7. Sınıf Fen Bilimleri · Maddenin Doğasına Yolculuk
Karışımların Ayrılması
- ayırma yöntemleri
- eleme
- süzme
- buharlaştırma
- ayırma hunisi
- damıtma
- yoğunluk
- kaynama noktası
Karışımlar hangi yöntemlerle ayrılır?
Karışımlar, maddelerin tanecik boyutu, çözünürlük, yoğunluk ve erime-kaynama noktası gibi fiziksel özelliklerindeki farklardan yararlanılarak ayrılır. Eleme, tanecik boyutları farklı katıları ayırır; kepek ile un bu yolla ayrılır. Süzme, sıvıda çözünmeyen katıyı sıvıdan ayırır; kum-su karışımı süzgeç kâğıdıyla ayrılabilir. Buharlaştırmada tuzlu su ısıtılınca su buharlaşır ve tuz kabın dibinde kalır; dünyadaki tuzun büyük kısmı deniz suyundan bu yolla elde edilir ve İç Anadolu’daki Tuz Gölü de ülkemizin önemli tuz kaynaklarındandır. Ayırma hunisi, birbiri içinde çözünmeyen ve yoğunlukları farklı sıvıları ayırır; zeytinyağı-su karışımında yoğunluğu büyük olan su altta toplanır. Damıtma, kaynama noktaları farklı sıvıları ayırır; etil alkol-su karışımında önce alkol buharlaşır, soğutulup toplanır. Mıknatısla ayırmada demir tozu gibi mıknatısın çektiği maddeler karışımdan alınır. Isıtma gerektiren ayırma deneyleri öğretmen gözetiminde yapılmalıdır.
Karışımların Ayrılması: konu anlatımı ve özeti
Deniz suyundan tuz elde etmek gibi pek çok işte karışımları bileşenlerine ayırırız. Bu konu, maddelerin fiziksel özelliklerindeki farklardan yararlanan ayırma yöntemlerini anlatır.
- Karışımlar fiziksel yöntemlerle ayrılabilir. Yöntem seçerken maddelerin tanecik boyutu, çözünürlüğü, yoğunluğu ve erime-kaynama noktası farklarına bakılır.
- Eleme: tanecik boyutları farklı katıları ayırır; kepek ile un bu yolla ayrılır.
- Süzme: sıvıda çözünmeyen katıyı sıvıdan ayırır; kum-su karışımı süzgeç kâğıdıyla ayrılabilir.
- Buharlaştırma: sıvıda çözünmüş katıyı ayırır. Tuzlu su ısıtılınca su buharlaşır, tuz kabın dibinde kalır; deniz tuzu bu yolla elde edilir.
- Ayırma hunisi: birbiri içinde çözünmeyen ve yoğunlukları farklı sıvıları ayırır; zeytinyağı-su karışımında yoğunluğu büyük olan su altta toplanır.
- Damıtma: kaynama noktaları farklı sıvıları ayırır; etil alkol-su karışımında önce kaynama noktası düşük olan alkol buharlaşır, soğutulup toplanır.
- Mıknatısla ayırma: demir tozu gibi mıknatısın çektiği maddeleri karışımdan ayırır.
Unutma: Isıtma gerektiren ayırma deneylerini yalnızca öğretmeninin gözetiminde yap; ispirto ocağı ve sıcak cam malzemelere dikkat et.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Ayırma yöntemi seçerken karışımdaki maddelerin hangi özelliğinin farklı olduğuna bak:
- Tanecik boyutu farklı mı? → Eleme (un ve kepek)
- Biri sıvıda çözünmüyor mu? → Süzme (kum ve su)
- Katı sıvıda çözünmüş mü? → Buharlaştırma (tuzlu su)
- Karışmayan iki sıvının yoğunluğu farklı mı? → Ayırma hunisi (zeytinyağı ve su)
- İki sıvının kaynama noktası farklı mı? → Damıtma (alkol ve su)
- Biri mıknatısa çekiliyor mu? → Mıknatısla ayırma (demir tozu ve kum)
Günlük hayattan: Makarnayı süzgeçte süzmek, çözünmeyen katıyı sıvıdan ayırmanın günlük bir örneğidir.
