12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Deneme

Yazma: Deneme Yazma Çalışması

deneme yazma
plan
giriş cümlesi
paragraf
düşünceyi geliştirme yolları
tutarlılık

Deneme nasıl yazılır?

Deneme, yazarın bir konu üzerindeki kişisel düşüncelerini kesin hükümlere varmadan, içten bir dille paylaşmasıyla yazılır. Nurullah Ataç'ın deyişiyle deneme "ben'in ülkesidir"; yazar kendi yaşantısından ve izlenimlerinden yola çıkar ama herkesi ilgilendiren bir konuya ulaşır. Yazmaya, üzerinde birikim bulunan bir konu seçilerek başlanır. Planda girişin nasıl yapılacağı ve nelere değinileceği belirlenir; araştırma notları toplanır, düşünceler önce gelişigüzel yazılıp sonra önemine göre sıralanır. Metin okuru içine çeken bir giriş cümlesiyle açılır ve her düşünce ayrı bir paragrafta işlenir; düşünce yazıları çoğunlukla en az üç paragraftan oluşur. Örnekleme, karşılaştırma ve tanık gösterme anlatımı güçlendirir. Son okumada yazım, noktalama, paragraflar arası geçiş, tutarlılık ve akış denetlenir. Denemede düşünceyi kanıtlama ya da okura dayatma zorunluluğu yoktur; kesin ve emredici bir dil denemeyi makaleye dönüştürür.

Yazma: Deneme Yazma Çalışması: konu anlatımı ve özeti

Deneme yazmak, bir konu üzerindeki kişisel düşüncelerini kesin hükümlere varmadan, içten bir dille paylaşmaktır. Bu çalışma, okuruna yeni bir bakış açısı kazandıran düşünce yazıları üretmeyi öğretir.

Konu seçimi: Hakkında söz söyleyebileceğin, birikimin olan bir konu seç; deneme yazarının çıkış noktası kendi yaşantısı ve izlenimleridir.
Deneme "ben"in dünyasıdır; yazar kendisinden yola çıkar ama herkesi ilgilendiren bir konuya ulaşır.
Plan: Nasıl başlayacağını ve nelere değineceğini belirle; araştırma notlarını topla, düşüncelerini önce gelişigüzel yaz, sonra önemine göre sırala.
Okuru içine çeken bir giriş cümlesiyle başla ve her düşünceyi ayrı bir paragrafta işle; düşünce yazıları çoğunlukla en az üç paragraftan oluşur.
Anlatımı güçlendirmek için örnekleme, karşılaştırma, tanık gösterme gibi düşünceyi geliştirme yollarını kullan.
Son okumada yazım, noktalama, paragraflar arası geçiş, tutarlılık ve akışı denetle; yazını gazete ya da sosyal medya gibi ortamlarda paylaşabilirsin.

Unutma: Denemede düşünceni kanıtlamak ya da okura dayatmak zorunda değilsin; kesin ve emredici bir dil denemeyi makaleye dönüştürür.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Deneme yazmanın en kolay başlangıcı, kendi yaşantından bir anı ya da gözlemdir. Şu adımları izle:

Konu seç: Hakkında gerçekten düşündüğün bir şey olsun (ör. beklemek, eski fotoğraflar, sessizlik).
Kişisel çıkış: Bu konuyla ilgili kısa bir anınla başla.
Genelleştir: Anından herkesi ilgilendiren bir düşünceye geç: "Belki de hepimiz bir şeyleri bekleyerek yaşıyoruz."
Destekle: Bir okuduğundan, bir atasözünden ya da bir başka gözleminden yararlan.
Kapat: Kesin bir hüküm yerine okuru düşündüren bir soruyla ya da cümleyle bitir.

Günlük hayattan: Bir arkadaşınla uzun bir yolculukta derin bir konuyu konuşurken kurduğun samimi cümleler, denemenin diline çok yakındır.

Sık yapılan hata: Denemeyi makale gibi yazıp kesin kanıtlarla sonuca bağlamak. Doğrusu: Denemede yazar düşüncesini kanıtlamaya değil, paylaşmaya çalışır; "ben" dili ve içtenlik esastır.

