12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Deneme
Yazmak Sorunu
- deneme
- Ahmet Oktay
- makale
- eleştiri
- sohbet
- fıkra
- tanık gösterme
Ahmet Oktay'ın "Yazmak Sorunu" denemesinde ne anlatılır?
Yazmak Sorunu, Ahmet Oktay'ın "İnsan Yazar Kitap" adlı eserinde yer alan ve yazarın toplumdaki yerini sorgulayan bir denemedir. Denemenin ana düşüncesi, yazmanın yazar için bir yazgı olduğudur; yazar söz aldığında hem insanlık adına hem de insanlığa karşı konuşur ve bu ikilik işinin doğasındadır. Yardımcı düşünceler, günlük gazete yazılarının zamana dayanamadığını, sanat eserlerinin ise güncelin sınırlarını aştığını vurgular. Ahmet Oktay düşüncesini Sait Faik ve Julio Cortázar'ı tanık göstererek, Falih Rıfkı Atay'ın kalıcı kitaplarını da örnek vererek geliştirir. Anlatım öznel ve düşündürücüdür; denemede konu sınırı ve kanıtlama zorunluluğu bulunmaz. Mavi hareketi içinde yer alan Ahmet Oktay (1935-2016), şiirin yanında kültür, ideoloji ve toplumcu gerçekçilik üzerine incelemeler de yazmıştır. Deneme sohbetle karıştırılmamalıdır: sohbette okura seslenilir, denemede ise yazar kendi kendine konuşur gibi yazar.
Yazmak Sorunu: konu anlatımı ve özeti
Yazmak Sorunu, şair ve eleştirmen Ahmet Oktay'ın "İnsan Yazar Kitap" adlı kitabında yer alan, yazarın toplumdaki yeri üzerine bir denemedir. Edebiyatın neden kalıcı olduğunu ve yazarın neden yazdığını sorguladığı için düşündürücüdür.
- Ana düşünce: Yazmak yazar için bir yazgıdır; yazar hem insanlık adına hem de insanlığa karşı konuşur ve bu ikilik işinin doğasındadır.
- Yardımcı düşünceler: Günlük gazete yazıları zamana dayanamazken sanat eserleri güncelin sınırlarını aşar; yazarlar tarih boyunca hem iktidarın hem toplumun tepkisini çekmiştir.
- Yazar düşüncesini tanık göstererek (Sait Faik, Julio Cortázar) ve örnekleyerek (Falih Rıfkı Atay'ın kalıcı kitapları) geliştirir; anlatım öznel ve düşündürücüdür.
- Deneme ile komşu türler: Eleştiri yalnızca bir eseri nesnel ölçütlerle değerlendirir; makale düşüncesini kanıtlar ve kesin sonuca bağlar; sohbette yazar okurla konuşur gibi yazar; fıkra güncel toplumsal konuları işler.
- Denemede ise konu sınırı ve kanıtlama zorunluluğu yoktur; yazar kendi kendisiyle konuşur gibi yazar, anılarını yalnızca düşüncesini desteklemek için kullanır.
- Ahmet Oktay (1935-2016) Mavi hareketi içinde yer almış; şiirin yanında kültür, ideoloji ve toplumcu gerçekçilik üzerine incelemeler yazmıştır.
Unutma: Deneme ile sohbet sıkça karıştırılır; sohbette okura seslenilir, denemede yazar kendi kendine konuşur gibi yazar.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bu denemedeki temel soru şudur: Yazar neden yazar ve yazdıkları neden kalıcı olur? Düşünceyi şöyle çöz:
- Ana düşünce: Yazmak yazar için bir yazgıdır; yazar hem insanlık adına hem de ona karşı konuşur.
- Yardımcı düşünce: Günlük gazete yazıları çabuk eskir; sanat eserleri ise kendi dönemini aşar.
- Düşünceyi geliştirme yolları: Yazar başka yazarların sözlerine başvurur (tanık gösterme) ve kalıcı kitaplardan örnekler verir (örnekleme).
