12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Söylev / Nutuk

Mimarbaşı ile Fatih’in Mahkemede Yüzleştiklerini Bildirir

hukuki söylev
Evliyâ Çelebi
Seyahatnâme
kadı
adalet
davacı
davalı

Mimarbaşı ile Fatih'in mahkemedeki davası neyi anlatır?

Mimarbaşı ile Fatih'in Mahkemede Yüzleştiklerini Bildirir, Evliyâ Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde yer alan bir hukuki söylev örneğidir. Metin, Fatih Sultan Mehmet ile bir mimar arasındaki davayı anlatır. Fatih, caminin istediğinden alçak yapıldığını ve değerli sütunlarının kısaltıldığını düşünerek mimarı ağır biçimde cezalandırır; mimar hakkını aramak için padişahı kadıya şikâyet eder. Kadı, padişahı davalı olarak çağırır, davacıyla eşit biçimde ayakta durdurur ve iki tarafı da dinler. Karara göre padişah yetkisini aşmıştır; mimarın ve ailesinin geçimi devlet hazinesinden değil, padişahın kendi gelirinden karşılanacaktır. Kadı günde onar akçe hükmeder, Fatih kararı kabul edip miktarı yirmişer akçeye çıkarır. Metnin ana düşüncesi, kanun önünde padişah ile sıradan insanın eşit olduğudur. On ciltlik Seyahatnâme gezi türünün ilk büyük eseridir; içindeki dava bölümü ise hukuki söylev özelliği taşır.

Mimarbaşı ile Fatih’in Mahkemede Yüzleştiklerini Bildirir: konu anlatımı ve özeti

Bu metin, Evliyâ Çelebi'nin "Seyahatnâme"sinde anlattığı, Fatih Sultan Mehmet ile bir mimar arasındaki davadır. Hukuki söylevin eski bir örneğini sunduğu ve Osmanlı'da adaletin padişahı bile bağladığını gösterdiği için önemlidir.

Konu: Fatih, yaptırdığı caminin istediğinden alçak yapıldığını ve değerli sütunlarının kısaltıldığını düşünerek mimarı ağır biçimde cezalandırır; mimar hakkını aramak için padişahı kadıya şikâyet eder.
Kadı, padişahı davalı olarak mahkemeye çağırır, davacıyla eşit biçimde ayakta durdurur ve iki tarafı da dinler.
Karar: Padişah yetkisini aşmıştır; mimarın ve ailesinin geçimi devlet hazinesinden değil, padişahın kendi gelirinden karşılanacaktır. Fatih kararı kabul eder, hatta ödenecek miktarı artırır.
Ana düşünce: Kanun önünde herkes eşittir; padişah ile sıradan insan arasında fark yoktur. Öne çıkan değer adil olmaktır.
Hukuki söylev: Mahkemelerde davacı, davalı, savcı ve avukatların yaptığı konuşmalardır. Osmanlı'da şer'i mahkemelerin başında kadılar bulunurdu.
İslamiyet etkisindeki edebiyatta dinî (hutbe, vaaz) ve askerî söylevler yaygındır; Ahmet Yesevi ve Mevlana'nın vaazları bunlardandır. On ciltlik Seyahatnâme, gezi türünün ilk büyük eseridir ve konuşma diline yakın bir dille yazılmıştır.

Unutma: Seyahatnâme gezi türündedir; içindeki dava bölümü ise hukuki söylev özelliği taşır, tür sorularında eser ile içindeki bölümü ayırt et.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bu metin bir davayı anlatır; anlamak için bir mahkeme tutanağı hazırlar gibi ilerle:

Davacı: Mimar. Şikâyeti nedir?
Davalı: Padişah. Ne yapmıştır, neden?
Yargılama: Kadı iki tarafı eşit biçimde dinler; padişahı da davacıyla birlikte ayakta durdurur.
Karar: Padişahın yetkisini aştığı sonucuna varılır ve mimarın hakkı verilir.

