Dünya ve Zaman

şiir
kişileştirme
karşıtlık
terim
eğik çizgi
vurgu ve tonlama
bilim

Dünya ve Zaman şiirinde hangi bilimsel bilgiler anlatılır?

Dünya ve Zaman, Dünya'nın hareketlerini, gece ile gündüzü ve mevsimlerin oluşumunu anlatan bir şiirdir. Şair, bilimsel bilgileri şiirin duygulu diliyle buluşturarak evrene sevgiyle bakmaya çağırır. Şiire göre Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi gece ve gündüzü, Güneş'in çevresinde elips yörüngede dolanması ise mevsimleri oluşturur. Ay, Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır ve evrelerine göre büyüyüp küçülüyormuş gibi görünür. Dünya'nın selam vermesi, Ay'ın gülümsemesi gibi insana ait özelliklerin gök cisimlerine verilmesi kişileştirme sanatıdır. Kararmak ve parlamak, küçülmek ve büyümek gibi zıt durumların bir arada kullanılması ise karşıtlık sanatıdır. Şiirdeki bilimsel terimlerin anlamı Bilim ve Sanat Terimleri Sözlüğü'nden kontrol edilir. Şiir, koro hâlinde vurgu ve tonlamaya dikkat edilerek okunur ve başka bir şiirle içerik ve dil bakımından karşılaştırılır. Şiir dizeleri yan yana yazılırken aralarına eğik çizgi (/) konur.

Dünya ve Zaman: konu anlatımı ve özeti

Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi gece ve gündüzü, Güneş'in çevresinde dolanması ise mevsimleri oluşturur.
Ay, Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır ve evrelerine göre büyüyüp küçülüyormuş gibi görünür; şiir bunu neşeli bir dille anlatır.
Kişileştirme sanatı: Dünya'nın selam vermesi, Ay'ın gülümsemesi gibi insana ait özellikler gök cisimlerine verilir.
Karşıtlık sanatı: Kararmak ve parlamak, küçülmek ve büyümek gibi zıt durumlar bir arada kullanılır.
Şiirdeki bilimsel terimlerin anlamını tahmin edip Bilim ve Sanat Terimleri Sözlüğü'nden kontrol edersin.
Şiiri başka bir şiirle içerik ve dil bakımından karşılaştırır, koro hâlinde vurgu ve tonlamaya dikkat ederek okursun.
Şiir dizelerini yan yana yazarken eğik çizginin (/) kullanımını öğrenirsin.

Unutma: Bir varlığa insana özgü bir özellik veriliyorsa kişileştirme vardır; o varlık konuşturuluyorsa buna konuşturma denir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bu şiirde kişileştirme ve karşıtlık sanatları kullanılır. İkisini ayırt etmek için:

Kişileştirme:

İnsan olmayan bir varlık bul (Dünya, Ay, rüzgâr).
Ona insana özgü bir davranış ya da duygu verilmiş mi bak (gülümsemek, selam vermek, üzülmek).
Evet ise kişileştirmedir.

Karşıtlık: Aynı dizede ya da yakın dizelerde zıt anlamlı kelimeler ya da durumlar bir arada kullanılır: gece–gündüz, büyümek–küçülmek.

Günlük hayattan: "Güneş bize göz kırpıyor" dediğinde Güneş'e insan davranışı vermiş olursun; bu kişileştirmedir.

Sık yapılan hata: Kişileştirmeyi konuşturmayla karıştırmak. Varlık insan gibi söz söylüyorsa konuşturma vardır; yalnızca insan gibi davranıyor ya da hissediyorsa kişileştirmedir.