Bir denemede düşünceyi geliştirme yollarını bulmak, yazarın görüşünü nasıl desteklediğini görmeni sağlar.
Günlük hayattan: Bir sosyal medya paylaşımı birkaç gün içinde unutulur ama yıllar önce yazılmış bir şiir hâlâ okunur; deneme bu farkın nedenini sorgular.
Sık yapılan hata: Tanık gösterme ile örneklemeyi karıştırmak. Doğrusu: Tanık göstermede birinin sözü ya da görüşü aktarılır; örneklemede bir düşünceyi somutlaştıran bir olay ya da durum verilir.
Derinleş
Son bir ayda okuduğun haber ve yazılardan birini, en az elli yıl önce yazılmış ve hâlâ okunan bir edebî metinle karşılaştır. Birinin eskiyip ötekinin kalıcı olmasının nedenlerini konu, dil ve evrensellik açısından tartış. Bir yazarın toplumun tepkisini çekebilecek bir konuda yazarken taşıdığı sorumluluğu bir örnek üzerinden değerlendir.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir gazetenin aynı köşesinde her gün yazan Sinan Bey, bugünkü yazısında şehirdeki otobüs ücretlerine gelen zammı ele almış. Yazıyı kısa tutmuş, kendi görüşünü açıkça söylemiş ve yazısını okurla yakın bir dille bitirmiş. Yazı ertesi gün güncelliğini yitirebilecek bir olaya dayanıyor. Sinan Bey'in yazdığı yazı hangi türe girer?
- A) Deneme
- B) Eleştiri
- C) Anı
- D) Röportaj
- E) Fıkra
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Fıkra
Gazetenin belli bir köşesinde güncel bir toplumsal olayı yazarın kişisel görüşüyle kısa ve özlü biçimde ele alan yazı fıkradır. Deneme de kişisel görüş içerir; ancak güncel olaya bağlı değildir ve kalıcı, genel bir düşünceyi işler.
Kolay
2Edebiyat öğretmeni, 1950'li yıllarda Garip şiirine tepki olarak doğan bir harekete katılan şairlerin bilgi kartlarını hazırlatıyor. Kartlardan birinde Ahmet Oktay'ın adı yer alıyor; kartta hareketin adını, Attilâ İlhan'ın da içinde bulunduğu bir dergiden aldığı not edilmiş. Kartta sözü edilen edebî hareket hangisidir?
- A) Garip hareketi
- B) Yedi Meşaleciler
- C) Mavi hareketi
- D) Hisarcılar
- E) Fecr-i Âti
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mavi hareketi
Ahmet Oktay, Attilâ İlhan'la birlikte Mavi dergisi çevresinde toplanan şairlerdendir. Garip, Mavi'nin tepki gösterdiği hareket olduğu için çekici bir çeldiricidir; Yedi Meşaleciler 1928'de, Hisarcılar da 1950'lerde ama farklı bir dergi çevresinde ortaya çıkmıştır.
Kolay
3Bir dergi, “Yazmak Sorunu” başlıklı denemeyi yeniden yayımlarken yazarını şöyle tanıtıyor: “1950'lerde Attilâ İlhan'la birlikte Mavi dergisi çevresinde yer aldı; şiirlerinin yanında eleştiri ve inceleme yazılarıyla da tanındı.” Tanıtılan yazar kimdir?
- A) Ahmet Hamdi Tanpınar
- B) Ahmet Oktay
- C) Nurullah Ataç
- D) Sait Faik Abasıyanık
- E) Orhan Veli Kanık
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ahmet Oktay
“Yazmak Sorunu”nun yazarı, Mavi hareketi içinde yer alan şair ve eleştirmen Ahmet Oktay'dır. Orhan Veli de 1950'ler öncesinde şiirde yeni bir hareket başlatmıştır; ancak onun adı Mavi ile değil Garip hareketiyle anılır.
