12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Söylev / Nutuk
Yazma: Söylev Yazma Çalışması
- söylev yazma
- hedef kitle
- plan
- söyleşmeye bağlı anlatım
- alıcıyı harekete geçirme işlevi
- heyecana bağlı işlev
Söylev nasıl yazılır?
Söylev, bir topluluğa düşünce aşılamak, onu coşturmak ve bir amaca yöneltmek için planlı ve etkili bir konuşma metni olarak yazılır. İlk adımda söylevin konusu, teması, ana düşüncesi, amacı ve hedef kitlesi belirlenir. Ardından konu tek yönlü değil, bütün yönleriyle araştırılır; farklı kaynaklar okunur, gözlem yapılır ve notlar sınıflandırılır. Planda düşünceler önem sırasına dizilir: girişte konu belirtilir, istatistik, tarihçe ve belgeler gelişme bölümünde verilir. İyi planlanmış bir söylev dinleyicide önce merak, sonra inanç ve hayranlık uyandırır. Genellikle söyleşmeye bağlı anlatım kullanılır; konuya göre emredici, coşkulu ya da destansı anlatımdan da yararlanılır. Kısa ve farklı yapıda cümleler kurulur, basmakalıp ifadelerden kaçınılır ve metin etkili, vurgulu bir cümleyle bitirilir. Söylevde dilin baskın işlevi göndergesel işlev değil, alıcıyı harekete geçirme işlevidir.
Yazma: Söylev Yazma Çalışması: konu anlatımı ve özeti
Söylev yazmak, bir topluluğa düşünce aşılamak, onu coşturmak ve bir amaca yöneltmek için etkili bir konuşma metni hazırlamaktır. Bu çalışma, ikna edici ve planlı yazma becerini geliştirir.
- İlk adım: Söylevin konusunu, temasını, ana düşüncesini, amacını ve hedef kitlesini belirle.
- Araştırma: Konuyu tek yönlü değil, bütün yönleriyle incele; farklı kaynaklardan okuyup gözlem yap, notlarını sınıflandır.
- Plan: Düşüncelerini önem sırasına diz. Girişte konuyu belirt; istatistik, tarihçe ve belgeleri gelişme bölümünde ver. İyi planlanmış bir söylev dinleyicide önce merak, sonra inanç ve hayranlık uyandırır.
- Anlatım: Genellikle söyleşmeye bağlı anlatım kullanılır; konuya göre emredici, coşkulu ya da destansı anlatımdan da yararlanılabilir. Dil, alıcıyı harekete geçirme ve heyecana bağlı işlevde kullanılır.
- Kısa ve farklı yapıda cümleler kur, basmakalıp ifadelerden kaçın; açık, akıcı ve yalın yaz. Gerekirse resim, ses ve görüntü kayıtlarıyla destekle.
- Söylevi etkili ve vurgulu bir cümleyle bitir; paylaştığın metnin hukuki ve ahlaki sorumluluğunu taşıdığını unutma.
Unutma: Söylevde dilin baskın işlevi alıcıyı harekete geçirmedir; sınavda "göndergesel işlev ağır basar" seçeneği söylev için genellikle yanlıştır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Söylev yazarken önce dinleyiciyi düşün: Kime, ne için konuşuyorsun? Sonra şu iskeleti kur:
- Giriş: Dinleyiciye hitap et ve konuyu çarpıcı bir soru ya da bilgiyle aç.
- Sorun: Neden şimdi bu konuyu konuşmanız gerektiğini açıkla.
- Kanıtlar: Sayısal veri, örnek ya da bir tanık sözüyle düşünceni destekle.
- Çağrı: Dinleyiciden ne yapmasını istediğini açık ve somut söyle.
- Kapanış: Ana mesajını kısa, akılda kalıcı bir cümleyle tekrar et.
Söylevde tekrar ve soru cümleleri dinleyicinin dikkatini canlı tutar.
