12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Söylev / Nutuk
Bilge Kağan Abidesi
- Göktürk Yazıtları
- Orhun Abideleri
- Bilge Kağan
- söylev
- siyasi söylev
- Göktürk alfabesi
- töre
Bilge Kağan Abidesi'nde neler anlatılır?
Bilge Kağan Abidesi, Göktürk (Orhun) Yazıtları'ndan biridir ve Bilge Kağan'ın Türk milletine seslendiği siyasi bir söylev niteliği taşır. Bilge Kağan, ecdadı Bumın Kağan ile İstemi Kağan'ın devleti nasıl kurup töreyi düzenlediğini, devletin neden zayıfladığını ve kendi döneminde yaptıklarını anlatarak milleti uyarır ve birliğe çağırır. Ana düşünce, bilgili ve cesur yöneticilerle birlik içindeki bir milletin devleti ayakta tuttuğu, töreden ve birlikten uzaklaşmanın ise yıkım getirdiğidir. Bilge Kağan yazıtı 735 yılına aittir; yabancı etkiden uzak, yalın ve işlenmiş bir Türkçeyle yazılmıştır. Yazıtın bir yüzünde Çince metin, öteki yüzlerinde 38 harfli Göktürk alfabesiyle Türkçe metin bulunur. Bu alfabeyi 1893'te Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen çözmüştür. Göktürk yazıtları Türklerin bilinen ilk yazılı edebî ve tarihî belgeleridir; Uygur dönemi metinleriyle ya da Kutadgu Bilig gibi İslami dönem eserleriyle karıştırılmamalıdır.
Bilge Kağan Abidesi: konu anlatımı ve özeti
Bilge Kağan Abidesi, Göktürk (Orhun) Yazıtları'ndan biridir ve Bilge Kağan'ın Türk milletine seslendiği bir söylev niteliği taşır. Göktürk yazıtları, Türklerin bilinen ilk yazılı edebî ve tarihî belgeleri olduğu için büyük önem taşır.
- Konu: Bilge Kağan, atalarının devleti nasıl kurup düzene soktuğunu, devletin neden zayıfladığını ve kendi döneminde yaptıklarını anlatır; amaç milleti uyarmak ve birliğe çağırmaktır.
- Ana düşünce: Bilgili ve cesur yöneticiler ile birlik içindeki bir millet devleti ayakta tutar; töreden ve birlikten uzaklaşmak yıkım getirir.
- Yazıtlar 8. yüzyılda Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir; Bilge Kağan yazıtı 735 yılına aittir. Yabancı etkiden uzak, yalın ve işlenmiş bir Türkçeyle yazılmıştır; benzetme, aliterasyon, atasözü ve deyimler içerir.
- Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının bir yüzünde Çince metin, öteki yüzlerinde 38 harfli Göktürk alfabesiyle Türkçe metin vardır; yazı sağdan sola ve yukarıdan aşağıya yazılır.
- Yazıtların alfabesini 1893'te Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen çözmüştür; Rus Türkolog Wilhelm Radloff da metinlerin okunup yayımlanmasına katkı vermiştir.
- Söylev çeşitleri: siyasi, askerî, dinî (hutbe, vaaz), hukuki, akademik ve törensel söylevler. Bilge Kağan'ın seslenişi siyasi söylev örneğidir.
Unutma: Göktürk yazıtları ilk yazılı Türk edebî metinleridir; onları Uygur dönemi metinleriyle ya da Kutadgu Bilig gibi İslami dönem eserleriyle karıştırma.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bu yazıt bir hükümdarın milletine seslenişidir. Metni anlamak için söylevin mantığını izle:
- Geçmiş: Kağan, atalarının devleti nasıl kurup düzene soktuğunu anlatır.
- Yıkılış nedeni: Birliğin bozulması, töreden uzaklaşma ve yabancı etkilere kapılma.
- Kendi dönemi: Kağan devleti yeniden toparlamak için yaptıklarını sıralar.
- Ders: Millet birliği korursa devlet ayakta kalır.
Metin hem tarihî bir belge hem de bir söylevdir; hitaplar, öğütler ve uyarılar bu yüzden önemlidir.