Kolay
4Edebiyat dergisinin son sayısında bir yazı yayımlandı. Yazar yeni çıkan bir şiir kitabını ele almış, kitabın dil ve imge bakımından başarılı yanlarını ve kusurlarını örnek dizelerle göstermiş, yargılarını kendi beğenisine değil belirli ölçütlere dayandırmıştır. Yazı, kitabın dışına çıkmadan sona ermiştir. Bu yazı hangi türe örnektir?
- A) Deneme
- B) Sohbet
- C) Eleştiri
- D) Fıkra
- E) Makale
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Eleştiri
Konusu bir eserle sınırlı olup onun değerli ve değersiz yönlerini örneklerle, nesnel ölçütlere göre ortaya koyan yazı eleştiridir. Makale de nesneldir ve kanıtlarla ilerler; ancak konusu bir eserle sınırlı değildir.
Kolay
5“Yazmak Sorunu”nda edebiyatın kendini yenilemesi için “zamanın koşullarına, beklentilerine ve ütopyalarına” uyum sağlaması gerektiği söylenir. Bu cümledeki “ütopya” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Geçmişte yaşanmış acı bir olay
- B) Bilimsel olarak kanıtlanmış gerçek
- C) Toplumun benimsediği eski gelenek
- D) Günlük hayatta yapılan sıradan iş
- E) Gerçekleştirilmesi imkânsız tasarı veya düşünce
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gerçekleştirilmesi imkânsız tasarı veya düşünce
Metnin sözlükçesinde ütopya, gerçekleştirilmesi imkânsız tasarı veya düşünce olarak tanımlanır. Kanıtlanmış gerçek bu anlamın tam karşıtıdır.
Kolay
6Ahmet Oktay'ın aktardığı Tanpınar parçasında hasta yaşlı kadın İstanbul sularının adlarını sayıkladıkça canlanır; damadı da “Bu onun ilacı, tılsımı gibi bir şey.” der. Bu cümlede geçen “tılsım” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Doğaüstü işler yapabileceğine inanılan güç
- B) Bir şehrin en eski su kaynağı
- C) Ağır bir hastalığın ilk belirtisi
- D) Hekimin hastaya verdiği acı ilaç
- E) Kişinin unutmak istediği eski anı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Doğaüstü işler yapabileceğine inanılan güç
Sözlükçede tılsım, doğaüstü işler yapabileceğine inanılan güç olarak açıklanır; su adları kadına şifa veren bir güç gibi gelir. “İlaç” kelimesi cümlede ayrıca geçtiği için çeldiricidir.
Kolay
7Ahmet Oktay, Julio Cortázar'ın “Unutmak, belki de insanın us sağlığı için bir gereksinmedir ama aynı zamanda gerçeğin alçakça çarpıtılmasıdır unutmak.” sözünü aktarır. Bu cümlede geçen “us” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Duygu
- B) Bellek
- C) Akıl
- D) Ruh
- E) Beden
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Akıl
Metnin sözlükçesinde “us” kelimesi “akıl” olarak açıklanmıştır; “us sağlığı” akıl sağlığı demektir. “Bellek” unutma kavramıyla ilişkili olduğu için çeldiricidir ama kelimenin anlamı değildir.
Kolay
8Bir edebiyat ödülleri sergisinde Ahmet Oktay'ın bir şiir kitabıyla Behçet Necatigil Şiir Ödülü'nü aldığı yazıyor. Bu ödülü getiren kitap aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kültür ve İdeoloji
- B) İnsan Yazar Kitap
- C) Yol Üstündeki Semender
- D) Toplumcu Gerçekçiliğin Kaynakları
- E) Beş Şehir
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yol Üstündeki Semender
Biyografiye göre Ahmet Oktay, “Yol Üstündeki Semender” adlı şiir kitabıyla Behçet Necatigil Şiir Ödülü'nü almıştır. Diğer Oktay eserleri şiir değil inceleme ve deneme kitaplarıdır.