Metindeki asıl düşünce, adaletin en güçlü kişiyi bile bağladığıdır. Evliyâ Çelebi bu olayı bir gezi kitabında aktarır; bu yüzden anlatıda hem tarihî hem edebî bir yan vardır.

Günlük hayattan: Okul meclisinde bir öğrencinin, öğretmenine de uygulanan bir kuralı hatırlatabilmesi, kuralların herkes için geçerli olduğunu gösterir.

Sık yapılan hata: Metni kesin bir tarih kaydı olarak okumak. Doğrusu: Seyahatnâme anlatıları zaman zaman söylenti ve abartı içerebilir; metin, adalet anlayışını gösteren bir anlatı olarak değerlendirilmelidir.

Derinleş

Hukuk devleti ilkesini araştır ve metindeki olayla ilişkilendir: Kadının tutumu bu ilkenin hangi yönünü gösteriyor? Ardından olayı davacının, davalının ya da kadının ağzından kısa bir söylev olarak yeniden yaz. Bir kişinin gücü ne olursa olsun yasaya bağlı olmasının toplum için ne anlama geldiğini tartış.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir köyde iki komşu arasında tarla sınırı yüzünden anlaşmazlık çıkar. Hasan Efendi, komşusu Ali Ağa'nın tarlasının bir kısmına el koyduğunu ileri sürerek kadıya başvurur ve hakkının geri verilmesini ister. Ali Ağa ise mahkemeye çağrılır ve suçlamaya cevap verir. Kadı huzurunda hak talebinde bulunan Hasan Efendi'ye ne ad verilir?
- A) Davalı
- B) Kadı
- C) Tanık
- D) Vekil
- E) Davacı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Davacı
Mahkemeye başvurup hakkını isteyen kişi davacıdır; Hasan Efendi bu konumdadır. Ali Ağa ise kendisine dava açılan kişi, yani davalıdır; iki rolü karıştıran okur için davalı seçeneği çekicidir.
Kolay
2Bir tarih dizisinde 16. yüzyıl İstanbul'unda geçen bir sahne var: Bir esnaf, komşusunun kendisine borcunu ödemediğini söyleyerek mahkemeye başvuruyor. Mahkemeyi yöneten kişi, tarafları dinledikten sonra şer'i hukuka göre hükmünü veriyor. Osmanlı Devleti'nde bu sahnedeki gibi şer'i mahkemelerin başında kimler bulunurdu?
- A) Sadrazamlar
- B) Defterdarlar
- C) Kadılar
- D) Kaptan-ı deryalar
- E) Nişancılar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kadılar
Osmanlı'da şer'i mahkemelere kadılar başkanlık eder, davaları şer'i hukuka göre karara bağlardı. Sadrazam da Divan-ı Hümayun'da bazı davalara bakabilirdi; ancak şehirlerdeki mahkemelerin başında kadı bulunurdu.
Kolay
3Bir öğrenci okuduğu kitaptan şunu aktarıyor: “Yazar 17. yüzyılda yaşadı; kırk yılı aşkın bir süre Osmanlı ülkesini ve komşu ülkeleri dolaştı. Gördüklerini, duyduklarını ve yer yer abartılı hikâyeleri on ciltlik bir eserde topladı. Fatih ile mimarbaşının mahkemede yüzleşmesini anlatan bölüm de bu eserdendir.” Öğrencinin sözünü ettiği eser hangisidir?
- A) Nutuk
- B) Kutadgu Bilig
- C) Divanü Lugati't-Türk
- D) Muhâkemetü'l-Lügateyn
- E) Seyahatnâme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Seyahatnâme
On ciltlik gezi eseri Evliyâ Çelebi'nin Seyahatnâme'sidir; mahkeme bölümü de bu eserde yer alır. Divanü Lugati't-Türk de geniş bir coğrafyada dolaşılarak hazırlanmıştır; ancak 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmut'un yazdığı bir sözlüktür.
Kolay
4Bir hukuk fakültesinin düzenlediği canlandırma duruşmasında öğrenciler rol alıyor: Savcı rolündeki Merve iddianamesini okuyor, avukat rolündeki Onur müvekkilini savunan uzun bir konuşma yapıyor. İki konuşma da hak ve hukuk konusunda, mahkeme heyetini ikna etmek amacıyla yapılıyor. Bu konuşmalar hangi söylev türüne girer?
