12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Hikâye
Portakalcı İsmet Bey
- 1960 sonrası Türk hikâyesi
- kahraman bakış açısı
- tema
- çatışma
- toplumcu gerçekçilik
- Emine Işınsu
Portakalcı İsmet Bey hikâyesinde ne anlatılır?
Portakalcı İsmet Bey, Emine Işınsu'nun kapısına gelen bir portakal satıcısına güvenen ve sonunda kandırıldığını anlayan bir ev kadınını anlattığı hikâyedir. Hikâyenin teması güven ve aldatılmadır; satıcı, ahlaka uymayan satış yöntemiyle müşterisinin güvenini kaybeder. Olayları kadın kahraman kendi ağzından anlatır, bu yüzden kahraman (birinci kişi) bakış açısı kullanılır. Konuşma diline yakın, iç konuşmalarla dolu, samimi ve mizahi bir anlatım vardır. Kahramanın herkesi önce iyi sanması ile yaşadığı kuşku arasındaki iç çatışma hikâyenin merkezindedir. Emine Işınsu Kars doğumludur ve Küçük Dünya, Sancı, Cambaz gibi eserler vermiştir. Hikâye, göç, gecekondu ve kentleşme gibi konuların işlendiği 1960 sonrası Türk hikâyesi içinde yer alır. Anlatıcı ben dediğinde ve olayları yaşayan kişi o olduğunda ilahi değil, kahraman bakış açısı söz konusudur.
Portakalcı İsmet Bey: konu anlatımı ve özeti
Emine Işınsu'nun bu hikâyesi, kapısına gelen bir portakal satıcısına güvenen ve sonunda kandırıldığını anlayan bir ev kadınının yaşadıklarını anlatıyor. Hikâye, iyi niyetin istismar edilmesini ve dürüstlük sorununu mizahi bir dille işliyor.
- Tema: güven ve aldatılma; satıcının ahlaka uymayan satış yöntemiyle müşterisinin güvenini kaybetmesi.
- Anlatıcı, olayları kendi ağzından anlatan kadın kahramandır; kahraman (birinci kişi) bakış açısı kullanılır. Konuşma diline yakın, iç konuşmalarla dolu, samimi bir anlatım vardır.
- Kahramanın herkesi önce iyi sanması ile yaşadığı kuşku arasındaki iç çatışma hikâyenin merkezindedir.
- Emine Işınsu (1938) Kars doğumludur; hikâye, roman ve tiyatro türlerinde eser vermiştir. Küçük Dünya, Sancı, Cambaz önemli eserlerindendir.
- 1960 sonrası Türk hikâyesi: Yeni anlatım teknikleri ve bakış açıları denendi. Toplumcu gerçekçi (Adalet Ağaoğlu, Bekir Yıldız, Füruzan), bireyin iç dünyasını öne çıkaran ve varoluşçu (Ferit Edgü, Demir Özlü, Oğuz Atay), dinî-millî duyarlıklı (Rasim Özdenören, Mustafa Kutlu) yazarlar öne çıktı.
- Dönemin konuları: göç, gecekondu, Almanya'ya giden işçiler, kadın sorunları, kentleşmenin bunalımları.
- Metin üzerinde tema, çatışma, olay örgüsü, şahıs kadrosu, zaman-mekân, anlatıcı ve bakış açısı incelenir.
Unutma: Anlatıcı "ben" diyorsa ve olayları yaşayan kişi o ise kahraman bakış açısı vardır; her şeyi bilen anlatıcıyla (ilahi bakış açısı) karıştırma.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bu hikâyeyi anlamak için anlatıcının gözünden bakmayı dene. Olayları yaşayan ve anlatan aynı kişidir; bu yüzden okur, yalnızca onun gördüklerini ve düşündüklerini bilir.
- Adım 1: Kahramanın satıcıya ilk baştaki güvenini gösteren cümleleri bul.
- Adım 2: Kuşkunun nerede başladığını işaretle; kahramanın iç konuşmalarına dikkat et.
- Adım 3: Hikâyenin sonunda kahramanın ne öğrendiğini kendi cümlelerinle yaz.
Mizahi anlatım, ciddi bir sorunu (güvenin kötüye kullanılmasını) okura daha kolay düşündürür.
Günlük hayattan: İnternette "çok ucuz" görünen bir ürünü sipariş edip beklenmedik bir ürünle karşılaşan biri de benzer bir hayal kırıklığı yaşar.