Kolay
9Ahmet Oktay, yazarların tarih boyunca hem toplumun hem iktidarın tepkisini çektiğini söyler ve bu düşüncesini tarihten bir örnekle destekler. Yazarın bu amaçla verdiği örnek aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Caligula'nın Homeros'u yasaklamak istemesi
- B) Tanpınar'ın İstanbul sularını anması
- C) Atay'ın gazete yazılarının unutulması
- D) Cortázar'ın unutma üzerine sözü
- E) Sait Faik'in yalnızlığı anlatan öyküsü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Caligula'nın Homeros'u yasaklamak istemesi
Yazar, Homeros'un Roma İmparatoru Caligula tarafından yasaklanmak istendiğini hatırlatarak yazarların iktidarın hışmını çektiğini örnekler. Atay örneği kalıcılık düşüncesi için kullanılmıştır.
Kolay
10Ahmet Oktay, “Yazmak Sorunu”nda Falih Rıfkı Atay'ın gündelik gazete yazılarını bugün yalnızca birkaç araştırmacının aradığını, buna karşılık “Zeytindağı” ve “Eski Saat” gibi kitaplarının hâlâ yazınsal bir tat verdiğini söyler. Yazar bu karşılaştırmayla öncelikle neyi vurgulamak ister?
- A) Araştırmacıların eski kitaplara ilgisinin azaldığını
- B) Gazete yazılarının kitaplardan daha çok okunduğunu
- C) Güncel konuların edebiyatta hiç işlenmemesi gerektiğini
- D) Sanat eserlerinin güncelin sınırlarını aşarak kalıcı olabildiğini
- E) Falih Rıfkı Atay'ın yalnızca gazeteci olarak tanındığını
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sanat eserlerinin güncelin sınırlarını aşarak kalıcı olabildiğini
Yazar, gazete yazılarının zamana dayanamadığını, sanat eserlerinin ise kalıcı olduğunu göstermek için bu karşılaştırmayı yapar. Gazete yazılarının daha çok okunduğu yargısı metindekinin tam tersidir.
Kolay
11Gazetede aynı gün iki yazı çıktı: Biri o hafta artan ekmek fiyatlarını, öteki insanın “beklemek” duygusunu ele alıyor. İki yazının yazarı da kişisel görüşlerini paylaşıyor. Konu bakımından bu yazılar sırasıyla hangi türlere daha uygundur?
- A) Fıkra – deneme
- B) Makale – eleştiri
- C) Deneme – fıkra
- D) Eleştiri – sohbet
- E) Anı – makale
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fıkra – deneme
Fıkralarda çoğunlukla toplumu ilgilendiren güncel olaylar, denemede ise daha genel konular ele alınır. Ekmek fiyatları güncel, “beklemek” ise genel bir konudur.
Kolay
12Okul dergisine iki yazı gönderildi. Birincisinde yazar yalnızca yeni çıkan bir romanı ele alıyor. İkincisinde ise yazar yağmurdan dostluğa, eski sokaklardan çocukluğa kadar dilediği konuya geçiyor. Bu durum deneme ve eleştiri arasındaki hangi farkı yansıtır?
- A) Eleştiri olay örgüsüne, deneme ise anılara dayanır.
- B) Eleştiri sohbet havasında, deneme ise ciddi bir üslupla yazılır.
- C) Denemenin konusu yalnızca edebî eserlerden seçilir.
- D) Eleştiri öznel bir dille, deneme nesnel bir dille yazılır.
- E) Eleştirinin konusu incelenen eserle sınırlıdır, denemede konu sınırı yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Eleştirinin konusu incelenen eserle sınırlıdır, denemede konu sınırı yoktur.
Bilgi kutusuna göre eleştirinin konusu incelenen eserle sınırlıdır, denemede ise herhangi bir konu sınırlaması yoktur. Eleştiri nesnel ölçütlerle yazıldığı için “eleştiri öznel” yargısı yanlıştır.
