları da şiir yazdığı için çekicidir; ancak bu eserler Ahmet Hamdi Tanpınar'ın, Günlerin Getirdiği ve Karalama Defteri ise Nurullah Ataç'ındır.
Kolay
5Alışkanlık adlı metni okuyan bir öğrenci, metnin hangi eserden alındığını kaynakçasına yazmak istiyor. Alışkanlık metni Montaigne'in hangi eserinden alınmıştır?
- A) Beş Şehir
- B) Günlerin Getirdiği
- C) Bize Göre
- D) Karalama Defteri
- E) Denemeler
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Denemeler
Alışkanlık, Montaigne'in Denemeler adlı eserinden alınmıştır. Beş Şehir Tanpınar'ın, Günlerin Getirdiği ve Karalama Defteri Nurullah Ataç'ın, Bize Göre ise Ahmet Haşim'in eserleridir.
Kolay
6Montaigne, alışkanlık için “başlangıçta kuzu gibi sevimli, alçakgönüllüdür” der. Ders kitabında metinde geçen “sinsi” kelimesi için de bir açıklama verilmiştir. “Yavaş yavaş, sinsi sinsi içimize ilk adımını atar” cümlesindeki “sinsi” kelimesinin anlamı hangisidir?
- A) Hızlıca ve gürültüyle
- B) Açıkça ve dürüstçe
- C) Gizlice ve kurnazca
- D) Neşeyle ve coşkuyla
- E) Yorgunca ve isteksizce
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gizlice ve kurnazca
Ders kitabında “sinsi” kelimesi “gizlice ve kurnazca” diye açıklanır; alışkanlık da fark ettirmeden yerleşir. “Açıkça ve dürüstçe” bu kelimenin tam karşıtıdır.
Kolay
7Okul kütüphanesinde “Türk edebiyatında deneme” köşesi hazırlanıyor. Köşeye Ahmet Hamdi Tanpınar'ın deneme türündeki eserlerinden biri konacak. Aşağıdakilerden hangisi Tanpınar'ın deneme türündeki eserlerindendir?
- A) Gurebâhâne-i Laklakan
- B) Karalama Defteri
- C) Dil ve Kültür
- D) Beş Şehir
- E) Frankfurt Seyahatnamesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Beş Şehir
Ahmet Hamdi Tanpınar deneme türünde Beş Şehir ve Yaşadığım Gibi ile tanınır. Gurebâhâne-i Laklakan ve Frankfurt Seyahatnamesi Ahmet Haşim'in, Dil ve Kültür ise Mehmet Kaplan'ın eserleridir.
Kolay
8Ders kitabına göre Türk edebiyatında denemenin klasik tanımına uygun yazılar Servetifünun Dönemi'nde görülmeye başlar. Aşağıdakilerden hangisi ilk deneme yazarları arasında kabul edilenlerden biri değildir?
- A) Cenap Şahabettin
- B) Ahmet Rasim
- C) Nurullah Ataç
- D) Ahmet Haşim
- E) Yahya Kemal
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Nurullah Ataç
Ders kitabı Cenap Şahabettin, Ahmet Rasim, Ahmet Haşim ve Yahya Kemal'i ilk deneme yazarları olarak sayar. Nurullah Ataç ise Cumhuriyet Dönemi'nde deneme türüyle adı özdeşleşen yazardır.
Kolay
9Bir öğrenci deneme türüyle ismi özdeşleşen bir yazarın kitaplarını listeliyor: Günlerin Getirdiği, Karalama Defteri, Sözden Söze, Okuruma Mektuplar. Bu kitapların yazarı kimdir?
- A) Nurullah Ataç
- B) Ahmet Haşim
- C) Ahmet Hamdi Tanpınar
- D) Mehmet Kaplan
- E) Cenap Şahabettin
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Nurullah Ataç
Günlerin Getirdiği, Karalama Defteri, Sözden Söze ve Okuruma Mektuplar Nurullah Ataç'ın deneme kitaplarıdır. Ahmet Hamdi Tanpınar ise Beş Şehir ve Yaşadığım Gibi ile tanınır.
Kolay
10Bir öğrenci, dünya edebiyatında deneme türünde tanınan yazarları listeliyor. Aşağıdakilerden hangisi ders kitabında dünyaca ünlü deneme yazarları arasında sayılmaz?
- A) Ahmet Rasim
- B) Francis Bacon
- C) Albert Camus
- D) Alain
- E) Jean-Paul Sartre
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ahmet Rasim
Ders kitabı Bacon, Eliot, Camus, Alain ve Sartre'ı dünyaca ünlü deneme yazarları arasında sayar. Ahmet Rasim ise Türk edebiyatında ilk deneme yazarlarından biri olarak anılır.
Kolay
11Bir edebiyat öğretmeni, iyi bir deneme yazarında bulunması gereken özellikleri sayıyor. Aşağıdakilerden hangisi ders kitabına göre iyi bir deneme yazarından beklenen özelliklerden biri değildir?