Sık yapılan hata: Birinci kişili anlatıcının söylediği her şeyi kesin doğru saymak. Doğrusu: Kahraman anlatıcı olayları kendi duygularıyla yorumlar; okur onun bakış açısının sınırlı olduğunu hesaba katmalıdır.
Derinleş
Hikâyeyi satıcının gözünden, birinci kişili anlatımla bir sayfa olarak yeniden yaz. Aynı olay iki farklı anlatıcıdan nasıl farklı görünüyor? Ardından tüketici hakları konusunda araştırma yap: Bugün böyle bir durumla karşılaşan biri hangi yollara başvurabilir? Satıcının dürüstlüğü ile alıcının dikkatli olması arasındaki sorumluluk paylaşımını tartış.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Edebiyat öğretmeni, 1960'lı ve 1970'li yıllarda Türkiye'de yaşanan toplumsal değişimleri anlatıyor: Köyden kente göç hızlanmış, büyük şehirlerin çevresinde gecekondular çoğalmış, pek çok aile de iş bulmak için yurt dışına gitmişti. Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi 1960 sonrası Türk hikâyesinde sıkça işlenen konulardan biridir?
- A) Destan kahramanlarının savaşları
- B) Almanya'ya giden işçilerin sorunları
- C) Divan şairlerinin saray çevresi
- D) Tekkelerdeki tasavvuf yaşamı
- E) Lale Devri'nin eğlence hayatı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Almanya'ya giden işçilerin sorunları
1960'larda başlayan işçi göçüyle Almanya'daki işçilerin yaşadıkları dönemin hikâyesinde sıkça işlenmiştir. Öteki seçenekler geçmiş yüzyıllara ait konulardır; dönemin toplumsal gerçekliğiyle ilgili değildir.
Kolay
2Bir eleştirmen, 1960 sonrası hikâyecilerden birini şöyle tanıtıyor: “Hikâyelerinde toplumun sorunlarından çok bireyin yalnızlığını, iletişimsizliğini ve varoluş kaygısını işler. Kısa, kesik cümleleri ve yoğun anlatımıyla dikkat çeker; resim eleştirmenliği de yapmıştır.” Eleştirmenin tanıttığı yazar hangisidir?
- A) Ferit Edgü
- B) Bekir Yıldız
- C) Fakir Baykurt
- D) Mustafa Kutlu
- E) Dursun Akçam
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ferit Edgü
Bireyin yalnızlığını ve varoluş kaygısını yoğun, kesik bir anlatımla işleyen, resim üzerine de yazan yazar Ferit Edgü'dür. Bekir Yıldız da 1960 sonrasının önemli hikâyecisidir; ancak o, göç ve köy gibi toplumsal konuları işler.
Kolay
3Bir kitapçının “Dönemin kadın yazarları” rafında Emine Işınsu'nun kitapları ayrı bir bölüme konmak isteniyor. Rafı düzenleyen Dilek, elindeki kitaplardan hangisinin bu bölüme ait olduğunu bulmak zorunda. Aşağıdaki eserlerden hangisi Emine Işınsu'ya aittir?
- A) Ölmeye Yatmak
- B) Sancı
- C) Kuyucaklı Yusuf
- D) Yaban
- E) Bir Gün Tek Başına
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sancı
Sancı, Emine Işınsu'nun romanıdır. Ölmeye Yatmak da bir kadın yazarın, Adalet Ağaoğlu'nun romanı olduğu için çekicidir; Kuyucaklı Yusuf Sabahattin Ali'nin, Yaban Yakup Kadri'nin, Bir Gün Tek Başına Vedat Türkali'nindir.
Kolay
4Okuma kulübünün bu haftaki kitabı Türk edebiyatının 1960 sonrası hikâyecilerinden birine ait. Kulüp sorumlusu, “Sancı” ve “Azap Toprakları” romanlarıyla da tanınan bu kadın yazarın Portakalcı İsmet Bey adlı hikâyesini okuyacaklarını duyuruyor. Portakalcı İsmet Bey hikâyesinin yazarı kimdir?
- A) Adalet Ağaoğlu
- B) Füruzan
- C) Mustafa Kutlu
- D) Sevgi Soysal
- E) Emine Işınsu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Emine Işınsu
Portakalcı İsmet Bey, Sancı ve Azap Toprakları'nın da yazarı olan Emine Işınsu'nun hikâyesidir. Adalet Ağaoğlu ve Füruzan da aynı dönemin kadın yazarlarıdır; bu yüzden çekicidir, ancak bu eserler onlara ait değildir.