Günlük hayattan: Okulda geri dönüşüm kampanyası başlatmak isteyen bir öğrenci, arkadaşlarını yalnızca bilgiyle değil, bir çağrıyla harekete geçirmelidir.
Sık yapılan hata: Söylevi uzun ve karmaşık cümlelerle yazmak. Doğrusu: Söylev dinlenmek için yazılır; kısa, net ve vurgulu cümleler kulakta kalır.
Derinleş
Okulunda çözülmesini istediğin bir sorun için iki dakikalık bir söylev yaz. Aynı söylevin iki versiyonunu hazırla: biri yalnızca duygulara, öteki kanıtlara dayansın. İki versiyonu arkadaşlarına okuyup hangisinin daha ikna edici olduğunu tartışın. Duygulara seslenen bir söylevin dinleyiciyi yanıltmaması için hangi sınırlara uyması gerektiğini değerlendirin.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Okul gezisi için toplanan para üzerine söylev hazırlayan Pınar, taslağını öğretmenine gösteriyor. Öğretmen, taslaktaki cümlelerin kimi zaman üç satırı bulduğunu, iç içe yan cümlelerle dolu olduğunu ve “günümüzde her şey hızla değişiyor” gibi kalıp ifadeler içerdiğini söylüyor. Pınar'ın söylevini düzeltirken yapması gereken cümle tercihi hangisidir?
- A) Kısa ve farklı yapıda cümleler kurmak
- B) Uzun ve iç içe geçmiş cümleler kurmak
- C) Basmakalıp ve klişe ifadeler kullanmak
- D) Yalnızca soru cümleleri kullanmak
- E) Bütün cümleleri aynı yapıda kurmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kısa ve farklı yapıda cümleler kurmak
Söylev dinlenerek anlaşıldığı için kısa, açık ve tekdüzeliği önlemek için farklı yapıda cümleler kurulmalıdır. Yalnızca soru cümleleri dikkat çekebilir; ama sürekli kullanıldığında tekdüzelik yaratır ve hatibin görüşünü açıkça ortaya koymasını engeller.
Kolay
2Selim, mahallesindeki sokak hayvanları için bir söylev planı hazırlıyor. Planında giriş, gelişme ve sonuç bölümleri var. Belediyeden aldığı hayvan sayısı istatistiklerini, barınağın kuruluş tarihçesini ve bir resmî yazıyı da söylevine eklemek istiyor. Selim bu bilgileri söylevin hangi bölümünde vermelidir?
- A) Giriş
- B) Sonuç
- C) Başlık
- D) Konu cümlesi
- E) Gelişme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gelişme
İstatistik, tarihçe ve belgeler, ana düşünceyi desteklemek için gelişme bölümünde verilir. Giriş dikkat çekip konuyu tanıtmak, sonuç ise dinleyiciyi bir eyleme çağırmak içindir; bu bölümlere yığılan veriler etkiyi azaltır.
Kolay
3Seçim kampanyasındaki bir öğrenci, sınıf arkadaşlarına şöyle sesleniyor: “Arkadaşlar, okulumuzun sesi olmak istiyorsanız bu cuma sandığa gelin! Oyunuzu kullanın, geleceğimize birlikte karar verelim!” Bu konuşmada olduğu gibi söylev metinlerinde dilin baskın işlevi hangisidir?
- A) Göndergesel (bilgilendirme) işlevi
- B) Şiirsel (sanatsal) işlev
- C) Dil ötesi işlev
- D) Alıcıyı harekete geçirme işlevi
- E) Kanalı kontrol işlevi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Alıcıyı harekete geçirme işlevi
Söylevde amaç dinleyiciyi bir eyleme yöneltmektir; “gelin, kullanın” gibi emir kipleri alıcıyı harekete geçirme işlevini gösterir. Konuşma seçim günü hakkında bilgi de verdiği için göndergesel işlev çekicidir; ancak asıl amaç bilgi vermek değil, oy kullandırmaktır.