Derinleş

Fen Bilimleri dersinde öğrendiğin bir bilgiyi (örneğin Ay'ın evreleri ya da mevsimlerin oluşumu) önce bir paragrafla bilimsel olarak, sonra kişileştirme ve karşıtlık kullanarak dört dizelik bir şiirle anlat. İki metni karşılaştır: Bilgiyi hangisi daha doğru, hangisi daha akılda kalıcı aktarıyor? Şiirde bilimsel doğruluktan ödün vermeden duyguyu nasıl katabilirsin?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

T.K.6.20Hazırlıklı konuşmasını yapılandırabilme
T.O.6.2Sesli ve sessiz okurken akıcı okuma unsurlarını yönetebilme
T.O.6.5Metinde geçen anlamını bilmediği söz varlığı unsurlarının anlamını tahmin edebilme
T.O.6.6Metnin yüzey anlamını belirleyebilme
T.O.6.20Metindeki söz sanatlarını belirlemeye yönelik çözümleme yapabilme
T.O.6.21Metinden hareketle söz varlığını geliştirmeye yönelik çözümleme yapabilme
T.Y.6.21Yazım kuralları ve noktalama işaretlerini uygulayabilme

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Gökyüzüyle ilgili şiirinden iki dizeyi panoya yan yana yazan Toprak, dizelerin nerede bittiğini göstermek için bir işaret kullanmak istiyor: "Yıldızlar yanar gecenin koynunda ( ) Sabah olunca saklanır birer birer" Toprak'ın ayraç içindeki yere koyması gereken işaret hangisidir?
- A) Noktalı virgül (;)
- B) Konuşma çizgisi (—)
- C) Kısa çizgi (-)
- D) Eğik çizgi (/)
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Eğik çizgi (/)
Şiir dizeleri yan yana yazıldığında dizeleri birbirinden ayırmak için eğik çizgi kullanılır. Kısa çizgi de ayırma işi gördüğü için çekicidir; ancak o, satır sonunda bölünen kelimelerde ya da kök ile eki ayırmada kullanılır.
Kolay
2Gök bilimiyle ilgili bir şiirde şu dizeler yer alıyor: "Gündüz aydınlık, gece kapkaranlık, / Döner durur dünyamız hiç durmadan." İlk dizede hangi söz sanatı vardır?
- A) Karşıtlık
- B) Kişileştirme
- C) Abartma
- D) Konuşturma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Karşıtlık
İlk dizede gündüz ile gece, aydınlık ile karanlık gibi birbirinin zıddı kavramlar bir arada kullanılmıştır; bu karşıtlık sanatıdır. Kişileştirme şiirlerde sık görüldüğü için çekicidir; ancak bu dizede gündüze ya da geceye insana özgü bir özellik verilmemiştir.
Kolay
3Bir öğrencinin gök bilimi ödevi için yazdığı şiirde şu dizeler var: "Rüzgâr kapımı çaldı bu sabah, / Ağaçlar el salladı bana gülerek." Bu dizelerde hangi söz sanatı kullanılmıştır?
- A) Karşıtlık
- B) Benzetme
- C) Kişileştirme
- D) Abartma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kişileştirme
Kapı çalmak, el sallamak ve gülmek insana özgü davranışlardır; bunların rüzgâra ve ağaçlara verilmesi kişileştirmedir. Benzetme çekici olabilir; ancak dizelerde "gibi" ya da benzerlik kuran bir ifade yoktur, varlıklar doğrudan insan gibi davranmaktadır.
Kolay
4Türkiye'deki Ela, kış tatilinde Avustralya'da yaşayan kuzeniyle görüntülü konuşuyor. Ela öğle yemeği yerken kuzeni yatmaya hazırlanıyor. "Dünya ve Zaman" şiirinde de anlatılan bir olay, bu farkın sebebidir. Ela ile kuzeni arasındaki bu farkın asıl sebebi hangisidir?
- A) Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi
- B) Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşması
- C) Ay'ın Dünya'nın çevresinde dolanması
- D) Güneş'in Dünya'nın çevresinde dönmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi
Dünya kendi ekseni etrafında döndüğü için yeryüzünün bir yanı Güneş'e dönükken öteki yanı karanlıkta kalır; bu yüzden aynı anda farklı yerlerde gündüz ve gece yaşanır. Güneş'in Dünya çevresinde döndüğü seçeneği, Güneş'in gökte hareket ediyor gibi görünmesi nedeniyle çekicidir; ancak dönen Güneş değil, Dünya'dır.
Kolay
5Sınıf panosuna asılan bir çocuk şiirinde şu dizeler var: "Ay bana dedi ki: 'Ben gecenin bekçisiyim, / Uyuyun çocuklar, ben buradayım.'" Bu dizelerde Ay'ın ağzından söz söylenmesine ne ad verilir?
- A) Karşıtlık
- B) Konuşturma
- C) Benzetme
- D) Abartma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Konuşturma
Ay'a söz söyletildiği için konuşturma vardır. Kişileştirmede varlığa yalnızca insana özgü bir özellik verilir; burada varlık doğrudan konuşmaktadır.
Kolay
6Şiirin bir bölümünde şöyle denir: "Gökyüzünde, afacan aydede; / Ayna olup, yansıtır güneşi bize.." Bu dizelerde "afacan aydede" sözüyle kastedilen gök cismi hangisidir?
- A) Ay
- B) Güneş
- C) Dünya
- D) Kutup yıldızı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ay
"Aydede" Ay için kullanılan sevimli bir addır ve dizelerde Güneş'in ışığını yansıtan cisimdir. Güneş ise ışığı yansıtılan cisimdir, kendisi kastedilmemiştir.
Kolay
7"Dünya ve Zaman" şiirinde şu dizeler yer alır: "Kararırken gökyüzü, / Parlarken ışıklar, yıldızlar, / Gülümserken ay". Bu dizelerde Ay'a verilen insana özgü davranış hangisidir?
- A) Gülümsemek
- B) Kararmak
- C) Parlamak
- D) Dönmek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gülümsemek
Gülümsemek insana özgü bir davranıştır ve Ay'a verilmiştir; bu kişileştirmedir. Kararmak ve parlamak gök cisimlerinin doğal durumlarıdır, insana özgü değildir.
Kolay
8Defne, şiir defterine şu dizeyi yazıyor: "Bir ağlar, bir güler sonbahar bulutları". Öğretmeni bu dizede karşıtlık bulunduğunu söylüyor. Karşıtlığı oluşturan kelimeler hangileridir?
- A) sonbahar - bulutları
- B) bir - bir
- C) güler - bulutları
- D) ağlar - güler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) ağlar - güler
"Ağlamak" ve "gülmek" birbirine zıt durumlardır; bunların bir arada kullanılması karşıtlıktır. "Bir - bir" ise tekrar eden kelimedir, zıt anlam taşımaz.
Kolay
9Şiirdeki "elips" ve "yörünge" kelimelerinin anlamını tahmin eden Zeynep, tahminlerinin doğru olup olmadığını kontrol etmek istiyor. Zeynep'in başvurması gereken en uygun kaynak hangisidir?
- A) Bir arkadaşının sosyal medya paylaşımı
- B) Bir yemek tarifi kitabının sözlük bölümü
- C) TDK Güncel Türkçe Sözlük'teki Bilim ve Sanat Terimleri Sözlüğü
- D) Şiirin başka bir çocuk tarafından yazılmış özeti
Cevabı göster
Doğru cevap: C) TDK Güncel Türkçe Sözlük'teki Bilim ve Sanat Terimleri Sözlüğü
Bilimsel terimlerin anlamı, Bilim ve Sanat Terimleri Sözlüğü gibi güvenilir bir kaynaktan kontrol edilir. Sosyal medya paylaşımları güvenilir sözlük kaynağı değildir.
Kolay
10Fen dersinde gece ile gündüzün nasıl oluştuğunu konuşan Mert, "Dünya ve Zaman" şiirinden bir dizeyi örnek göstermek istiyor. Gece ile gündüzün oluşmasını sağlayan hareket hangisidir?
- A) Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi
- B) Dünya'nın Güneş'in çevresinde dolanması
- C) Ay'ın Dünya'nın çevresinde dolanması
- D) Ay'ın evrelerine göre büyüyüp küçülmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi
Gece ve gündüz, Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesiyle oluşur. Güneş'in çevresinde dolanma ise mevsimlerin oluşmasıyla ilgilidir.
Kolay
11Şiirin ilk bölümünde şu dizeler yer alır: "Kendi ekseninde döner; / Güneşe bakar aydınlanır, / Yaşam alır güneşten". Bu dizelere göre Dünya Güneş'ten neler alır?
- A) Su ve toprak
- B) Kar ve yağmur
- C) Işık ve yaşam
- D) Rüzgâr ve bulut
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Işık ve yaşam
Dizelerde Dünya'nın Güneş'e bakınca aydınlandığı ve ondan yaşam aldığı söylenir. Kar ve yağmur şiirde kış mevsimiyle birlikte anılır, Güneş'ten alınan şeyler olarak geçmez.
Kolay
12Şiirde mevsimler şu dizelerle anlatılır: "Bir bakarsınız kış, yağmur, kar / Bir bakarsınız ilkbahar ... Derken gelir yaz ... Sararan, kızaran yapraklar / Ve sonbahar…" Mevsimler şiirde hangi sırayla anılmıştır?
- A) İlkbahar, yaz, sonbahar, kış
- B) Yaz, sonbahar, kış, ilkbahar
- C) Kış, ilkbahar, yaz, sonbahar
- D) Kış, sonbahar, ilkbahar, yaz
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kış, ilkbahar, yaz, sonbahar
Dizelerde önce kış, ardından ilkbahar, yaz ve en son sonbahar gelir. İlkbaharla başlayan sıralama günlük hayatta sık kullanılsa da şiirdeki sıra kıştan başlar.
Kolay
13"Dünya ve Zaman" şiirini okuyan Can, arkadaşına şiirin konusunu tek cümleyle söylemek istiyor. Can'ın söylediği cümlelerden hangisi şiirin konusunu en doğru yansıtır?
- A) Uzaya giden bir astronotun yolculuk anıları
- B) Bir köyde kış hazırlığı yapan bir ailenin yaşadıkları
- C) Dünya'nın hareketleriyle günlerin ve mevsimlerin oluşması
- D) Denizde fırtınaya yakalanan bir geminin serüveni
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dünya'nın hareketleriyle günlerin ve mevsimlerin oluşması
Şiir, Dünya'nın dönme ve dolanma hareketlerini, gece ile gündüzü ve mevsimleri anlatır. Şiirde bir astronotun yolculuğundan söz edilmez.
Kolay
14Şiirde Ay için "Bir küçülüp, bir büyürken" denir. Bu dize, Ay ile ilgili hangi durumu anlatmaktadır?
- A) Ay'ın kendi ışığını üretmesini
- B) Ay'ın evrelerine göre farklı görünmesini
- C) Ay'ın gündüzleri hiç görünmemesini
- D) Ay'ın Güneş'ten daha büyük olmasını
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ay'ın evrelerine göre farklı görünmesini
Ay gerçekte küçülüp büyümez; evrelerine göre büyüyüp küçülüyormuş gibi görünür. Ay kendi ışığını üretmez, Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır.
Kolay
15Öğretmen, "Dünya ve Zaman" şiirini sınıfın üç gruba ayrılarak koro hâlinde okumasını istiyor. Koro okumasında grubun en çok dikkat etmesi gereken davranış hangisidir?
- A) Sırası gelince grup arkadaşlarıyla aynı anda ve uyumlu okumak
- B) Her öğrencinin kendi hızında, ötekileri beklemeden okuması
- C) Sesini arkadaşlarından yüksek tutarak tek başına öne çıkmak
- D) Şiirin duygusundan bağımsız, tek düze bir sesle okumak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sırası gelince grup arkadaşlarıyla aynı anda ve uyumlu okumak
Koro okumasında grup, kendi bölümünü aynı anda ve uyum içinde seslendirir. Herkesin kendi hızında okuması koronun birlikteliğini bozar.
Kolay
16Şiir şu dizelerle biter: "Ay, dünya ve güneş, / Sonsuz evrende, / Bir sevgidir bizlere…" Şair bu dizelerle okurdan evrene nasıl bakmasını istemektedir?
- A) Korkuyla ve kaygıyla
- B) Sevgiyle ve hayranlıkla
- C) İlgisiz ve kayıtsızca
- D) Kızgınlıkla ve öfkeyle