Kolay
13Bir öğrenci Ahmet Oktay'ın eser listesinde “Toplumcu Gerçekçiliğin Kaynakları” ve “Kültür ve İdeoloji” adlarını görüyor. Bu adlar yazarın hangi yönünü gösterir?
- A) Yalnızca çocuklar için masal kitapları hazırladığını
- B) Şiirin yanında kültür ve ideoloji üzerine incelemeler yazdığını
- C) Tarihî olayları konu alan romanlar kaleme aldığını
- D) Tiyatro oyunları yazıp sahnelediğini
- E) Gezdiği şehirleri anlatan gezi yazıları yazdığını
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Şiirin yanında kültür ve ideoloji üzerine incelemeler yazdığını
Oktay şiirin yanı sıra kültür, ideoloji ve toplumcu gerçekçilik üzerine incelemeler yazmıştır; kitap adları bunu gösterir. Roman ya da gezi yazısı bu adlarla ilişkili değildir.
Kolay
14Edebiyat öğretmeni, deneme türünü anlatırken ders kitabındaki bilgi kutusundan şu cümleyi okuyor: “Biçim ve içerik özellikleri iki türü birbirine yaklaştırır ancak bu iki tür yazarın ele aldığı konuyla ilgili tavrı ve bakış açısı yönünden farklılık gösterir.” Bilgi kutusuna göre denemenin en çok benzerlik gösterdiği tür hangisidir?
- A) Masal
- B) Biyografi
- C) Hikâye
- D) Roman
- E) Eleştiri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Eleştiri
Bilgi kutusunda denemenin en çok benzerlik gösterdiği türün eleştiri olduğu belirtilir; ikisi konuya bakış ve tavır yönünden ayrılır. Roman ve hikâye olay çevresinde gelişen türlerdir.
Kolay
15Kütüphanede “Yazmak Sorunu” denemesinin hangi kitaptan alındığını araştıran Defne'ye görevli, kitabın yazarın insan, yazar ve kitap ilişkisi üzerine yazılarını topladığını söylüyor. Defne'nin araması gereken kitap aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Eski Saat
- B) Yol Üstündeki Semender
- C) İnsan Yazar Kitap
- D) Zeytindağı
- E) Beş Şehir
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İnsan Yazar Kitap
“Yazmak Sorunu”, Ahmet Oktay'ın “İnsan Yazar Kitap” adlı kitabında yer alır. “Beş Şehir” metinde alıntı yapılan Tanpınar'ın kitabıdır.
Kolay
16Kerem, deneme ile makaleyi karşılaştıran bir tablo hazırlıyor. Makale sütununa “Yazar ileri sürdüğü düşünceleri kanıtlar ve kesin bir dille sonuca bağlar.” yazdı. Deneme sütununa bu satırın karşılığı olarak aşağıdakilerden hangisini yazmalıdır?
- A) Yazar yalnızca bir eserin değerini ölçer.
- B) Yazarın düşüncelerini kanıtlama zorunluluğu yoktur.
- C) Yazar düşüncelerini istatistiklerle kanıtlar.
- D) Yazar okurla konuşur gibi onu yönlendirir.
- E) Yazar güncel olayları haber diliyle aktarır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yazarın düşüncelerini kanıtlama zorunluluğu yoktur.
Makalede kanıtlama ve kesin sonuç zorunludur; öznelliğin hâkim olduğu denemede böyle bir zorunluluk yoktur. Okurla konuşur gibi yazmak deneme değil sohbetin özelliğidir.
Kolay
17Ahmet Oktay, “Yazmak Sorunu”nda Falih Rıfkı Atay'ın kalıcı kitaplarını andıktan sonra yeni paragrafa şöyle başlar: “Gelgelelim, yazın'ın değeri de önemi de yaşanan günde pek anlaşılmıyor çoğu zaman.” Bu cümledeki “Gelgelelim” sözü yerine, anlamı koruyarak aşağıdakilerden hangisi getirilebilir?