- A) Akademik söylev
- B) Hukuki söylev
- C) Dinî söylev
- D) Askerî söylev
- E) Siyasi söylev
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hukuki söylev
Mahkemede hak ve hukuk konusunda yapılan, iddianame ve savunmayı kapsayan konuşmalar hukuki söylevdir. Konuşmalar bir fakültede yapıldığı için akademik söylev çekicidir; ancak akademik söylevin konusu bilimsel bir alandır, burada ise bir dava canlandırılmaktadır.
Kolay
5Mimarbaşı kadıya, elleri kesildiği için “ehl ü iyâlim beslemeye gücüm kalmadı” der. Bu ifadedeki “ehl ü iyâl” sözünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Geçindirmek zorunda olduğu aile bireyleri
- B) Padişahın sarayındaki askerler
- C) Mimarın yanında çalışan usta ve kalfalar
- D) Caminin namaz kılan cemaati
- E) Mahkemede dinlenen tanıklar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Geçindirmek zorunda olduğu aile bireyleri
Sözlükçede ehl ü iyâl “bir kimsenin geçindirmek zorunda olduğu aile efradı ve diğer kimseler” olarak açıklanır. Mimar ailesini geçindiremediğini söyler, ustalarını değil.
Kolay
6Ders kitabındaki bilgi kutusuna göre Seyahatnâme'de Fatih Sultan Mehmet ile davalık olduğu anlatılan mimarın adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kül Tigin
- B) Evliyâ Çelebi
- C) Mimar Sinan
- D) Sinan Atik
- E) Hızır Bey
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sinan Atik
Bilgi kutusunda davanın Fatih Sultan Mehmet ile Sinan Atik isimli Rum mimar arasında geçtiği belirtilir. Mimar Sinan farklı bir dönemin mimarıdır; Hızır Bey ise davaya bakan kadıdır.
Kolay
7Davanın sonunda mimarbaşına her gün belli miktarda “akçe” ödenmesine hükmedilir. Sözlükçeye göre “akçe” aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bir tür kumaş
- B) Küçük gümüş para
- C) Tahıl ölçüsü
- D) Değerli bir taş
- E) Büyük altın sikke
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Küçük gümüş para
Metnin sözlükçesinde akçe “küçük gümüş para” olarak açıklanır. Altın sikke ya da kumaş bu kelimenin anlamı değildir.
Kolay
8Seyahatnâme'deki davada mimar, eli kesildiği için hakkını aramak üzere padişahı kadıya şikâyet eder. Ders kitabındaki tanımlara göre bu davada davacı ve davalı sırasıyla kimlerdir?
- A) Evliyâ Çelebi – kadı
- B) Fatih Sultan Mehmet – mimarbaşı
- C) Kadı – mimarbaşı
- D) Kadı – Fatih Sultan Mehmet
- E) Mimarbaşı – Fatih Sultan Mehmet
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Mimarbaşı – Fatih Sultan Mehmet
Hak talebinde bulunan kişiye davacı, diğer tarafa davalı denir; hakkını arayan mimar davacı, şikâyet edilen Fatih davalıdır. Kadı taraf değil, davaya bakan yargıçtır.
Kolay
9Ders kitabında Mevlana'nın bir şehirde yaptığı yedi vaazın bu dönemin önemli dinî söylevlerinden olduğu belirtilir. Bu şehir aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bursa
- B) Kastamonu
- C) Konya
- D) Edirne
- E) İstanbul
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Konya
Kitapta Mevlana'nın Konya'da yaptığı yedi vaazın dönemin önemli dinî söylevlerinden olduğu belirtilir. Öteki şehirler bu bilgiyle ilişkili değildir.
Kolay
10Mahkemede kadı, Fatih'e “Hayır beytülmale gadr etmen.” der. Metnin sözlükçesine göre “beytülmal” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mimarın evi
- B) Cami avlusu
- C) Devlet hazinesi
- D) Padişahın sarayı