Kolay
4Okul meclisinde “Okul bahçesine bir sebze bahçesi kuralım” konulu bir söylev verecek olan Damla, ilk iş olarak kâğıdına şunları yazıyor: “Ne hakkında konuşacağım? Dinleyicilere asıl ne söylemek istiyorum? Onlardan ne yapmalarını bekliyorum? Kimlere sesleneceğim?” Damla'nın söylev yazmaya başlarken attığı bu adım hangisine karşılık gelir?
- A) Söylevi bitirecek vurgulu cümleyi seçmek
- B) Sunum için görüntü ve ses kayıtları bulmak
- C) Metni dinleyicilere yüksek sesle okumak
- D) Söylevde kullanılacak istatistikleri sıralamak
- E) Konu, ana düşünce, amaç ve hedef kitleyi belirlemek
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Konu, ana düşünce, amaç ve hedef kitleyi belirlemek
Damla'nın dört sorusu sırasıyla konu, ana düşünce, amaç ve hedef kitleye karşılık gelir; söylev yazımına bu belirlemelerle başlanır. İstatistikleri sıralamak da hazırlığın bir parçasıdır; ancak gelişme bölümüne ait bir iştir ve konu belirlenmeden yapılamaz.
Kolay
5Söylev metnini yazıp gözden geçiren Murat, metnini ölçütlere göre kendisi değerlendirmek istiyor. Ders kitabına göre Murat hangi formu kullanmalıdır?
- A) Grup Çalışması Formu
- B) Okuma Hızı Formu
- C) Yazma Öz Değerlendirme Formu
- D) Dinleme Değerlendirme Formu
- E) Konuşma Öz Değerlendirme Formu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yazma Öz Değerlendirme Formu
Kitap, yazılan söylev metninin “Ek-1: Yazma Öz Değerlendirme Formu”ndaki ölçütlere göre değerlendirilmesini ister. Konuşma formu, söylevin sunumu için kullanılır.
Kolay
6Ders kitabına göre yazılan söylev metni aşağıdaki yollardan hangisiyle paylaşılabilir?
- A) Yalnızca ezberleyerek
- B) Kimseye göstermeden saklayarak
- C) Yalnızca öğretmenin masasına bırakarak
- D) Başkalarıyla yüksek sesle okuyarak
- E) Yalnızca çerçeveletip asarak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Başkalarıyla yüksek sesle okuyarak
Kitap, metnin başkalarıyla yüksek sesle okuma, elektronik ortamlarda, kitap, dergi ve gazetelerde yayımlama gibi yollarla paylaşılabileceğini belirtir. Metni saklamak paylaşma değildir.
Kolay
7Ders kitabındaki “Yazma Sürecini Uygulama” bölümünde öğrencilerden nasıl bir söylev metni yazmaları istenmiştir?
- A) Bir romanı değerlendiren bir eleştiri
- B) Bir masalı yeniden anlatan bir metin
- C) Güncel bir konudan yola çıkan bir söylev metni
- D) Tarihî bir savaşı anlatan bir destan
- E) Bir yolculuğu anlatan bir gezi yazısı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Güncel bir konudan yola çıkan bir söylev metni
Kitap, güncel bir konudan yola çıkarak bir söylev metni yazılmasını ister. Destan, eleştiri ya da gezi yazısı bu çalışmanın türü değildir.
Kolay
8Tuba, okul bahçesindeki çöp sorunu üzerine söylev yazacak. Bir hafta boyunca teneffüslerde bahçeyi izleyip çöplerin en çok nerede biriktiğini not ediyor. Tuba'nın kullandığı bilgi toplama yolu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Anket uygulamak
- B) Deney yapmak
- C) Gözlem yapmak
- D) Kaynak taraması yapmak
- E) Röportaj yapmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gözlem yapmak
Tuba durumu yerinde izleyip not aldığı için gözlem yapmıştır; kitap araştırma aşamasında gözlem yapılmasını da önerir. Kimseye soru yöneltmediği için anket ya da röportaj söz konusu değildir.