Derinleş

Aynı konuda iki metin yaz: biri kanıtlara dayanan kısa bir makale, öteki kişisel bir deneme. İki metnin girişlerini, dil seçimlerini ve sonuçlarını karşılaştıran bir tablo hazırla. Ardından denemeni sınıfta okuyun ve dinleyicilerin hangi cümlede kendi deneyimlerini hatırladığını sorun.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Ece, “zaman” konulu denemesini yazmadan önce aklına gelen bütün düşünceleri bir kâğıda gelişigüzel not ediyor. Yazmaya geçmeden önce bu karışık notları daha anlaşılır bir yazıya dönüştürmek için bir plan yapması gerekiyor. Ece'nin plan aşamasında yapması en uygun olan hangisidir?
- A) Bütün düşünceleri tek ve uzun bir paragrafta toplamak
- B) Konuyu belirlemeyi yazının sonuna kadar ertelemek
- C) Giriş cümlesini en sona bırakıp rastgele seçmek
- D) Notları hiç değiştirmeden yazıldıkları sırayla aktarmak
- E) Düşünceleri önemliden önemsize sıralayıp paragraflara dağıtmak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Düşünceleri önemliden önemsize sıralayıp paragraflara dağıtmak
Planda gelişigüzel yazılan düşünceler önem sırasına konup paragraflara dağıtılır; böylece okur düşüncenin gelişimini kolayca izler. Notları yazıldığı sırayla aktarmak, plansızlığı metne taşır.
Kolay
2Bir öğrenci “dostluk” konulu düşünce yazısını tek paragraf hâlinde teslim ediyor. Öğretmeni yazının kenarına şu notu düşüyor: “Düşünce yazılarında konuyu tanıttığın, düşünceni geliştirdiğin ve bir sonuca bağladığın bölümleri ayrı paragraflarda yazmalısın.” Öğretmenin notuna göre bir düşünce yazısı çoğunlukla en az kaç paragraftan oluşur?
- A) Bir
- B) Üç
- C) İki
- D) Beş
- E) Dört
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Üç
Düşünce yazıları giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluştuğu için çoğunlukla en az üç paragraf içerir. Beş paragraf uzun yazılarda görülebilir; ama bu bir alt sınır değildir.
Kolay
3Elif'in deneme ödevi için konusu “bekleme odaları”. Elif, yazmaya başlamadan önce ne yazacağını bulmak için bir çıkış noktası arıyor. Öğretmeni, deneme yazarlarının çoğunun bu noktada başka bir türün yazarından farklı bir kaynağa yöneldiğini hatırlatıyor. Elif'in denemesinin çıkış noktası genellikle hangisi olmalıdır?
- A) Bilimsel deney sonuçları
- B) Resmî kurumların raporları
- C) Haber ajansı bültenleri
- D) Kendi yaşantısı ve izlenimleri
- E) Ansiklopedi maddeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kendi yaşantısı ve izlenimleri
Deneme yazarı konuyu kendi yaşantısı ve izlenimleri üzerinden ele alır; Elif de bir hastanede ya da otogarda beklediği anlardan yola çıkabilir. Rapor, deney sonucu ve ansiklopedi bilgisi makalenin kanıtlama amacına uygun kaynaklardır.
Kolay
4Edebiyat öğretmeni denemenin ne kadar kişisel bir tür olduğunu anlatmak için Nurullah Ataç'ın türe verdiği bir adı tahtaya yazıyor. Ardından öğrencilerden, bu adın denemede yazarın kendi düşüncesini, kendi gözüyle anlatmasına işaret ettiğini göz önünde bulundurarak adı tamamlamalarını istiyor. Tahtadaki ad hangisidir?
- A) “Düşüncenin laboratuvarı”
- B) “Okurun aynası”
- C) “Ben'in ülkesi”
- D) “Fikrin mahkemesi”
- E) “Bilginin vitrini”
Cevabı göster
Doğru cevap: C) “Ben'in ülkesi”
Ataç, denemenin tümüyle yazarın kendi bakışına dayandığını vurgulamak için ona “ben'in ülkesi” der. “Okurun aynası” çekici olabilir; ancak denemenin merkezinde okur değil yazarın kendisi vardır.
Kolay
5Selin, “sevgi” konulu denemesinde düşüncesini desteklemek için Yunus Emre'nin bir dizesini aktarıyor ve ardından bu dizeyi kendi görüşüyle yorumluyor. Selin hangi düşünceyi geliştirme yolunu kullanmıştır?
- A) Sayısal verilerden yararlanma
- B) Tanımlama
- C) Karşılaştırma
- D) Tanık gösterme
- E) Benzetme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tanık gösterme