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sevgiyle ve hayranlıkla
Şair Ay'ı, Dünya'yı ve Güneş'i "bir sevgi" olarak görür ve okurdan da evrene sevgiyle bakmasını ister. Dizelerde korku ya da kaygı uyandıran hiçbir ifade yoktur.
Kolay
17Sınıfta bir uzay araştırması hakkında konuşma yapacak olan Eren, konuşma taslağını defterine şöyle hazırlıyor: Giriş bölümüne uzun bir paragraf, gelişme bölümüne bir sayfalık metin, sonuç bölümüne de üç uzun cümle yazıyor. Öğretmeni, taslağın konuşma sırasında Eren'in işine yaramayacağını söylüyor. Öğretmenin Eren'e vereceği en uygun öneri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Taslağındaki cümleleri konuşmadan önce ezberlemesi
- B) Taslakta içeriği hatırlatacak anahtar kelimelere yer vermesi
- C) Konuşmasını taslağındaki metni okuyarak yapması
- D) Giriş ve sonuç bölümlerini taslaktan çıkarması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Taslakta içeriği hatırlatacak anahtar kelimelere yer vermesi
Ders kitabı, konuşma taslağında uzun cümlelere yer vermek yerine içeriği hatırlamayı sağlayacak anahtar kelimelerin kullanılmasını ister. Anahtar kelimeler konuşmacıya ne söyleyeceğini hatırlatır ve doğal konuşmasını sağlar. Metni ezberlemek ya da okumak konuşmayı doğallıktan uzaklaştırır; giriş ve sonuç ise konuşmanın planında bulunması gereken bölümlerdir.
Kolay
18“Dünya ve Zaman” şiirinde Ay için şu dize kullanılır: “Işıkları sulara sererken,” Bu dizede “sermek” kelimesi hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Bir yerde toplamak
- B) Gözden saklamak
- C) Bir yüzeye yaymak
- D) Yavaş yavaş söndürmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bir yüzeye yaymak
“Sermek”, bir şeyi bir yüzeyin üzerine açıp yaymak anlamına gelir. Dizede Ay'ın ışığının suyun yüzeyine yayılması anlatılır. Işığın toplanması, saklanması ya da sönmesi dizedeki görüntüyle uyuşmaz.
Orta
19Ödevi için gök cisimleriyle ilgili bir şiir yazan Yağmur, şiirine eklemek üzere dört dize yazıyor. Öğretmeni, dizelerden yalnızca birinde cansız bir varlığa insana özgü bir davranış verildiğini söylüyor. Yağmur'un dizelerinden hangisinde kişileştirme sanatı vardır?
- A) Esneyerek uyanır sabah güneşi
- B) Uzun bir yörüngede döner Dünya
- C) Kışın yağmur, yazın sıcak bir gün
- D) Masmavi deniz, masmavi gökyüzü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Esneyerek uyanır sabah güneşi
Esnemek ve uyanmak insana özgü davranışlardır; bunların güneşe verilmesi kişileştirmedir. "Döner Dünya" dizesi de bir gök cismini hareket hâlinde gösterdiği için çekicidir; ancak Dünya gerçekten döner, bu davranış ona sonradan verilmiş insanca bir özellik değildir.
Orta
20"Dünya ve Zaman" şiirini okuyan Kerem, şiirdeki kelimeleri "bilimsel terim" ve "günlük dilde kullanılan kelime" diye iki gruba ayırıyor. Şiirde, gök cisimlerinin bir başka cismin çevresinde izlediği yolu anlatan bir kelime de geçiyor. Kerem'in "bilimsel terim" grubuna yazması gereken kelime hangisidir?
- A) yörünge
- B) gönül
- C) coşku
- D) afacan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) yörünge
Yörünge, bir gök cisminin başka bir cismin çevresinde izlediği yolu anlatan bilimsel bir terimdir. "Afacan" da şiirde Ay için kullanıldığından çekici olabilir; ancak "yaramaz, hareketli" anlamında günlük dilde kullanılan bir kelimedir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.