Kolay
9Ders kitabına göre bir söylev metninin anlatımı hangi niteliklere sahip olmalıdır?
- A) Açık, akıcı, duru ve yalın
- B) Kapalı, imalı ve belirsiz
- C) Süslü, ağır ve sanatlı
- D) Uzun, ayrıntılı ve terimli
- E) Nesnel, kuru ve tarafsız
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Açık, akıcı, duru ve yalın
Kitapta anlatımın açık, akıcı, duru ve yalın olmasına dikkat edilmesi istenir. Süslü ve ağır anlatım dinleyicinin söylevi anlamasını zorlaştırır.
Kolay
10Ders kitabına göre söylev hangi amaçlarla hazırlanır?
- A) Okura yalnızca nesnel bilgi vermek ve hiçbir yargıda bulunmamak
- B) Bir yazarın hayatını doğumundan ölümüne kadar anlatmak
- C) Bir eserin değerli ve değersiz yönlerini ortaya koymak
- D) Yaşanan olayları gün gün kaydetmek
- E) Seslenilen kitleye bir düşünceyi aşılamak, onu bir amaca yönlendirmek ve coşturmak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Seslenilen kitleye bir düşünceyi aşılamak, onu bir amaca yönlendirmek ve coşturmak
Kitapta söylevin seslenilen kitleye bir düşünceyi aşılamak, onları bir amaç doğrultusunda yönlendirmek ve coşturmak amacıyla hazırlandığı belirtilir. Bir eserin değerlendirilmesi eleştirinin amacıdır.
Kolay
11Ders kitabına göre söylevlerde genellikle söyleşmeye bağlı anlatım kullanılır; ancak konuya bağlı olarak başka anlatım türlerinden de yararlanılabilir. Aşağıdakilerden hangisi kitapta bu türler arasında sayılmaz?
- A) Söyleşmeye bağlı anlatım
- B) Emredici anlatım
- C) Destansı anlatım
- D) Ansiklopedik ve tarafsız anlatım
- E) Coşku ve heyecana bağlı anlatım
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ansiklopedik ve tarafsız anlatım
Kitapta söyleşmeye bağlı anlatımın yanında emredici, coşku ve heyecana bağlı ve destansı anlatımdan yararlanılabileceği belirtilir. Ansiklopedik, tarafsız anlatım bilgi veren metinlere uygundur, kitapta sayılmaz.
Kolay
12Aslı, söylevini hazırlarken konuyu iyi kavramak için kendine “Bu sorun neden ortaya çıktı? Kimleri etkiliyor? Nasıl çözülebilir?” gibi sorular soruyor. Aslı'nın bu çalışması, ders kitabındaki hangi öneriye uygundur?
- A) Araştırma aşamasında kendi kendine açıklayıcı sorular sormak
- B) Söylevde basmakalıp ifadelerden kaçınmak
- C) Söylevde görüntü kayıtlarından yararlanmak
- D) Söylevi etkili bir cümleyle bitirmek
- E) Söylevi yüksek sesle okuyarak paylaşmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Araştırma aşamasında kendi kendine açıklayıcı sorular sormak
Kitap, araştırma aşamasında okumalar ve gözlemlerin yanı sıra kendi kendine açıklayıcı sorular sorulmasını önerir. Aslı'nın soruları konuyu anlamaya yöneliktir, söylevin bitişiyle ilgili değildir.
Kolay
13Ders kitabı, söylev metninin çeşitli yollarla paylaşılabileceğini söylerken öğrencilere önemli bir uyarıda bulunur. Bu uyarı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Söylevlerin yalnızca öğretmene teslim edilmesi gerektiği
- B) Üretilen ve paylaşılan metinlerin hukuki ve ahlaki sorumluluğu olduğu
- C) Paylaşılan söylevin mutlaka ödül alması gerektiği
- D) Paylaşılan metinlerin hiçbir zaman değiştirilemeyeceği
- E) Söylevlerin yalnızca sözlü olarak paylaşılabileceği
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Üretilen ve paylaşılan metinlerin hukuki ve ahlaki sorumluluğu olduğu
Kitapta öğrencilere ürettikleri ve paylaştıkları metinlerin hukuki ve ahlaki sorumluluğu olduğunu unutmamaları hatırlatılır. Söylevlerin yalnızca sözlü paylaşılacağı bilgisi yanlıştır; dergi ve elektronik ortam da önerilir.