Kolay
5Hikâyede İsmet Bey şöyle der: “El âlemin küçük (...) acıyorsun da be ablacığım, bu kışta kıyamette diyorsun da, bak ben sırf sana söz verdiğim için ikinci defa çıktım şu merdivenleri.” Bu sözde geçen “el âlem” ifadesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Herkes, yabancılar
- B) Çocuklar
- C) Komşular
- D) Akrabalar
- E) Müşteriler
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Herkes, yabancılar
Metnin sözlükçesine göre “el âlem” herkes, yabancılar demektir; İsmet Bey, anlatıcının tanımadığı bir çocuğa acıdığını söylemektedir.
Kolay
61960 sonrası Türk hikâyesinde farklı eğilimler öne çıkmıştır. Bunlardan biri de dinî ve millî duyarlıkla yazan hikâyecilerdir. Özete göre aşağıdaki yazarlardan hangisi bu eğilimin temsilcilerindendir?
- A) Bekir Yıldız
- B) Mustafa Kutlu
- C) Ferit Edgü
- D) Demir Özlü
- E) Füruzan
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mustafa Kutlu
Özette dinî-millî duyarlıklı yazarlar olarak Rasim Özdenören ve Mustafa Kutlu anılır. Ferit Edgü ve Demir Özlü varoluşçu, Füruzan ve Bekir Yıldız toplumcu gerçekçi çizgide gösterilir.
Kolay
7Okuma kulübünde Portakalcı İsmet Bey hikâyesinin yazarı Emine Işınsu tanıtılıyor. Özete göre Emine Işınsu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Divan edebiyatı geleneğinde yazmıştır.
- B) Yalnızca deneme türünde eser vermiştir.
- C) Tanzimat Dönemi’nin ilk hikâyecisidir.
- D) Hikâye, roman ve tiyatro türlerinde eser vermiştir.
- E) Yalnızca şiir türünde eser vermiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hikâye, roman ve tiyatro türlerinde eser vermiştir.
Özete göre 1938’de Kars’ta doğan Emine Işınsu hikâye, roman ve tiyatro türlerinde eser vermiştir; Küçük Dünya, Sancı ve Cambaz önemli eserlerindendir.
Kolay
8Hikâyenin başında anlatıcı, İsmet Bey’in yüzüğü olup olmadığına bakar ve parmağında yüzük göremeyince onun evli olmadığına karar verir. Anlatıcı bu gözlemden hangi sonucu çıkarır?
- A) İsmet Bey’in kullandığı tartının bozuk olduğu
- B) İsmet Bey’in kendisine uzaktan akraba çıktığı
- C) Yeminin, olmayan çocuklar üzerine edildiği için boş olduğu
- D) İsmet Bey’in daha önce bir manav işlettiği
- E) İsmet Bey’in portakalları herkesten ucuza sattığı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yeminin, olmayan çocuklar üzerine edildiği için boş olduğu
Anlatıcı, “Demek evli bile değil, doğmamış çocuklarına beddua ettirecek!” diye düşünür; yani yeminin boş olduğuna karar verir. Sonradan İsmet Bey’in on iki yaşında bir çocuğu olduğunu söylemesi bu çıkarımı boşa çıkarır.
Kolay
9Hikâyede, Nermin Hanım’ın gülerek anlatıcının aldatıldığını söylemesi üzerine anlatıcı şöyle der: “O dakka, yer yarılsa, yerin içine girsem razıydım...” Bu cümle anlatıcının hangi duygusunu yansıtır?
- A) Özlem
- B) Hayranlık
- C) Utanç
- D) Sevinç
- E) Merak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Utanç
“Yer yarılsa da içine girsem” sözü, kişinin büyük bir utanç duyduğunu, kimsenin yüzüne bakamayacak durumda olduğunu anlatır.
Kolay
10Nermin Hanım, anlatıcıya kendisinin de bir gün önce tombul bir çocuktan portakal aldığını söyler. Nermin Hanım’ın anlattığına göre portakalın kilosunu kaç liraya almıştır?
- A) Bin beş yüz
- B) Sekiz yüz
- C) Bin sekiz yüz
- D) İki bin
- E) Bin iki yüz
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bin iki yüz
Nermin Hanım, çocuğun bin beş yüz istediğini ama pazarlık ederek bin iki yüze aldığını anlatır. Bin beş yüz ilk istenen fiyat, sekiz yüz ise anlatıcının kilo başına kaybıdır.