- E) Mahkeme salonu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Devlet hazinesi
Sözlükçede beytülmal “devlet hazinesi” olarak açıklanır; kadı ödemenin devlet hazinesinden yapılmasına karşı çıkar. Padişahın sarayı ya da mahkeme salonu bu kelimenin anlamı değildir.
Kolay
11Mahkemede kadı, Fatih'in hazineden maaş bağlama önerisini reddeder ve ödemenin padişahın kendi maaşından yapılmasına hükmeder. Kadının ilk hükmettiği günlük miktar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yüzer akçe
- B) Yirmişer akçe
- C) Beşer akçe
- D) Kırkar akçe
- E) Onar akçe
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Onar akçe
Kadı “Siz kendi maaşınızdan bu yaralıya her gün onar akçe verirsiniz.” diye hükmeder. Yirmişer akçe, Fatih'in kendisinin artırdığı miktardır.
Kolay
12Ders kitabındaki hikâyeye göre Fatih Sultan Mehmet, İstanbul'un fethinden yaklaşık on yıl sonra mimara nasıl bir cami yapmasını emretmiştir?
- A) Ayasofya'nın tıpatıp aynısı olan bir cami
- B) Sahrada, açık alanda bir mescit
- C) Minaresi şehrin en yüksek yapısı olan bir cami
- D) Kubbesi Ayasofya'dan daha büyük bir cami
- E) Tamamen mermerden yapılmış küçük bir cami
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kubbesi Ayasofya'dan daha büyük bir cami
Bilgi kutusunda Fatih'in mimara kubbesi Ayasofya'dan daha büyük bir cami yapmasını emrettiği belirtilir. Davanın çıkış noktası da bu emrin yerine getirilmemesidir.
Kolay
13Ders kitabına göre Osmanlı Devleti'nde şer'i mahkemelerin başında kimler bulunurdu?
- A) Hatipler
- B) Mimarlar
- C) Kadılar
- D) Kağanlar
- E) Vezirler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kadılar
Kitapta Osmanlı Devleti'nde şer'i mahkemelerin başında kadıların bulunduğu belirtilir. Vezirler devlet yönetiminde görevli kişilerdir.
Kolay
14Ders kitabında davanın hikâyesi anlatılırken mimarın padişahı şikâyet ettiği kadının adı da verilir. Bu kadı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tonyukuk
- B) Sinan Atik
- C) Evliyâ Çelebi
- D) Ömer Naci
- E) Hızır Bey
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hızır Bey
Bilgi kutusunda mimarın hakkını aramak için padişahı Kadı Hızır Bey'e şikâyet ettiği belirtilir. Sinan Atik davacı mimarın adıdır.
Kolay
15Ders kitabına göre İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatında dinî söylev türünde en eski ve başarılı örnekleri veren isim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bilge Kağan
- B) Hamdullah Suphi
- C) Evliyâ Çelebi
- D) Ahmet Yesevi
- E) Fatih Sultan Mehmet
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ahmet Yesevi
Bilgi kutusunda Ahmet Yesevi'nin dinî söylev türünde en eski ve başarılı örnekleri verdiği belirtilir. Evliyâ Çelebi gezi türündeki eseriyle tanınır.
Kolay
16Ders kitabına göre mimar, caminin kubbesini Fatih'in istediğinden daha küçük yapmıştır. Mimar bunu hangi gerekçeyle açıklamıştır?
- A) İnşaat için verilen sürenin çok kısa olması
- B) Öyle bir kubbenin ilk depremde yıkılacak olması
- C) Ayasofya'nın zarar görmesinden korkması
- D) Halkın büyük bir kubbe istememiş olması
- E) Yapım için yeterli taş bulunamamış olması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Öyle bir kubbenin ilk depremde yıkılacak olması
Bilgi kutusunda mimarın, istenen kubbenin ilk depremde yıkılacağı için kubbeyi küçük yapmak zorunda kaldığını belirttiği anlatılır. Taş ya da süre sıkıntısından söz edilmez.