- A) Bu nedenle
- B) Örneğin
- C) Üstelik
- D) Ne var ki
- E) Kısacası
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ne var ki
“Gelgelelim”, önceki düşünceyle karşıtlık kuran bir geçiş sözüdür: Yazar kitapların hâlâ tat verdiğini söyledikten sonra yazının değerinin yaşanan günde anlaşılmadığını ekler. Bu karşıtlığı “ne var ki” karşılar. “Bu nedenle” sonuç, “örneğin” örnek, “üstelik” ekleme, “kısacası” özet bildirir.
Kolay
18Ahmet Oktay, Falih Rıfkı Atay'ın Zeytindağı, Roman Gibi ve Eski Saat adlı kitapları için şöyle der: “Onlarda insanımızın serüvenini okuyoruz: Arabistan çöllerini olduğu kadar iki başkenti, İstanbul ve Ankara'yı da gözümüzde canlandıran, oralar için kurulmuş düşleri ve oralarda uğranılan düş bozumlarını da yaşatan yapıtlar bunlar.” Bu sözlere göre yazar, kitapların değerini aşağıdakilerden hangisine dayandırır?
- A) Mekânları, umutları ve hayal kırıklıklarını okura yaşatabilmelerine
- B) Olayları arşiv belgeleriyle kanıtlayıp kesin sonuca bağlamalarına
- C) Günün siyasi tartışmalarına anında yanıt verebilmelerine
- D) Çöl ve şehir yolculuklarını gezi rehberi gibi sıralamalarına
- E) Yazarın gazete yazılarını olduğu gibi bir araya getirmelerine
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mekânları, umutları ve hayal kırıklıklarını okura yaşatabilmelerine
Yazar bu kitaplarda “insanımızın serüveni”nin okunduğunu söyler: Yerler göz önünde canlanır, kurulan düşler ve düş bozumları yaşatılır. Belgeyle kanıtlama makalenin, güne yanıt verme gazete yazısının özelliğidir; yazar gazete yazılarının aranmadığını, bu kitapların ise onlardan ayrıldığını belirtir.
Orta
19Ahmet Oktay “Yazmak Sorunu”nda yazarın neden yazdığını sorgular. Yazara göre yazmak, birinin dayatmasıyla ya da isteyerek seçilip bırakılabilecek bir iş değildir; yazar ne yaparsa yapsın sonunda yine masasının başına döner. Bu düşünceye göre yazarın ulaştığı temel yargı hangisidir?
- A) Yazmak, yazar için kaçınılmaz bir yazgıdır.
- B) Yazar yalnızca iktidarın beklentisine göre yazar.
- C) Gazete yazıları sanat eserlerinden kalıcıdır.
- D) Edebiyat geçmişle değil yalnız bugünle ilgilenir.
- E) Yazar yalnızca okurun beğenisi için yazar.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yazmak, yazar için kaçınılmaz bir yazgıdır.
Yazarın ne yaparsa yapsın masasına dönmesi, yazmanın seçilip bırakılabilecek bir uğraş değil kaçınılmaz bir yazgı olduğunu gösterir. İktidarın ya da okurun beklentisiyle yazmak, metinde reddedilen dayatma düşüncesine denk düşer.
Orta
20Arda, okuma alışkanlığı üzerine yazdığı denemede şöyle diyor: “Okumak, insanın kendi hayatına başka pencerelerden bakmasıdır. Sait Faik de ‘Bir insanı sevmekle başlar her şey.’ der; ben buna, bir kitabı sevmekle de başlar, diye eklerim.” Arda'nın düşüncesini desteklemek için başvurduğu yol hangisidir?
- A) Örnekleme
- B) Tanımlama
- C) Benzetme
- D) Tanık gösterme
- E) Sayısal verilerden yararlanma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tanık gösterme
Arda, düşüncesini güçlendirmek için tanınmış bir yazarın, Sait Faik'in sözüne başvurmuştur; bu tanık göstermedir. Parçanın ilk cümlesi bir tanım gibi görünse de düşünceyi destekleyen asıl yol, alıntılanan yazarın sözüdür.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.