12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Hikâye
Dil Bilgisi: Kelimeler Arasındaki Anlam İlişkileri
- eş anlamlı
- yakın anlamlı
- zıt anlamlı
- eş sesli
- nicel anlam
- nitel anlam
- küçürek hikâye
Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli kelimeler nelerdir?
Kelimeler arasındaki anlam ilişkileri; eş anlamlılık, yakın anlamlılık, zıt anlamlılık ve eş seslilik gibi bağlardır. Eş anlamlı kelimelerin yazılışı farklı, anlamı aynıdır; yıl-sene, cevap-yanıt, değer-kıymet bunlara örnektir. Yakın anlamlı kelimeler arasında ince bir fark bulunur: bıkmak-usanmak, bakmak-seyretmek. Zıt anlamlı kelimeler uzun-kısa, var-yok gibi birbirinin karşıtıdır; olumsuzluk ise karşıtlık sayılmaz ve zıtlık cümleye göre değişebilir. Eş sesli kelimelerin yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları ilgisizdir; yaz mevsimi ile yazmak fiili bunun örneğidir. Ölçülebilen özelliği bildiren kelimeler nicel, nasıl olduğunu bildirenler nitel anlamlıdır. Aynı konuda Ferit Edgü'nün öncülerinden olduğu, az kelimeyle bir anı yakalayan küçürek hikâye türü de tanıtılır. Eş sesli kelimelerin anlamları arasında bağ yoktur; bağ varsa söz konusu olan çok anlamlılıktır.
Dil Bilgisi: Kelimeler Arasındaki Anlam İlişkileri: konu anlatımı ve özeti
Bu dil bilgisi konusu, kelimelerin birbirleriyle kurduğu anlam ilişkilerini inceliyor; ayrıca küçürek hikâye türünü tanıtıyor. Bu ilişkileri bilmek hem kelime hazineni hem de anlam sorularındaki hızını artırır.
- Küçürek (minimal) hikâye: 20. yüzyıl sonlarında ortaya çıkan, az kelimeyle bir anı yakalayan, yoğun ve şiirsel dilli bir hikâye alt türüdür. Türk edebiyatındaki öncülerinden biri Ferit Edgü'dür.
- Eş anlamlı kelimeler: Yazılışı farklı, anlamı aynı olan kelimeler (yıl-sene, cevap-yanıt, değer-kıymet). Bazı kalıp sözlerde birbirinin yerine kullanılamazlar.
- Yakın anlamlı kelimeler: Anlamca yakın ama aralarında ince fark olan kelimeler (bıkmak-usanmak, bakmak-seyretmek, karar-sonuç).
- Zıt anlamlı kelimeler: Birbirinin karşıtı olan kelimeler (uzun-kısa, var-yok). Olumsuzluk karşıtlık değildir; zıtlık cümleye göre değişebilir (doğru-eğri, doğru-yanlış).
- Eş sesli kelimeler: Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları ilgisiz kelimeler (yaz mevsimi-yazmak, gül çiçeği-gülmek).
- Nicel ve nitel anlam: Ölçülebilen, sayılabilen özelliği bildirenler nicel (bir karış, ağır), nasıl olduğunu bildirenler nitel anlamlıdır (oval, tahta).
- Konuda üç noktanın kullanımı ve yazım yanlışları da çalışılır.
Unutma: Eş sesli kelimelerin anlamları arasında hiçbir bağ yoktur; anlamlar arasında bağ varsa bu çok anlamlılıktır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Kelimeler arasındaki ilişkiyi bulmanın en kolay yolu, ikisini aynı cümlede birbirinin yerine koymaktır.
- Eş anlam: Yerine koyduğunda anlam hiç değişmiyorsa eş anlamlıdır: "Cevap verdi" = "Yanıt verdi".
- Yakın anlam: Anlam benzer ama bir ton farkı varsa yakın anlamlıdır: "bakmak" ile "seyretmek" (seyretmekte keyif ve süre vardır).
- Zıt anlam: Anlam tam tersine dönüyorsa zıt anlamlıdır: "geniş-dar".
- Sesteş: Yazılışı aynı, anlamları ilgisizse sesteştir: "yüz" (sayı) ve "yüz" (surat).
Küçürek hikâyede bu ilişkiler özellikle önemlidir; çünkü az kelimeyle çok şey anlatmak için her kelime dikkatle seçilir.
Günlük hayattan: "Ucuz" yerine "hesaplı" diyen bir satıcı, yakın anlamlı kelimenin taşıdığı olumlu tondan yararlanır.