Kolay
11Hikâyede anlatıcı beşinci katta oturduğunu söyler; olaylar onun evinde ve karşı komşusu Nermin Hanım’ın evinde geçer. Muharrem “karda kışta” portakal satmakta, İsmet Bey de “soğuktan morarmış bir yüz”le kapıya gelmektedir. Bu bilgilere göre hikâyenin mekânı ve zamanı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Olaylar bir okul bahçesinde, yaz tatilinde geçer.
- B) Olaylar bir köy evinde, yaz mevsiminde geçer.
- C) Olaylar bir apartmanda, kış mevsiminde geçer.
- D) Olaylar bir manav dükkânında, sonbaharda geçer.
- E) Olaylar bir pazar yerinde, bahar mevsiminde geçer.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Olaylar bir apartmanda, kış mevsiminde geçer.
Beşinci kattaki ev ve karşı komşu apartman mekânını; “karda kışta”, “soğuktan morarmış yüz” ifadeleri de kış mevsimini gösterir.
Kolay
12Anlatıcı, komşusu Nermin Hanım’ın portakalı kaça aldığını sorması üzerine şöyle düşünür: “Soruş tarzında vardı zaten bir bit yeniği.” Bu cümlede “bit yeniği” sözüyle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gereksiz bir nezaket
- B) Yorgunluktan doğan bir isteksizlik
- C) Dikkat çekmeyen sıradan bir merak
- D) Kuşku uyandıran gizli bir nokta
- E) Açık bir sevgi gösterisi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kuşku uyandıran gizli bir nokta
Sözlükçeye göre “bit yeniği” bir işin gizli kalmış kötü yanı, kuşkulu bir noktadır. Anlatıcı, komşusunun sorusunun ardında bir şey olduğunu sezmiştir.
Kolay
13Kapıya gelen çocuğa anlatıcı şöyle der: “Ben portakalcı İsmet Bey’in müşterisiyim, ondan başkasından almam, çünkü eli kulağındadır, bugün yarın gelir.” Bu cümledeki “eli kulağında olmak” deyiminin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Söylenenleri dikkatle dinlemek
- B) Çok yakında gerçekleşecek olmak
- C) Bir işi isteksizce yapmak
- D) Birine kızgın olmak
- E) Bir şeyden haberi olmamak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çok yakında gerçekleşecek olmak
“Eli kulağında olmak” bir şeyin çok yakında olacağını anlatır; cümlenin devamındaki “bugün yarın gelir” ifadesi de bunu destekler.
Kolay
14Hikâyenin başında İsmet Bey anlatıcıya yirmi kiloluk bir torba portakal satar ve anlatıcı ona kırk bin lira öder. Bu alışverişte portakalın kilosu kaç liradır?
- A) Dört bin
- B) Bin beş yüz
- C) İki bin
- D) Bin
- E) Bin iki yüz
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İki bin
Yirmi kilo için kırk bin lira ödendiğine göre kilosu iki bin liradır; anlatıcı da fiyatı sorunca “iki bin” cevabını alır. Bin iki yüz ise Nermin Hanım’ın pazarlıkla ödediği fiyattır.
Kolay
15Anlatıcı, çocuğun İsmet Bey’in oğlu olduğuna inanmadığını söylediği hâlde onun portakallarını satın alır. Hikâyeye göre anlatıcının portakalları almasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Nermin Hanım’ın bu çocuğu önermesi
- B) Çocuğun yalanını hemen anlamamış olması
- C) Portakalların çok ucuz olması
- D) Evde hiç portakal kalmamış olması
- E) Karda kışta portakal satan çocuğa acıması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Karda kışta portakal satan çocuğa acıması
Anlatıcı, yaşıtları okulda olan çocuğun karda kışta portakal satmasına içi acıdığı için portakalları alır. Çocuğa inanmadığını da açıkça söyler.
Kolay
16İsmet Bey’den sonra anlatıcının kapısına on beş yaşlarında, elinde bir torba sıkma portakal olan bir çocuk gelir. Çocuk anlatıcıya kendisini nasıl tanıtır?
- A) Anlatıcının oğlunun okul arkadaşı olduğunu söyler.
- B) Nermin Hanım’ın yeğeni olduğunu söyler.
- C) İsmet Bey’in oğlu olduğunu söyler.
- D) Mahallenin manavında çalıştığını söyler.
- E) Kendi bahçesinden portakal getirdiğini söyler.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İsmet Bey’in oğlu olduğunu söyler.
Muharrem adlı çocuk, “Ben İsmet Bey’in oğluyum, kendisi köye gitti, müşterileri bana ısmarladı.” der. Sonradan İsmet Bey bu çocuğun oğlu olmadığını söyleyecektir.