Kolay
14Ders kitabına göre söylev metninin anlatımına zenginlik kazandırmak için konuya göre aşağıdakilerden hangisinden yararlanılabilir?
- A) Resim, fotoğraf, ses ve görüntü kayıtlarından
- B) Yabancı kelime listelerinden
- C) Basmakalıp ifadelerden
- D) Uzun dipnotlar ve kaynakçalardan
- E) Matematik formüllerinden
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Resim, fotoğraf, ses ve görüntü kayıtlarından
Kitap, söylevin konusuna göre resim, fotoğraf, ses ve görüntü kayıtları gibi unsurların kullanılabileceğini belirtir. Basmakalıp ifadelerden ise kaçınılması istenir.
Kolay
15Kerem, “okullarda geri dönüşüm” konulu söylevi için birçok kaynak okudu, gözlem yaptı ve pek çok not aldı. Ders kitabına göre Kerem'in bu aşamada notlarıyla ilgili yapması gereken nedir?
- A) Bütün notları aynen söylevine koymak
- B) Notlarını yalnızca ezberlemek
- C) Notlarını hiç okumadan atmak
- D) Notlarından yalnızca ilkini kullanmak
- E) Elde ettiği bilgileri sınıflandırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Elde ettiği bilgileri sınıflandırmak
Kitap, araştırma sırasında not alınarak elde edilen bilgilerin sınıflandırılmasını ister. Bütün notları aynen metne koymak planlı bir söylev oluşturmaz.
Kolay
16Ders kitabına göre hedef kitleyi etkileyebilmek için söylev metninde dil hangi işlevlerde kullanılmalıdır?
- A) Göndergesel işlev ve dil ötesi işlev
- B) Alıcıyı harekete geçirme ve heyecana bağlı işlev
- C) Yalnızca göndergesel (bilgi verme) işlev
- D) Yalnızca dil ötesi (dili açıklama) işlev
- E) Kanalı kontrol işlevi ve şiirsel işlev
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Alıcıyı harekete geçirme ve heyecana bağlı işlev
Kitap, hedef kitleyi etkilemek için dilin alıcıyı harekete geçirme ve heyecana bağlı işlevlerinde kullanılmasını ister. Göndergesel işlev bilgi aktaran metinlerde ağır basar.
Kolay
17Okul meclisinde “kütüphaneye sahip çıkalım” konulu söylev hazırlayan Ceren'in taslağında “Gençler geleceğimizin teminatıdır.” cümlesi var. Öğretmeni, bu sözün çok kullanıldığı için etkisini yitirdiğini ve basmakalıp ifadelerden kaçınması gerektiğini söylüyor. Ceren'in bu cümlenin yerine yazması en uygun olan aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gençler ülkemizin yarını ve umudu, geleceğimizin güvencesidir.
- B) Gençlik, çocukluk ile yetişkinlik arasındaki yaşam dönemidir.
- C) Geleceğin teminatı gençlerimiz bu hususta üzerine düşeni yapmalıdır.
- D) Bazı gençler kitap okumaz, bazıları da okumayı hiç sevmez.
- E) Bu rafların yarını, bugün bu salonda oturan sizlerin ellerinde!
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bu rafların yarını, bugün bu salonda oturan sizlerin ellerinde!
Doğru cümle konuya özgü bir görüntüyle dinleyiciye doğrudan seslenir ve kalıplaşmış söze başvurmaz. İkinci ve dördüncü şıklar aynı kalıbı yineler; üçüncü şık sözlük bilgisidir, dinleyiciyi harekete geçirmez; son şık ise söylevin amacına hizmet etmez.