Sık yapılan hata: Her olumsuz kelimeyi zıt anlamlı saymak. Doğrusu: "Gelmek" ile "gelmemek" zıt anlamlı değil, olumlu-olumsuz biçimdir; zıt anlamlısı "gitmek"tir.
Derinleş
Tek bir duygu için (ör. üzüntü) yakın anlamlı kelimeleri topla: keder, hüzün, dert, tasa, elem. Her birini farklı bir cümlede kullanarak aralarındaki ince farkları göster. Sonra bu kelimelerden yalnızca birini kullanarak en çok beş cümlelik bir küçürek hikâye yaz ve seçtiğin kelimenin hikâyeye kattığı tonu açıkla.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir manav, müşterisine şöyle diyor: “Bu karpuz oval, yeşil kabuklu ve tazedir; tahta kasadan yeni çıktı, üstelik çok ağır: tam yedi kilo.” Türkçe öğretmeni Gökhan Bey, bu cümleyi nitel ve nicel anlam konusunu anlatmak için kullanıyor. Cümlede geçen aşağıdaki kelimelerden hangisi nicel anlamlıdır?
- A) tahta
- B) oval
- C) yeşil
- D) taze
- E) ağır
Cevabı göster
Doğru cevap: E) ağır
“Ağır” bir varlığın ölçülebilir ağırlığını, yani niceliğini bildirir; nicel anlamlıdır. “Taze” de karpuzu niteleyen bir sözcük olduğu için çekicidir; ancak tazelik bir durum ve nitelik bildirir, ölçü ya da miktar bildirmez.
Kolay
2Kelime oyunu oynayan Nil ve Sarp, kartlara yazılmış kelime çiftlerini “eş anlamlı” kutusuna ya da başka kutulara ayırıyor. Kural şu: Eş anlamlı kutusuna yalnızca yazılışları farklı olup her cümlede birbirinin yerine kullanılabilen kelimeler girebilir. Aşağıdaki kelime çiftlerinden hangisi eş anlamlı kutusuna konmalıdır?
- A) gelmek – gitmek
- B) yıl – sene
- C) bakmak – seyretmek
- D) uzun – kısa
- E) yol – patika
Cevabı göster
Doğru cevap: B) yıl – sene
“Yıl” ve “sene” aynı anlamı karşılar ve her cümlede birbirinin yerine kullanılabilir; eş anlamlıdır. “Bakmak – seyretmek” çekicidir, ama bu kelimeler yakın anlamlıdır; seyretmek uzun süre ve zevkle bakmak demektir.
Kolay
3Okul gazetesinin bulmaca köşesinde şu soru var: “Gül” kelimesi hem bir çiçeğin adı hem de “gülmek” eyleminin emir biçimidir; “yüz” kelimesi hem bir sayıyı hem de insanın çehresini anlatır. Bu kelimelerin yazılışı ve okunuşu aynıdır, ama anlamları arasında hiçbir bağ yoktur. Bu tür kelimelere ne ad verilir?
- A) Zıt anlamlı kelimeler
- B) Eş anlamlı kelimeler
- C) Eş sesli kelimeler
- D) Yakın anlamlı kelimeler
- E) Çok anlamlı kelimeler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Eş sesli kelimeler
Yazılışı ve okunuşu aynı olup anlamları arasında bağ bulunmayan kelimeler eş sesli kelimelerdir. Çok anlamlı kelimeler çekicidir; ancak onlarda anlamlar arasında bir ilgi vardır (masanın ayağı, insanın ayağı gibi), burada ise yoktur.
Kolay
4Bir Türkçe öğretmeni, zıt anlamlı kelimeleri anlatırken öğrencilerini bir tuzağa karşı uyarıyor: “Bir kelimeyi olumsuzluk ekiyle olumsuz yapmak ona zıt anlamlı bir kelime kazandırmaz; zıt anlam, başka bir kelimeyle karşılanmalıdır.” Öğretmenin uyarısı dikkate alındığında aşağıdaki kelime çiftlerinden hangisi zıt anlamlıdır?
- A) cevap – yanıt
- B) gelmek – gelmemek
- C) bıkmak – usanmak
- D) kalın – kalınca
- E) var – yok
Cevabı göster
Doğru cevap: E) var – yok
“Var” ve “yok” anlamca birbirinin karşıtı olan ayrı kelimelerdir; zıt anlamlıdır. “Gelmek – gelmemek” öğretmenin uyardığı tuzaktır: olumsuzluk ekiyle oluşan biçim zıt anlam değil, olumsuzluk bildirir.