Kolay
17“Portakalcı İsmet Bey” hikâyesinde satıcı, yirmi üç kilo portakalın kırk altı bin lira tuttuğunu, ama kırk beş bin lira alacağını söyler. Anlatıcı da şöyle düşünür: “Bu adamcağız, bin lira tenzilât yapıyor, doğrusu kârlıyım...” Bu cümlede “tenzilât” sözcüğünün yerine, anlamı değiştirmeden aşağıdakilerden hangisi getirilebilir?
- A) indirim
- B) ödeme
- C) taksit
- D) borç
- E) zam
Cevabı göster
Doğru cevap: A) indirim
Satıcı kırk altı bin lira tutan portakal için kırk beş bin lira isteyerek fiyattan bin lira düşmüştür. “Tenzilât”, fiyatta yapılan indirim demektir. “Zam” bunun tersidir. “Taksit” ve “borç” ödemenin zamanıyla, “ödeme” ise paranın verilmesiyle ilgilidir; hiçbiri fiyatın düşürülmesini anlatmaz.
Kolay
18“Portakalcı İsmet Bey” hikâyesinde anlatıcı, olayları bir yakınına anlatır gibi konuşma diliyle aktarır; kimi sözcükleri yazı dilindeki biçimiyle değil, konuşurken söylendiği biçimiyle yazar. Hikâyeden alınan aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu özelliği gösteren bir sözcük vardır?
- A) “Gülücüklerle kapıyı kapattım.”
- B) “Çoluk çocuk zevkle yedik.”
- C) “Fiyat sordum, iki bin.”
- D) “Çocuğa inanmadığımı söyledim.”
- E) “İşte o dakka kıpkırmızı oldum.”
Cevabı göster
Doğru cevap: E) “İşte o dakka kıpkırmızı oldum.”
E'deki “dakka”, yazı dilindeki “dakika” sözcüğünün konuşmada söylendiği biçimidir; yazar sözcüğü ağızdan çıktığı gibi yazarak anlatıma konuşma havası vermiştir. Hikâyedeki “bi gelsin”, “di mi” kullanımları da böyledir. Öteki cümlelerdeki sözcüklerin hepsi yazı dilindeki biçimiyle yazılmıştır; B'deki “çoluk çocuk” bir ikilemedir, söyleyişle ilgili değildir.
Orta
19Okuma kulübünde Portakalcı İsmet Bey hikâyesi tartışılıyor. Zehra şunu söylüyor: “Kahraman, kendisine iyi davranan birine gönülden inanıyor; sonunda bu iyi niyetin nasıl kullanıldığını acı biçimde görüyor.” Zehra'nın yorumuna göre hikâyenin teması aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Güvenin istismar edilmesi ve aldatılma
- B) Köyden kente göçün getirdiği yoksulluk
- C) Savaşın aile üzerindeki yıkıcı etkisi
- D) Sanatçının toplum içindeki yalnızlığı
- E) Kuşaklar arasındaki anlaşmazlık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Güvenin istismar edilmesi ve aldatılma
Zehra'nın anlattığı, iyi niyetin kötüye kullanılmasıdır; hikâyenin teması güvenin istismar edilmesi ve aldatılmadır. Göç ve yoksulluk dönemin sık konusu olduğu için çekicidir, ama Zehra'nın yorumu bu konuya değil, güven ilişkisine odaklanıyor.
Orta
20Bir eleştiri yazısında Portakalcı İsmet Bey için şöyle deniyor: “Anlatım konuşma diline yakın; kahraman sık sık kendi kendine konuşuyor, okurla dertleşir gibi samimi bir ton kuruluyor.” Eleştirmenin belirttiği bu anlatım tercihi okura ne sağlar?
- A) Kahramanın iç dünyasını doğrudan ve içten tanımasını
- B) Anlatıcının her şeyi bilen konumda olduğunu görmesini
- C) Hikâyeyi nesnel bir belge gibi okuyabilmesini
- D) Olayları bütün kişilerin gözünden izleyebilmesini
- E) Yazarın yaşamöyküsünü ayrıntıyla öğrenmesini
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kahramanın iç dünyasını doğrudan ve içten tanımasını
İç konuşmalar ve samimi, konuşma diline yakın anlatım, kahramanın duygu ve düşüncelerini aracısız biçimde okura ulaştırır. “Olayları bütün kişilerin gözünden izleme” çekicidir; ama iç konuşma tek bir kahramanın iç dünyasını açar, öteki kişilerinkini değil.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.