Düşünceyi desteklemek için tanınmış birinin sözüne başvurmak tanık göstermedir. Tanımlama bir kavramın ne olduğunu açıklar, bir başkasının sözünü aktarmaz.
Kolay
6Ders kitabında Nurullah Ataç'a göre deneme yazarının bir konuyu kendi bakış açısıyla ele aldığı belirtilir. Buna göre deneme yazarken aşağıdaki tavırlardan hangisi benimsenmelidir?
- A) Sözlük maddelerinin tanımlayıcı dili
- B) Kendi kendine konuşur gibi içten bir anlatım
- C) Haber metninin kısa ve tarafsız dili
- D) Bilimsel bir raporun nesnel anlatımı
- E) Kanun maddelerinin emredici dili
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kendi kendine konuşur gibi içten bir anlatım
Kitapta deneme yazarının herhangi bir konuyu kendi kendine konuşuyormuş gibi kaleme aldığı belirtilir; bu içten ve kişisel bir anlatım gerektirir. Nesnel rapor dili makale ve bilimsel yazılara uygundur.
Kolay
7Ders kitabı, yazılan denemenin gözden geçirildikten sonra çeşitli araç ve yöntemlerle paylaşılabileceğini söyler. Kitapta bu paylaşım için örnek olarak verilen ortamlar aşağıdakilerin hangisinde birlikte yer alır?
- A) Gazete ve sosyal medya
- B) Tiyatro sahnesi ve sinema
- C) Radyo ve televizyon
- D) Mektup ve günlük
- E) Sözlük ve ansiklopedi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gazete ve sosyal medya
Kitapta yazının gazete, sosyal medya gibi ortamlarda paylaşılabileceği belirtilir. Radyo ve televizyon kitapta bu bölüm için örnek gösterilmemiştir.
Kolay
8Ders kitabı, deneme yazısının dil bilgisi, yazım ve noktalama gibi yönlerden gözden geçirilmesini ister. Kitap bunların yanında yazının biçimiyle ilgili hangi noktaya da dikkat edilmesini önerir?
- A) Yazının okunaklı olmasına ve sayfa düzenine
- B) Yazının en az on sayfa olmasına
- C) Yazının renkli kalemle yazılmasına
- D) Her paragrafın aynı sözcükle başlamasına
- E) Başlığın yazının sonuna konmasına
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yazının okunaklı olmasına ve sayfa düzenine
Kitapta yazının okunaklı olmasına ve sayfa düzenine dikkat edilmesi istenir. Sayfa sayısı ya da kalem rengiyle ilgili bir ölçüt yoktur.
Kolay
9Defne'nin “dostluk” konulu deneme taslağının ikinci paragrafında hem dostlukta güvenin önemi hem de telefonların arkadaşlıkları nasıl değiştirdiği anlatılıyor. Öğretmeni paragrafın dağınık olduğunu söylüyor. Ders kitabındaki önerilere göre Defne ne yapmalıdır?
- A) İki düşünceyi de tek cümlede birleştirmelidir.
- B) Her düşünceyi ayrı bir paragrafta işlemelidir.
- C) Denemesini tek paragrafa indirmelidir.
- D) Telefonlarla ilgili istatistikler vermelidir.
- E) Paragrafın sonuna bir şiir eklemelidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Her düşünceyi ayrı bir paragrafta işlemelidir.
Kitap, konuyla ilgili ortaya konan her düşüncenin ayrı bir paragrafta işlenmesini önerir; böylece anlatılmak istenen daha açık ortaya konur. Düşünceleri tek cümlede birleştirmek dağınıklığı artırır.
Kolay
10Elif deneme taslağını son kez okurken yazım yanlışlarını arıyor. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır?
- A) Her şey bir anda değişiverdi.
- B) Hikâyenin sonunu merak ediyordum.
- C) Kâğıdı katlayıp çantama koydum.
- D) Bu yaz hiç tatile çıkmadık.
- E) Bu konuda söylemek istediğim birşey var.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bu konuda söylemek istediğim birşey var.
“Bir şey” ayrı yazılır; “birşey” yazımı yanlıştır. “Her şey” ayrı, “hikâye” ve “kâğıt” düzeltme işaretiyle doğru yazılmıştır.
Kolay
11Emre, “kayıp eşyalar” konulu denemesini yazmadan önce bu konuda birkaç kitap ve yazı okudu, ilginç bulduğu bilgileri defterine yazdı. Emre'nin yaptığı bu çalışma, ders kitabındaki hangi öneriye uygundur?
- A) Yazıyı sosyal medyada paylaşmak
- B) Yazıyı öz değerlendirme formuyla değerlendirmek
- C) Yazının sayfa düzenine dikkat etmek
- D) Konu hakkında araştırma yapıp kullanılabilecek bilgileri not almak