Günlük hayattan: Bir okul kulübünün başkanı, kulübün dağılma tehlikesine karşı üyelere geçmişteki başarıları ve hataları hatırlatarak birlik çağrısı yaparsa yazıttaki mantığı kullanmış olur.
Sık yapılan hata: Yazıtları yalnızca savaş anlatısı sanmak. Doğrusu: Yazıtlar bir yönetim anlayışını, öğütleri ve milletle hükümdar arasındaki sorumluluk ilişkisini de anlatır.
Derinleş
Yazıtta dile getirilen yönetici ile millet arasındaki karşılıklı sorumlulukları bir tabloda göster. Bu tabloyu tarih dersinde öğrendiğin başka bir yönetim anlayışıyla karşılaştır. Ardından şu soruyu tartış: Bir topluluğun birliğini koruması için hem yöneticilerin hem de bireylerin üzerine düşen görevler nelerdir? Okul hayatından bir örnekle açıkla.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Moğolistan'daki Orhun Vadisi'ni gezen bir turist grubuna rehber şunu anlatıyor: “Karşınızdaki taşlardan Kül Tigin'inki 732'de, Bilge Kağan'ınki 735'te dikildi. Yani bu yazıtlar, Türklerin İslamiyet'i kabul etmesinden önceki bir döneme aittir.” Rehberin verdiği tarihlere göre Göktürk (Orhun) Yazıtları hangi yüzyılda dikilmiştir?
- A) 6. yüzyıl
- B) 8. yüzyıl
- C) 7. yüzyıl
- D) 10. yüzyıl
- E) 11. yüzyıl
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 8. yüzyıl
732 ve 735 yılları 701-800 aralığında olduğu için 8. yüzyıla aittir. 7. yüzyıl seçeneği, yılın ilk iki rakamını (7) yüzyıl sanan okur için çekicidir; oysa 700'lü yıllar 8. yüzyıldır.
Kolay
2Bir müzede Göktürk alfabesinin tanıtıldığı panoda şu bilgi var: “Bu alfabede dört ünlü harf, ünlülere göre kalın ve ince biçimleri olan ünsüzler ve birkaç birleşik ses harfi bulunur. Sağdan sola yazılır.” Panonun altında alfabenin toplam harf sayısını soran bir bilmece duruyor. Bilmecenin doğru cevabı olan Göktürk alfabesindeki harf sayısı kaçtır?
- A) 24
- B) 29
- C) 38
- D) 32
- E) 28
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 38
Göktürk alfabesi 38 harften oluşur ve sağdan sola yazılır. 29, günümüz Türk alfabesindeki harf sayısıdır; bu yüzden iki alfabeyi karıştıran okur için çekicidir.
Kolay
3Bir belgeselde şu anlatılıyor: “Orhun Vadisi'ndeki yazıtlar uzun yıllar okunamadı. 1893'te Kopenhag'da bir dil bilimci, harflerin bazı kelimelerdeki tekrarlarından yola çıkarak alfabeyi çözdü ve ilk okuduğu kelimeler ‘Tengri’ ve ‘Türk’ oldu.” Belgeselde sözü edilen Danimarkalı dil bilimci kimdir?
- A) Kaşgarlı Mahmut
- B) Yusuf Has Hacip
- C) Fuat Köprülü
- D) Wilhelm Radloff
- E) Vilhelm Thomsen
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Vilhelm Thomsen
Göktürk alfabesini 1893'te çözen Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen'dir. Radloff da yazıtlar üzerinde çalışmış ve metni okumuştur; ancak alfabeyi ilk çözen değil, Thomsen'in çözümünden yararlanan Rus Türkologdur.
Kolay
4Bilge Kağan yazıtta milletine seslenir: “Türk milleti, toksan açlığı düşünmezsin, bir doyunca açlığı düşünmezsin.” Kağan, devletin dağılma nedenlerini sayar, milletini birliğe çağırır ve onlara yönetim konusunda öğütler verir. Bilge Kağan'ın bu seslenişi, konusu bakımından hangi söylev türüne örnektir?