Kolay
5Bu Böyledir hikâyesinde şu cümle geçer: “Atatürk Parkı yeni tanzim ediliyor.” Bu cümlede geçen “tanzim etmek” sözünün eş anlamlısı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Düzenlemek
- B) Satmak
- C) Taşımak
- D) Yıkmak
- E) Kapatmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Düzenlemek
“Tanzim etmek” düzenlemek demektir; parkın yeniden düzenlendiği anlatılmaktadır. Yıkmak ya da kapatmak cümledeki çam dikme, havuz yapma gibi işlerle uyuşmaz.
Kolay
6“Çiftçi, sabah erkenden atını ahırdan çıkardı.” Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “at” kelimesi, bu cümledekinin eş seslisi olarak kullanılmıştır?
- A) Atlar çayırda sakin sakin otluyordu.
- B) Ata binmeyi çocukken öğrenmiş.
- C) Kullanmadığın kâğıtları geri dönüşüm kutusuna at.
- D) Yarışı en hızlı at kazandı.
- E) Atın yelesini özenle taradı.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kullanmadığın kâğıtları geri dönüşüm kutusuna at.
Hayvan adı olan “at” ile “fırlatmak, bırakmak” anlamındaki “atmak” fiilinin kökü aynı yazılır ve okunur, ama anlamları arasında hiçbir ilgi yoktur; bu eş sesliliktir. Diğer cümlelerde kelime yine hayvan adıdır.
Kolay
7Kitaptaki bir etkinlikte kelimeler eş anlamlılarıyla eşleştiriliyor. Ali, “Komşumuz çok pinti biridir, kimseye bir bardak su bile ikram etmez.” cümlesindeki “pinti” kelimesinin eş anlamlısını arıyor. Ali’nin bulması gereken kelime aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Cömert
- B) Bellek
- C) Biçim
- D) Cimri
- E) Anıt
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Cimri
“Pinti” ile “cimri” aynı anlamı karşılar; ikisi de elindekini harcamaya kıyamayan kişiyi anlatır. “Cömert” ise pintinin zıt anlamlısıdır.
Kolay
8Kitaptaki bir uygulamada şu cümle yer alıyor: “Eh bizim manavdada öyle, bu adam hiç değilse kapıma getirdi…” Bu cümledeki yazım yanlışının doğrusu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) manav da da
- B) manavda da
- C) manav dada
- D) manavdada’
- E) manavta da
Cevabı göster
Doğru cevap: B) manavda da
Bulunma eki “-da” kelimeye bitişik, “dahi” anlamındaki bağlaç “da” ise ayrı yazılır: “manavda da”. Bağlaç olan “da”nın bitişik yazılması bir yazım yanlışıdır.
Kolay
9Bu Böyledir hikâyesinde Rafet dayı ile Süleyman arasında şu konuşma geçer: “— Nasıl, alıştın mı? — Eeeee, şey...” Bu konuşmada üç noktanın kullanılma gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bir hitabı cümleden ayırmak
- B) Sözün tereddütle yarım bırakıldığını göstermek
- C) Bir sayının basamaklarını ayırmak
- D) Bir alıntının kaynağını göstermek
- E) Bir kısaltmayı belirtmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sözün tereddütle yarım bırakıldığını göstermek
Süleyman dayısının sorusuna ne cevap vereceğini bilemez, tereddüt eder ve sözünü tamamlamaz; üç nokta bu yarım bırakılmışlığı gösterir. Hitap ise genellikle virgülle ayrılır.
Kolay
10Kitapta “Tüm kelimelerin zıt anlamlısı yoktur.” uyarısı yapılıyor. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin zıt anlamlısı yoktur?
- A) Var
- B) Aşağı
- C) Uzun
- D) Gelmek
- E) Masa
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Masa
“Masa” bir eşya adıdır ve karşıtı olan bir kelime yoktur. “Uzun-kısa, var-yok, gelmek-gitmek, aşağı-yukarı” ise kitapta da örnek gösterilen zıt anlamlı çiftlerdir.
Kolay
11Kitapta “göndermek-yollamak, bezmek-bıkmak-usanmak, dilemek-istemek, çevirmek-döndürmek” gibi kelimeler bir grup altında toplanıyor. Kitaba göre bu kelimelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Anlamları tamamen aynı, biri yabancı kökenli kelimelerdir.
- B) Yazılışı ve okunuşu aynı olan eş sesli kelimelerdir.
- C) Birbirinin karşıtı olan zıt anlamlı kelimelerdir.