- E) Okurun ilgisini çekecek bir başlık bulmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Konu hakkında araştırma yapıp kullanılabilecek bilgileri not almak
Kitap, ele alınacak konu hakkında araştırma yapılıp yazıda kullanılabilecek bilgilerin bir yere not alınmasını önerir; Emre bunu yapmıştır. Öz değerlendirme yazı bittikten sonra yapılır.
Kolay
12Can, “bayramlar” konulu denemesinin bir paragrafında çocukluğundaki bayramlarla bugünkü bayramların benzer ve farklı yönlerini yan yana koyuyor. Can'ın bu paragrafta kullandığı düşünceyi geliştirme yolu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tanımlama
- B) Sayısal verilerden yararlanma
- C) Benzetme
- D) Tanık gösterme
- E) Karşılaştırma
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Karşılaştırma
İki durumun benzer ve farklı yönlerini ortaya koymak karşılaştırmadır. Benzetmede bir şey ondan daha güçlü bir özelliğe sahip başka bir şeye benzetilir, farklılıklar sıralanmaz.
Kolay
13Ders kitabı deneme yazarken yazının planını oluşturmayı önerir. Aşağıdakilerden hangisi plan oluşturma aşamasında yapılan işlerden biri değildir?
- A) Yazıda nelere değinileceğini belirlemek
- B) Düşünceleri önemliden önemsize göre sıralamak
- C) Konuyla ilgili araştırma yapıp notlar almak
- D) Yazıyı yayımlanması için gazeteye göndermek
- E) Yazıya nasıl başlanacağına karar vermek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yazıyı yayımlanması için gazeteye göndermek
Gazeteye göndermek, yazı tamamlanıp gözden geçirildikten sonraki paylaşma aşamasıdır. Başlangıca, değinilecek noktalara, araştırmaya ve sıralamaya karar vermek plan aşamasında yapılır.
Kolay
14Ali yıllardır satranç oynuyor ve turnuvalara katılıyor; uzay bilimleri, moda ve borsa hakkında ise hemen hiç bilgisi yok. Ders kitabındaki “Üzerinde söz söyleyebileceğiniz, fikir üretebileceğiniz bir konu seçiniz.” önerisine göre Ali'nin denemesi için en uygun konu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yıldızların uzaklığı
- B) Kara deliklerin oluşumu
- C) Satranç tahtasında öğrendiğim sabır
- D) Gelecekte uzayda yaşam
- E) Bu yılın moda renkleri
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Satranç tahtasında öğrendiğim sabır
Kitaba göre deneme yazarı ele aldığı konuda birikim sahibi olmalıdır; Ali'nin birikimi satranç üzerinedir. Uzay ve moda konularında söz söyleyebilecek bir birikimi yoktur.
Kolay
15Ders kitabına göre deneme yazarı ele aldığı konuda birikim sahibi olmalıdır. Kitap bunun gerekçesini nasıl açıklar?
- A) Yazar, düşüncelerini bilimsel kanıtlarla ispatlamak zorundadır.
- B) Yazar, düşünceleriyle okurun ufkunu açıp ona yeni bir bakış açısı kazandırabilmelidir.
- C) Yazar, yazısını yalnızca uzmanların okuyacağını bilmelidir.
- D) Yazar, konuyla ilgili bütün kaynakları tek tek sıralamalıdır.
- E) Yazar, konuyu kesin hükümlerle sonuca bağlamalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yazar, düşünceleriyle okurun ufkunu açıp ona yeni bir bakış açısı kazandırabilmelidir.
Kitapta deneme yazarının birikim sahibi olması gerektiği, çünkü okurun ufkunu açıp ona yeni bir bakış açısı kazandırması gerektiği belirtilir. Bilimsel kanıtlama ve kesin hüküm makalenin özellikleridir.
Kolay
16Zehra denemesini bitirdi ve yazısını belirli ölçütlere göre kendisi değerlendirmek istiyor. Ders kitabına göre Zehra bu değerlendirme için hangi formu kullanmalıdır?
- A) Proje Değerlendirme Formu
- B) Konuşma Öz Değerlendirme Formu
- C) Yazma Öz Değerlendirme Formu
- D) Okuma Hız Formu
- E) Dinleme Gözlem Formu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yazma Öz Değerlendirme Formu
Kitap, yazılan denemenin kitabın sonundaki “Ek-1: Yazma Öz Değerlendirme Formu”ndaki ölçütlere göre değerlendirilmesini ister. Konuşma formu sözlü sunum için kullanılır.
Kolay