- A) Geniş bir dünya görüşüne sahip olması
- B) Zengin bir edebiyat ve sanat kültürü taşıması
- C) Felsefe kültürüne sahip olması
- D) Her düşüncesini deney ve istatistikle kanıtlaması
- E) Açık, özgün ve sürükleyici bir üslubu olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Her düşüncesini deney ve istatistikle kanıtlaması
İyi bir deneme yazarından geniş dünya görüşü, edebiyat, sanat ve felsefe kültürü ile açık, özgün, sürükleyici bir üslup beklenir. Düşünceleri kanıtlama kaygısı ise denemeye değil, makaleye özgüdür.
Kolay
12Ders kitabında deneme şöyle tanımlanır: “Herhangi bir konu üzerinde, yazarın kesin yargılara varmadan görüş ve düşüncelerini samimi bir üslupla serbestçe kaleme aldığı ... yazılar.” Tanımdaki boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
- A) yüzlerce sayfadan oluşan
- B) birkaç sayfayı geçmeyen
- C) yalnızca şiir biçiminde yazılan
- D) sahnede oynanmak için yazılan
- E) yalnızca bilimsel dergilerde yayımlanan
Cevabı göster
Doğru cevap: B) birkaç sayfayı geçmeyen
Ders kitabına göre deneme, birkaç sayfayı geçmeyen kısa düşünce yazısıdır. Sahnede oynanmak üzere yazılan metinler ise tiyatro türüne aittir.
Kolay
13Bir dil ve kültür ilişkisini ele alan deneme kitabı öneren öğretmen, öğrencilerine şu eserleri sayıyor: Dil ve Kültür, Büyük Türkiye Rüyası, Edebiyatımızın İçinden, Nesillerin Ruhu. Bu eserlerin yazarı kimdir?
- A) Nurullah Ataç
- B) Mehmet Kaplan
- C) Ahmet Haşim
- D) Ahmet Hamdi Tanpınar
- E) Yahya Kemal
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mehmet Kaplan
Dil ve Kültür, Büyük Türkiye Rüyası, Edebiyatımızın İçinden ve Nesillerin Ruhu Mehmet Kaplan'ın eserleridir; yazar bu eserlerde dil, kültür ve edebiyat ilişkisi üzerinde durur. Ahmet Haşim'in deneme kitapları Bize Göre ve Gurebâhâne-i Laklakan'dır.
Kolay
14Metin şöyle başlar: “Bir köylü kadın, bir danayı doğar doğmaz kucağına alıp sevmiş, sonra da bunu âdet edinmiş... dana büyüyüp koskoca öküz olduğu zaman, onu yine kucağında taşıyabilmiş.” Yazar bu küçük hikâyeyle hangi düşünceyi somutlaştırmak istemektedir?
- A) Hayvan sevgisinin her şeyden önemli olduğunu
- B) Köy hayatının şehir hayatından zor olduğunu
- C) Alışkanlığın çok büyük bir güç olduğunu
- D) Kadınların erkeklerden güçlü olduğunu
- E) Hayvanların insanlara kolayca alıştığını
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Alışkanlığın çok büyük bir güç olduğunu
Yazar hikâyenin ardından “alışkanlığın çok büyük bir güç olduğunu” söyler; dananın her gün taşınması, alışkanlığın insanı olağanüstü bir güce ulaştırmasını örnekler. Hikâye hayvan sevgisini değil, alışkanlığın gücünü anlatmak için seçilmiştir.
Kolay
15Bir öğrenci, deneme türünün ortaya çıkıp gelişmesini sağlayan yayın türünü araştırıyor. Ders kitabına göre deneme hangi yayınlar sayesinde ortaya çıkıp gelişmiştir?
- A) Ansiklopediler
- B) Sözlükler
- C) Ders kitapları
- D) Tiyatro afişleri
- E) Gazete ve dergiler
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gazete ve dergiler
Ders kitabına göre deneme, süreli yayınlar yani gazete ve dergiler sayesinde ortaya çıkan ve gelişen bir türdür. Ansiklopedi ve sözlükler bilgi verici başvuru kaynaklarıdır.
Kolay
16Montaigne'in Alışkanlık denemesinin konusu tartışılıyor: Konu yalnızca yazarın yaşadığı toplumu mu, yoksa bütün insanlığı mı ilgilendiriyor? Bu tartışmaya göre metnin konusuyla ilgili hangisi doğrudur?
- A) Evrensel bir konu ele alınmıştır.
- B) Yalnızca Fransa'yı ilgilendiren yerel bir konu ele alınmıştır.
- C) Yalnızca köylüleri ilgilendiren bir konu ele alınmıştır.
- D) Yalnızca 16. yüzyıla özgü bir konu ele alınmıştır.
- E) Yalnızca yazarın ailesini ilgilendiren bir konu ele alınmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Evrensel bir konu ele alınmıştır.