- D) Çoğunlukla Türkçedir ve aralarında ince anlam farkı vardır.
- E) Sayılabilen özellikleri bildiren nicel kelimelerdir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çoğunlukla Türkçedir ve aralarında ince anlam farkı vardır.
Bunlar yakın anlamlı kelimelerdir; kitapta yakın anlamlıların çoğunlukla Türkçe olduğu ve anlamdaş gibi görünseler de aralarında anlam farkı bulunduğu belirtilir. Biri yabancı kökenli, anlamı tamamen aynı çiftler ise eş anlamlıdır.
Kolay
12Bilgi kutusuna göre resim, sinema gibi sanat dallarında ortaya çıkan bir yaklaşım hikâye türünü etkilemiş ve bu etkileşimin sonucunda 20. yüzyılın sonlarında küçürek hikâye doğmuştur. Bu yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Minimal yaklaşım
- B) Destansı yaklaşım
- C) Klasik yaklaşım
- D) Romantik yaklaşım
- E) Öğretici yaklaşım
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Minimal yaklaşım
Bilgi kutusu, resim ve sinemada ortaya çıkan minimal yaklaşımın hikâyeyi etkilediğini ve küçürek (minimal) hikâyenin bu etkileşimle doğduğunu söyler.
Kolay
13Bu Böyledir hikâyesinde Süleyman “Devirsem şu tavşanı.” der. Başka bir cümlede ise “Devir çok değişti.” denir. Bu iki cümledeki “devir” kelimeleri arasındaki anlam ilişkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Eş anlamlılık
- B) Eş seslilik
- C) Yakın anlamlılık
- D) Nicel anlamlılık
- E) Zıt anlamlılık
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Eş seslilik
İlk cümlede “devirmek” fiili (düşürmek), ikincisinde “devir” adı (zaman parçası) kullanılmıştır; yazılış ve okunuşları aynı, anlamları ilgisizdir. Bu, eş sesliliktir.
Kolay
14Bilgi kutusunda küçürek hikâyenin Türk edebiyatındaki öncülerinden Ferit Edgü’nün bu türü nasıl nitelediği aktarılıyor. Ferit Edgü’ye göre küçürek hikâyeler nedir?
- A) Hayvanların konuşturulduğu ders verici anlatılar
- B) Bir kişinin bütün hayatını anlatan biyografiler
- C) Yalnızca bir ânın saptaması olan öykücükler
- D) Olayları ayrıntılı betimlemelerle anlatan uzun metinler
- E) Bir ailenin kuşaklar boyu hikâyesini anlatan eserler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yalnızca bir ânın saptaması olan öykücükler
Bilgi kutusunda Ferit Edgü’nün bu hikâyeleri “yalnızca bir ânın saptaması olan öykücükler” olarak nitelediği belirtilir. Kuşaklar boyu süren ya da ayrıntılı betimlemelere dayanan anlatılar küçürek hikâyenin kısalık ve yoğunluk özelliğine aykırıdır.
Kolay
15Kitapta eş anlamlı kelimelere “kıymet-değer, cevap-yanıt, sene-yıl” örnekleri veriliyor ve bu çiftlerle ilgili bir özellik belirtiliyor. Kitaba göre eş anlamlı kelime çiftlerinin dikkat çeken özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kelimelerden birinin genellikle yabancı kökenli olması
- B) Kelimelerin anlamları arasında hiçbir ilgi olmaması
- C) Kelimelerin birbirinin karşıtı olması
- D) İki kelimenin de her zaman Türkçe kökenli olması
- E) Kelimelerin okunuşlarının tamamen aynı olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kelimelerden birinin genellikle yabancı kökenli olması
Kitapta eş anlamlı kelimelerin birisinin genelde yabancı kökenli olduğu belirtilir: kıymet, cevap ve sene yabancı kökenlidir. Anlamları ilgisiz olup okunuşu aynı olanlar ise eş sesli kelimelerdir.
Kolay
16Bilgi kutusunda küçürek hikâyelerin küçük hacimli olduğu, bu yüzden bazı hikâye unsurlarının metinde sınırlı biçimde yer aldığı belirtiliyor. Bu unsurlar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Giriş, sonuç ve kaynakça
- B) Önsöz, dizin ve sözlükçe
- C) Ölçü, uyak ve redif
- D) Perde, sahne ve dekor
- E) Kişi, zaman ve mekân
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kişi, zaman ve mekân
Bilgi kutusuna göre küçürek hikâyeler küçük hacimli olduğu için kişi, zaman, mekân gibi unsurlar sınırlı yer alır. Ölçü ve uyak şiire, perde ve sahne tiyatroya ait unsurlardır.