Kolay
17Bir tarih dergisinde “Söylev sözlü bir türdür; peki savaş meydanlarında yapılan eski askerî konuşmaları bugün nasıl biliyoruz?” sorusu soruluyor. Ders kitabındaki bilgi kutusuna göre İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatında bu konuşmaların bir bölümü nasıl günümüze ulaşmıştır?
- A) Dönemin tarihçilerinin bunları yazıya geçirmesiyle
- B) Komutanların bunları kendi divanlarında toplamasıyla
- C) Kadıların bunları mahkeme kayıtlarına işlemesiyle
- D) Din adamlarının bunları hutbelerde okumasıyla
- E) Askerlerin bunları türkü yaparak söylemesiyle
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dönemin tarihçilerinin bunları yazıya geçirmesiyle
Bilgi kutusu, padişahların, devlet yöneticilerinin ve komutanların özellikle savaş meydanlarında yaptıkları bazı askerî konuşmaların dönemin tarihçileri tarafından yazıya geçirildiğini belirtir. Hutbe dinî söylevdir, mahkeme kayıtları da hukuki konuşmalarla ilgilidir.
Kolay
18Mahkemede kadı, Fatih'e “Oturma beyim, hasmınla yüzleşip ayak beraber durun” der. Bu cümlede “hasım” sözüyle kim kastedilmektedir?
- A) Davayı görecek olan kadı
- B) Davadaki karşı taraf olan mimarbaşı
- C) Padişahın yanındaki vezirler
- D) Olayı anlatan Evliyâ Çelebi
- E) Caminin yapımında çalışan ustalar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Davadaki karşı taraf olan mimarbaşı
Hasım, bir davada karşı taraf olan kişidir. Kadı burada davalı Fatih'e seslendiği için onun hasmı davacı mimarbaşıdır. Kadı davayı görendir, taraf değildir; Evliyâ Çelebi ise olayı aktaran yazardır.
Orta
19Davanın sonunda kadı hükmünü açıklar. Fatih karara itiraz etmez, hatta mimara ödenecek miktarın az olduğunu söyleyip kendisi artırır. Ardından kadıya, hükmünde kendisini kayırsaydı onu cezalandıracağını söyler. Fatih'in bu davranışları onun hangi tutumunu gösterir?
- A) Mimarın ustalığını kıskanmasını
- B) Kadıyı görevden almak istemesini
- C) Hukuka saygı duyup hatasını kabul etmesini
- D) Davayı yeniden açtırmak istemesini
- E) Mahkemeden korkup boyun eğmesini
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hukuka saygı duyup hatasını kabul etmesini
Fatih'in karara uyması, ödemeyi kendiliğinden artırması ve kayırılmayı cezalandıracağını söylemesi, hukuka saygısını ve hatasını kabul ettiğini gösterir. Boyun eğme seçeneği çekicidir; ancak ödemeyi artırmak korkudan değil, adalet anlayışından kaynaklanır.
Orta
20Seyahatnâme'deki bu bölümde, padişahın emriyle eli kesilen mimar kadıya başvurur. Kadı, Fatih'i mahkemeye çağırır; ona başköşede yer göstermez, davacı mimarla birlikte karşısında ayakta durdurup ikisini yüzleştirir. Kadının padişahı davacıyla birlikte ayakta durdurarak yüzleştirmesi neyi gösterir?
- A) Kanun önünde padişahla sıradan insanın eşit olduğunu
- B) Padişahın mahkemede ayrıcalıklı bir yeri olduğunu
- C) Mimarın davayı en baştan kazandığını
- D) Kadının padişahın gücünden çekindiğini
- E) Mahkemenin padişahı cezalandırmak istediğini
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kanun önünde padişahla sıradan insanın eşit olduğunu
Kadının padişaha ayrıcalık tanımayıp onu davacıyla aynı konumda tutması, kanun önünde herkesin eşit olduğunu gösterir. Mimarın davayı baştan kazandığı düşünülebilir; ancak eşit muamele bir hükmü değil, yargılamanın tarafsızlığını gösterir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.