Alışkanlığın insan üzerindeki gücü ve çocuk eğitimi, her toplumu ve her çağı ilgilendiren evrensel bir konudur. Metnin bir Fransız yazar tarafından yazılmış olması konuyu yerel yapmaz.
Kolay
17“Yağmur başladı. Yağmur, bana annemin eski şemsiyesini anımsatır; o şemsiye de babamın bir gün vapurda unuttuğu bir kitabı. Kitaplar demişken, insan neden en çok kaybettiklerini anar? Belki de hatırlamak, bir tür geri almaktır.” Bu parçada deneme türünün hangi özelliği görülmektedir?
- A) Yazarın konuyu derinlemesine, her yönüyle incelemesi
- B) Yazarın görüşünü bilimsel verilerle kanıtlaması
- C) Yazarın kendini gizleyip nesnel bir dil kullanması
- D) Yazarın bir konudan öbürüne rahatça geçmesi
- E) Yazarın okura kesin bir sonuç benimsetmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yazarın bir konudan öbürüne rahatça geçmesi
Parça yağmurdan şemsiyeye, şemsiyeden kitaba, oradan hatırlamaya atlar; deneme yazarı bazen bir konudan öbürüne rahatlıkla geçer. Denemede konu derinlemesine işlenmez; bilimsel kanıtlama, kendini gizleme ve kesin sonuç benimsetme de türün amacı değildir. “Belki de” ifadesi yargının kesin olmadığını gösterir.
Kolay
18Bir öğrenci, Türk edebiyatındaki deneme kitaplarını incelemek için kütüphanede bir liste hazırlıyor. Ders kitabına göre bu kitaplara giren denemelerin büyük bir kısmıyla ilgili hangisi doğrudur?
- A) Sanat ve edebiyat konuludur, önce dergilerde yayımlanmıştır.
- B) Siyaset konuludur, önce radyoda seslendirilmiştir.
- C) Bilim konuludur, önce ders kitaplarına girmiştir.
- D) Sanat ve edebiyat konuludur, doğrudan kitap için yazılmıştır.
- E) Tarih konuludur, önce gazete ekleriyle dağıtılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sanat ve edebiyat konuludur, önce dergilerde yayımlanmıştır.
Kitaba göre Türk edebiyatındaki denemelerin büyük bir kısmı sanat ve edebiyat konularındadır; bunların çoğu çeşitli dergilerde yayımlanıp sonradan kitap olarak basılmıştır. Konuyu doğru verip yayım yolunu “doğrudan kitap” diye yazan şık bu ikinci bilgiyle çelişir.
Orta
19"Bir çocuğun ilk küçük yalanına gülüp geçeriz; ne zararı olur, deriz. Oysa o gülümseme, çocuğun kulağına 'Bunu yapabilirsin.' diye fısıldar. Yıllar sonra karşımızda kökleri derine inmiş bir huy bulduğumuzda, onu ilk günkü gülüşümüzün suladığını unuturuz." Bu parçada vurgulanan düşünce aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çocuklar büyüdükçe kötü huylarını kendiliğinden bırakır.
- B) Gülümsemek, çocuk eğitiminde en etkili yöntemdir.
- C) Küçük yaşta hoş görülen kusurlar zamanla kökleşir.
- D) Yalan söylemek yalnızca çocuklara özgü bir kusurdur.
- E) Kökleşmiş huylar küçük bir uyarıyla kolayca düzelir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Küçük yaşta hoş görülen kusurlar zamanla kökleşir.
Parça, önemsiz görülüp gülüp geçilen küçük bir kusurun zamanla kökleşen bir huya dönüştüğünü anlatır. Gülümsemenin etkili bir yöntem olduğu seçeneği, parçada gülümseme geçtiği için çekicidir; ancak parçada gülümseme olumlu bir yöntem olarak değil, kusuru besleyen bir hoşgörü olarak anılır.
Orta
20Bir deneme yazarı, alışkanlığın nasıl yerleştiğini, her akşam bir bardak ıhlamur içmeye başlayan komşusunun yıllar sonra bundan vazgeçemez hâle gelmesini anlatan küçük bir olayla açıklamıştır. Yazar düşüncesini geliştirmek için hangi yola başvurmuştur?
- A) Tanımlama
- B) Örnekleme
- C) Tanık gösterme
- D) Sayısal verilerden yararlanma
- E) Karşılaştırma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Örnekleme
Düşünceyi somutlaştırmak için yaşanmış küçük bir olay anlatmak örneklemedir; komşunun ıhlamur alışkanlığı, alışkanlığın nasıl yerleştiğini gösteren bir örnektir. Tanık gösterme seçeneği, bir başka kişiden söz edildiği için çekicidir; ancak tanık göstermede birinin sözü aktarılır, burada ise komşunun davranışı örnek olarak anlatılmaktadır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.