- A) Hukuki söylev
- B) Akademik söylev
- C) Siyasi söylev
- D) Dinî söylev
- E) Askerî söylev
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Siyasi söylev
Devletin ve milletin geleceğini, birliği ve yönetimi konu alan sesleniş siyasi söylevdir. Kağan savaşlardan da söz ettiği için askerî söylev çekicidir; ancak askerî söylev savaş öncesinde askerlere moral vermek için yapılır, yazıtın konusu ise devlet ve millettir.
Kolay
5Ders kitabına göre Göktürk yazıtları sırasıyla Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir. Bilge Kağan adına dikilen yazıtın tarihi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 735
- B) 1709
- C) 1893
- D) 683
- E) 716
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 735
Bilgi kutusunda Bilge Kağan yazıtının 735 yılında dikildiği belirtilir. 716 Tonyukuk yazıtının tarihidir; 683 ise Bilge Kağan'ın doğum yılıdır.
Kolay
6Göktürk yazıtlarını tanıtan bir sergide üç yazıt dikiliş tarihine göre sıralanacak. Ders kitabına göre bu yazıtlardan en eski olanı hangisidir?
- A) Bilge Kağan Yazıtı
- B) Kül Tigin Yazıtı
- C) Oğuz Kağan Yazıtı
- D) Tonyukuk Yazıtı
- E) İstemi Kağan Yazıtı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tonyukuk Yazıtı
Kitapta yazıtların sırasıyla Tonyukuk (716), Kül Tigin ve Bilge Kağan (735) adına dikildiği belirtilir; en eskisi Tonyukuk Yazıtı'dır. Oğuz Kağan bir destan kahramanıdır, yazıtı yoktur.
Kolay
7Bir tarih dergisinde Göktürk (Orhun) Yazıtları'nın Türklerin ilk tarihî belgesi ve yazılı ilk edebî eserleri olduğu belirtiliyor. Ders kitabına göre bu yazıtlar hangi yüzyılda yazılmıştır?
- A) 13. yüzyıl
- B) 11. yüzyıl
- C) 10. yüzyıl
- D) 8. yüzyıl
- E) 6. yüzyıl
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 8. yüzyıl
Kitaptaki bilgi kutusunda Göktürk Yazıtları'nın 8. yüzyılda yazıldığı belirtilir. 11. yüzyıl Kutadgu Bilig gibi İslami dönem eserlerinin yüzyılıdır.
Kolay
8Ders kitabında komutanların askere cesaret ve moral vermek için yaptıkları konuşmalara askerî söylev dendiği belirtilir. Kitapta bu türün en iyi örneklerinden biri olarak gösterilen konuşma hangisidir?
- A) Hz. Muhammed'in Veda Hutbesi'ndeki öğütleri
- B) Bilge Kağan'ın Türk milletine seslenişi
- C) Atatürk'ün Nutuk'un sonundaki Gençliğe Hitabe'si
- D) Mevlana'nın Konya'da yaptığı yedi vaaz
- E) Fatih'in İstanbul'un fethinden önceki söylevi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Fatih'in İstanbul'un fethinden önceki söylevi
Kitapta Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'un fethinden önce yaptığı söylevin askerî söylevin en iyi örneklerinden olduğu belirtilir. Veda Hutbesi ve Mevlana'nın vaazları dinî söylevdir.
Kolay
9Ders kitabında politikacıların ulusal mecliste, kapalı mekânlarda ya da açık alanlarda yaptıkları konuşmalara verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hukuki söylev
- B) Askerî söylev
- C) Siyasi söylev
- D) Dinî söylev
- E) Akademik söylev
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Siyasi söylev
Kitapta politikacıların bu tür konuşmalarına siyasi söylev denir ve Atatürk, Hamdullah Suphi, Halide Edip gibi isimler örnek gösterilir. Askerî söylev komutanların askerlere yaptığı konuşmalardır.
Kolay
10Yazıtta atalarından söz eden Bilge Kağan “Buyruğu bilgili imiş tabii, cesur imiş tabii.” der. Bu cümlede geçen “buyruk” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Savaş, cenk
- B) Ülke, toprak
- C) Yol, iz
- D) Emir, ferman
- E) Töre, gelenek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Emir, ferman
Sözlükçede buyruk “emir, ferman” olarak açıklanır. Töre ise toplumun uyduğu kurallar anlamına gelir ve yazıtta ayrı bir kelime olarak geçer.