Kolay
18Ali'nin söylev hazırlık kartı şöyledir: Konu: Kantinde plastik bardak kullanımı Tema: Çevre bilinci Ana düşünce: Küçük alışkanlıklar büyük atık sorunlarını önleyebilir. Amaç: Okuldaki öğrenciler ve kantin çalışanları Hedef kitle: Arkadaşlarını matara kullanmaya yönlendirmek Bu karttaki yanlışlık aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Konu ile tema bölümlerine yazılanlar yer değiştirmiştir.
- B) Amaç ile hedef kitle bölümlerine yazılanlar yer değiştirmiştir.
- C) Ana düşünce bölümüne konunun tarihçesi yazılmıştır.
- D) Tema bölümüne söylevin hedef kitlesi yazılmıştır.
- E) Konu bölümüne söylevin amacı yazılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Amaç ile hedef kitle bölümlerine yazılanlar yer değiştirmiştir.
Hedef kitle söylevin seslendiği kişilerdir: öğrenciler ve kantin çalışanları. Amaç ise söylevle ulaşılmak istenen sonuçtur: arkadaşlarını matara kullanmaya yönlendirmek. Kartta bu iki bilgi birbirinin yerine yazılmıştır. Konu, tema ve ana düşünce bölümleri uygundur.
Orta
19Okulda kantin fiyatları üzerine söylev hazırlayan Kaan, yalnızca öğrencilerle konuşmuş ve onların şikâyetlerini not etmiş. Öğretmeni ona, kantin işletmecisini, okul aile birliğini ve fiyatların nasıl belirlendiğini de araştırmasını öneriyor. Öğretmenin Kaan'a konuyu bütün yönleriyle araştırmasını önermesinin nedeni nedir?
- A) Tek yanlı görüşe dayanmadan inandırıcı bir söylev kurmak
- B) Söylevin süresini olabildiğince uzatmak
- C) Dinleyicinin sorularını tümüyle engellemek
- D) Konuşmayı coşkudan arındırıp yalnızca bilgi vermek
- E) Öğrencilerin şikâyetlerini söylevden çıkarmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tek yanlı görüşe dayanmadan inandırıcı bir söylev kurmak
Konuyu yalnızca bir tarafın bakışıyla ele alan söylev dinleyiciyi ikna edemez; farklı yönleri bilmek inandırıcılığı artırır. Öğrenci şikâyetlerini çıkarmak amaç değildir; araştırma bu şikâyetleri daha güçlü ve dengeli savunmayı sağlar.
Orta
20Okul kütüphanesine kitap bağışı toplamak için söylev hazırlayan Gizem, konuşmasının giriş ve gelişme bölümlerini bitirdi. Gelişmede kütüphanenin durumunu rakamlarla anlattı. Şimdi dinleyicileri harekete geçirecek etkili bir kapanış cümlesi arıyor. Aşağıdakilerden hangisi Gizem'in söylevini bitirmek için en uygundur?
- A) Kütüphanemiz 2015'te açıldı ve bugün yaklaşık üç bin kitaba ev sahipliği yapıyor.
- B) Konuşmamı burada bitiriyorum, dinlediğiniz için çok teşekkür ederim.
- C) Kütüphane konusunda söylenecek çok şey var ama vaktimiz kalmadı.
- D) Bağış konusunu bir sonraki toplantıda ayrıntılı olarak konuşabiliriz.
- E) Kitapları raflarda değil ellerimizde yaşatalım; bu kütüphaneyi birlikte dolduralım!
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kitapları raflarda değil ellerimizde yaşatalım; bu kütüphaneyi birlikte dolduralım!
Söylev, dinleyiciyi bir eyleme çağıran vurgulu bir cümleyle bitirilmelidir; bu cümle hem duygu uyandırır hem bağışa çağırır. Kütüphanenin açılış tarihi ve kitap sayısı gelişme bölümüne uygun bir bilgidir, kapanışta dinleyiciyi harekete geçirmez.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.