Kolay
17Bir öğrenci, yazdığı hikâyede üç noktayı beş ayrı cümlede kullanmıştır. Bu cümlelerin dördünde üç nokta aynı görevi üstlenmektedir. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde üç nokta ötekilerden farklı bir görevde kullanılmıştır?
- A) Kapıyı açtım, içeri girdim; bir de baktım ki...
- B) Sana söylemek istediğim bir şey var ama...
- C) Olayın geçtiği K... köyüne ertesi sabah vardık.
- D) Bir gün geri döneceğini biliyordum, çünkü...
- E) O akşam eve geldiğimde masanın üstünde...
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Olayın geçtiği K... köyüne ertesi sabah vardık.
A, B, D ve E'de üç nokta, tamamlanmadan bırakılan cümlelerin sonuna konmuştur. C'de ise cümle tamamlanmıştır; üç nokta, açıkça yazılmak istenmeyen köy adının yerini tutmaktadır. Bu nedenle C'deki kullanım ötekilerden farklıdır.
Kolay
18Kitaba göre eş anlamlı kelime çiftlerinde kelimelerden biri çoğunlukla yabancı kökenlidir. Yazısını gözden geçiren Ece, yabancı kökenli bir kelimenin yerine onun Türkçe kökenli eş anlamlısını kullanmak istiyor. Ece'nin aşağıdaki değişikliklerden hangisini yapması bu amaca uygundur?
- A) “Bellek” yerine “hafıza” yazması
- B) “Anıt” yerine “abide” yazması
- C) “Öykü” yerine “hikâye” yazması
- D) “Delil” yerine “kanıt” yazması
- E) “Yıl” yerine “sene” yazması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) “Delil” yerine “kanıt” yazması
“Delil” Arapça kökenli, “kanıt” Türkçe kökenlidir; bu değişiklik Ece'nin amacına uygundur. Öteki seçeneklerde tersine Türkçe kökenli kelimenin (bellek, anıt, öykü, yıl) yerine yabancı kökenli eş anlamlısı (hafıza, abide, hikâye, sene) getirilmiştir.
Orta
19Sinemadan çıkan Pınar, arkadaşına “Filmi iki saat boyunca hayranlıkla seyrettim.” diyor. Arkadaşı “Ben de afişe kısaca baktım, ilgimi çekmedi.” diye karşılık veriyor. Konuşmada geçen “bakmak” ile “seyretmek” kelimeleri arasındaki ilişki aşağıdakilerin hangisinde doğru açıklanmıştır?
- A) Zıt anlamlıdır; biri diğerinin karşıtını bildirir.
- B) Eş anlamlıdır; her cümlede birbirinin yerini tutar.
- C) Eş seslidir; anlamları arasında hiçbir bağ yoktur.
- D) Yakın anlamlıdır; seyretmek uzun süre ve zevkle bakmaktır.
- E) Çok anlamlıdır; biri ötekinin yan anlamıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yakın anlamlıdır; seyretmek uzun süre ve zevkle bakmaktır.
Afişe kısaca bakmak ile filmi iki saat hayranlıkla seyretmek arasındaki fark, iki kelimenin yakın ama özdeş olmayan anlamlarını gösterir. Eş anlamlı seçeneği çekicidir; ancak “afişe kısaca seyrettim” denemez, kelimeler her cümlede birbirinin yerini tutmaz.
Orta
20Kompozisyonunu gözden geçiren Ayşe, kelime tekrarından kaçınmak için “değer” kelimesinin yerine “kıymet” yazmayı düşünüyor. Öğretmeni, bazı cümlelerde bu değişikliğin anlamı bozacağını hatırlatıyor. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “değer” yerine “kıymet” getirildiğinde anlam bozulur?
- A) Bu eski saatin değeri çok yüksektir.
- B) Bu denklemde x'in değeri 5'tir.
- C) Dostluğun değerini zor günlerde anladım.
- D) Emeğin değerini bilen insan mutludur.
- E) Bu tablonun değeri her yıl artıyor.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bu denklemde x'in değeri 5'tir.
Denklemdeki “değer” matematiğe özgü bir terimdir; “x'in kıymeti” denemez. Öteki cümlelerde kelime “önem, paha” anlamındadır ve “kıymet”le değiştirilebilir; tablonun değeri cümlesi de parasal paha bildirdiği için bu gruba girer.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.