Kolay
11Ders kitabına göre Göktürk yazıtlarından bilim dünyasında ilk kez söz eden kişi ve bu bilginin tarihi aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) Muharrem Ergin – 1709
- B) Thomsen – 1709
- C) Radloff – 1709
- D) Strahlenberg – 1709
- E) Strahlenberg – 1893
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Strahlenberg – 1709
Bilgi kutusunda yazıtlardan ilk kez 1709'da Strahlenberg'in bahsettiği belirtilir. Thomsen alfabeyi çözen dil bilimcidir; Muharrem Ergin ise metni Türkiye Türkçesine aktaran araştırmacıdır.
Kolay
12Bilge Kağan, yazıtın Doğu yüzünde Türk milletinin ilini ve töresini düzene sokan atalarını anar. Metinde ecdadı olarak adı geçen kağanlar aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) İlteriş Kutluk – Buyrak Cor
- B) Bumın Kağan – İstemi Kağan
- C) Oğuz Kağan – Bilge Kağan
- D) Kül Tigin – Bumın Kağan
- E) Kül Tigin – Tonyukuk
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bumın Kağan – İstemi Kağan
Tercümede “İnsanoğlunun üzerine ecdadım Bumın Kağan, İstemi Kağan oturmuş.” denir. Kül Tigin Bilge Kağan'ın kardeşi, Tonyukuk ise veziridir; ata değildirler.
Kolay
13Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının doğu, güney ve kuzey yüzleri Göktürk alfabesiyle Türkçe yazılmıştır. Yazıtların batı yüzünde hangi dilde metin bulunur?
- A) Farsça
- B) Latince
- C) Çince
- D) Rusça
- E) Arapça
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çince
Yazıtların batı yüzünde Çince metin bulunur; öteki yüzler Göktürk alfabesiyle Türkçe yazılmıştır. Arap alfabesi Türkler tarafından İslamiyet'in kabulünden sonra kullanılmıştır.
Kolay
14Bilge Kağan yazıtının tercümesinde “İnsanoğlunun üzerine ecdadım Bumın Kağan, İstemi Kağan oturmuş.” denir. Bu cümledeki “ecdat” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ordunun komutanları
- B) Düşman boylar
- C) Geçmişteki büyükler, atalar
- D) Komşu milletler
- E) Devletin sınırları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Geçmişteki büyükler, atalar
Metnin sözlükçesinde ecdat “geçmişteki büyükler, atalar” olarak açıklanır; Bumın ve İstemi Kağan Bilge Kağan'ın atalarıdır. Komutan anlamı kelimede yoktur.
Kolay
15Ders kitabındaki biyografiye göre Bilge Kağan, Göktürkleri Çin esaretinden ikinci defa kurtararak hanedanı yeniden kuran kağanın oğludur. Bu kağan aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tonyukuk
- B) Kül Tigin
- C) İlteriş Kutluk Kağan
- D) İstemi Kağan
- E) Bumın Kağan
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İlteriş Kutluk Kağan
Biyografide Bilge Kağan'ın Göktürkleri elli yıllık Çin esaretinden kurtaran İlteriş Kutluk Kağan'ın oğlu olduğu belirtilir. Bumın ve İstemi Kağan daha eski atalarıdır.
Kolay
16Ders kitabında dinî söylevler anlatılırken bu türün en iyi örneği olarak bir konuşma gösterilir. Bu konuşma aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Veda Hutbesi
- B) Nutuk
- C) Fatih'in fetih öncesi konuşması
- D) Bilge Kağan'ın seslenişi
- E) Gençliğe Hitabe
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Veda Hutbesi
Kitapta din adamlarının konuşmalarına dinî söylev dendiği, Türk İslam toplumunda bunlara hutbe de dendiği ve Hz. Muhammed'in Veda Hutbesi'nin bu türün en iyi örneği olduğu belirtilir. Fatih'in konuşması askerî söylevdir.