17Deniz, “eski mahalle” konulu denemesini son kez okurken anlatım yanlışlarını arıyor. Öğretmeni, aynı anlamı taşıyan iki sözcüğün bir arada kullanılmasının anlatımı bozacağını hatırlatıyor. Taslaktaki aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu yanlış yapılmıştır?
- A) Sokağın başındaki fırın, sabahları bütün mahalleyi uyandırırdı.
- B) Annem, komşulara her bayram tabak tabak kurabiye götürürdü.
- C) Eski mahallemize yaklaşık on yıl kadar önce taşınmıştık.
- D) Çocukken kaldırım taşlarını sayarak okula yürürdüm.
- E) O günlerden geriye birkaç soluk fotoğraf kaldı.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Eski mahallemize yaklaşık on yıl kadar önce taşınmıştık.
“Yaklaşık” ve “kadar” sözcükleri bu cümlede aynı anlamı taşır; biri atılmalıdır (“yaklaşık on yıl önce” ya da “on yıl kadar önce”). Ders kitabı yazının son okumada anlatım özellikleri bakımından da gözden geçirilmesini ister. Öteki cümlelerde gereksiz sözcük yoktur; “tabak tabak” ikilemesi miktar bildirir.
Kolay
18Mert, “beklemek” konulu denemesini hiç paragraf yapmadan tek blok hâlinde yazmıştır. Öğretmeni yazıyı düşüncelere göre paragraflara bölmesini istiyor. Ders kitabına göre yazıyı paragraflara bölmek yazıya hangi katkıyı sağlar?
- A) Anlatılmak istenenin daha rahat ve açık biçimde ortaya konmasını
- B) Yazarın düşüncelerini kanıtlayıp kesin sonuca bağlamasını
- C) Yazının sözcük sayısının belirgin biçimde azalmasını
- D) Yazım ve noktalama yanlışlarının kendiliğinden ortadan kalkmasını
- E) Okurla sohbet eder gibi bir üslubun ortaya çıkmasını
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anlatılmak istenenin daha rahat ve açık biçimde ortaya konmasını
Kitap, yazının paragraflara bölünmesinin anlatılmak istenenin daha kolay ve açık biçimde ortaya konmasını sağladığını söyler. Kanıtlayıp kesin sonuca bağlamak makalenin özelliğidir; okurla konuşur gibi yazmak da sohbetin özelliğidir ve paragraf bölmeyle ilgili değildir.
Orta
19Kerem, “şehirlerin sesleri” konulu denemesine okuru içine çekecek bir giriş cümlesi arıyor. Öğretmeni ona, girişin okura bilgi vermekten çok merak uyandırması, onu yazının sonuna kadar okumaya istekli kılması gerektiğini söylüyor. Aşağıdakilerden hangisi Kerem'in denemesi için en uygun giriş cümlesidir?
- A) Bu yazıda şehirler konusunu anlatacağım.
- B) Şehirler konusu çok önemli bir konudur.
- C) Şimdi size şehirlerle ilgili bilgi vereceğim.
- D) Şehirlerle ilgili birçok yazı yazılmıştır.
- E) Bir şehri ilk kez sesinden tanıyabilir misiniz?
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bir şehri ilk kez sesinden tanıyabilir misiniz?
Okura yöneltilen bu soru, şehirlerin sesine dikkat çekerek merak uyandırır ve okuru yazının içine çeker. Öteki cümleler konuyu yalnızca duyurur; “çok önemli bir konudur” gibi basmakalıp ifadeler okurda ilgi uyandırmaz.
Orta
20Bir öğrenci “sabır” konulu deneme taslağına bir cümle daha eklemek istiyor. Taslağın bütününde yazar düşüncelerini “bana öyle geliyor ki, belki” gibi ifadelerle yumuşatmış, okura bir şey kabul ettirmeye çalışmamıştır. Aşağıdaki cümlelerden hangisi eklenirse denemenin üslubu bozulup yazı makaleye yaklaşır?
- A) Bu konuda başka görüş kabul edilemez; mesele kesin olarak kanıtlanmıştır.
- B) Bana öyle geliyor ki sabır, biraz da kendimizle barışık olmaktır.
- C) Belki yanılıyorum ama aceleyle geçen bir gün bana hep yarım kalmış gibi gelir.
- D) Çocukken beklemeyi sevmezdim; şimdi beklemenin de tadını alıyorum.
- E) Sabrı düşündükçe aklıma hep dedemin bahçesindeki ağaçlar gelir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bu konuda başka görüş kabul edilemez; mesele kesin olarak kanıtlanmıştır.
Başka görüşe kapıyı kapatan, kesin kanıtlandığını iddia eden cümle makalenin kesin ve kanıtlayıcı üslubuna aittir. Öteki cümleler kişisel deneyim ve yumuşatılmış yargılar içerdiği için deneme üslubuna uygundur.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.