Kolay
17Bilge Kağan atalarının dönemini anlatırken “Dört taraf hep düşman imiş.” der. Bu cümledeki “dört taraf” sözü aşağıdaki anlamlardan hangisinde kullanılmıştır?
- A) Çevredeki bütün yönler
- B) Devletin dört büyük şehri
- C) Kağana bağlı dört boy
- D) Ordunun dört ayrı birliği
- E) Yalnız doğu ve batı sınırları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çevredeki bütün yönler
“Dört taraf” sözü sayı bildirmekten çok “her yan, çevrenin tamamı” anlamındadır; “hep” sözcüğü de bunu pekiştirir. Metinde şehir, boy ya da birlik sayısı verilmez; doğu ve batı ayrıca anılsa da bu cümle bütün yönleri kapsar.
Kolay
18Bilge Kağan yazıtının özgün metni “Tengri teg Tengri yaratmış Türk Bilge Kağan” sözleriyle başlar. Bu sözlerde “t” ünsüzünün art arda yinelenmesi söyleyişe ahenk katmaktadır. Bu ses özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Atasözü
- B) Deyim
- C) Kafiye
- D) Cinas
- E) Aliterasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Aliterasyon
Bir ünsüzün art arda yinelenmesiyle ahenk sağlamaya aliterasyon denir; ders kitabı Göktürk kitabelerinin anlatımında aliterasyona yer verildiğini belirtir. Kafiye dize sonlarındaki ses benzerliğidir, cinas ise yazılışları aynı, anlamları farklı sözcüklerle yapılan sanattır; atasözü ve deyim ise söz kalıplarıdır, ses özelliği değildir.
Orta
19Bilge Kağan yazıtta önce atalarının devleti nasıl kurup düzene soktuğunu, ardından beylerin ve milletin hataları yüzünden devletin nasıl zayıflayıp yabancılara bağlandığını anlatır. Bu anlatımın sonunda milletine “Bunları iyice dinleyin, iyice anlayın.” diye seslenir. Bilge Kağan'ın geçmişi bu biçimde anlatmasının temel amacı nedir?
- A) Kendi soyunun yabancı kökenli olduğunu kanıtlamak
- B) Komşu ülkelerle yapılan ticareti duyurmak
- C) Yeni bir alfabenin kurallarını öğretmek
- D) Geçmişteki olayları tarih sırasıyla kayda geçirmek
- E) Geçmişten ders çıkarmasını sağlayarak milleti uyarmak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Geçmişten ders çıkarmasını sağlayarak milleti uyarmak
Kağan geçmişteki yükseliş ve çöküşü anlattıktan sonra milletine “iyice anlayın” der; amacı olayları kaydetmek değil, milletin bunlardan ders çıkarmasını sağlamaktır. Kayda geçirme seçeneği çekicidir; ancak anlatılanlar öğüt amacıyla seçilmiştir.
Orta
20Bilge Kağan yazıtında, milletin kağanına bağlı ve birlik içinde olduğu dönemlerde devletin güçlendiğini; beylerin ve milletin birbirine düşüp yabancıların tatlı sözlerine kandığı dönemlerde ise devletin dağıldığını anlatır. Kağan bunun için gece uyumayıp gündüz oturmadan çalıştığını da söyler. Yazıtın ana düşüncesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Devletin gücü yalnızca fethettiği toprakların genişliğine bağlıdır.
- B) Komşularla ittifak kurmak bağımsızlığın tek yoludur.
- C) Kağanın soyu milletin birliğinden daha önemlidir.
- D) Birlik içindeki millet ve bilgili yöneticiler devleti ayakta tutar.
- E) Bir milletin geleceğini yalnızca savaş gücü belirler.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Birlik içindeki millet ve bilgili yöneticiler devleti ayakta tutar.
Yazıtta devletin yükselişi birliğe ve iyi yönetime, çöküşü ise ayrılığa ve yabancıya kanmaya bağlanır. Komşularla ittifak seçeneği metnin uyarısının tersidir; kağan, yabancıların tatlı sözlerine kanmanın devleti dağıttığını söyler.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.