Sık yapılan hata: "Tuzlu su süzgeç kâğıdından geçirilirse tuz ayrılır." Doğrusu: Tuz suda çözündüğü için tanecikleri süzgeç kâğıdından geçer; tuzu ayırmak için buharlaştırma gerekir.
Derinleş
Bir geri dönüşüm tesisinde karışık atıklar (cam, plastik, kâğıt, demir ve alüminyum kutular) birbirinden ayrılmak zorundadır. Bu atıkları ayırmak için hangi fiziksel özelliklerden yararlanılabileceğini düşün ve basit bir ayırma hattı tasarla. Tasarımında hangi adımın en zor olacağını ve evde atıkları kaynağında ayırmanın bu işi nasıl kolaylaştırdığını açıkla.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.7.5.10Karışımları ayırmak için çeşitli deney yapabilme
- a) Farklı karışımları ayırmak için deney tasarlar.
- b) Deney ile ilgili ölçme ve veri analizi yapar.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Okul bahçesindeki kum havuzuna yanlışlıkla demir tozu dökülüyor. Emir, kumu kirletmeden demir tozunu toplamak için bir yöntem bulmak istiyor. Kum tanecikleri ile demir tozu tanecikleri neredeyse aynı büyüklükte. Emir'in demir tozunu kumdan ayırmak için kullanması gereken araç hangisidir?
- A) Süzgeç kâğıdı
- B) Ayırma hunisi
- C) Elek
- D) Mıknatıs
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mıknatıs
Mıknatıs demir tozunu çeker, kumu çekmez; bu yöntemle demir tozu kumdan ayrılır. Tanecikler aynı büyüklükte olduğu için elek ikisini de birlikte geçirir ya da birlikte tutar.
Kolay
2Akvaryumunu temizleyen Cem, dipteki kumla karışmış suyu bir kovaya boşaltıyor. Suyu yeniden kullanmak için kumdan arındırmak istiyor; kum suda çözünmüyor ve karıştırınca suyu bulandırıyor. Cem'in kumu sudan ayırmak için kullanabileceği en uygun yöntem hangisidir?
- A) Damıtma
- B) Süzme
- C) Mıknatısla ayırma
- D) Ayırma hunisi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Süzme
Kum suda çözünmeyen bir katıdır; süzgeç kâğıdından ya da ince bir bezden su geçer, kum üstte kalır. Kum mıknatısla çekilmediği için mıknatısla ayırma işe yaramaz; damıtma ise çok uzun ve gereksiz bir yoldur.
Kolay
3Babaannesi ekmek yapmadan önce kepekli unu ince delikli bir kaba koyup sallıyor. Un kabın deliklerinden aşağıdaki tepsiye dökülüyor, iri kepek parçaları ise kabın içinde kalıyor. Babaannenin kullandığı ayırma yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Damıtma
- B) Buharlaştırma
- C) Eleme
- D) Ayırma hunisi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Eleme
Tanecik boyutları farklı katılar elekle ayrılır; küçük un tanecikleri delikten geçer, iri kepek elekte kalır. Damıtma ve buharlaştırma ısıtmaya dayanır; iki katının ayrılmasında kullanılmaz.
Kolay
4Yaz tatilinde Ayça, deniz kıyısındaki bir tuzlayı geziyor. Deniz suyu sığ havuzlara alınıyor ve aylarca güneşte bekletiliyor. Sonunda havuzların dibinde beyaz tuz tabakaları oluşuyor ve işçiler bu tuzu topluyor. Tuzlada kullanılan ayırma yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Eleme
- B) Buharlaştırma
- C) Süzme
- D) Mıknatısla ayırma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Buharlaştırma
Güneşin ısısıyla deniz suyundaki su buharlaşır, suda çözünmüş tuz ise havuzun dibinde kalır. Tuz suda çözündüğü için süzgeçten suyla birlikte geçer; bu yüzden süzme bu karışımı ayıramaz.
Kolay
5Marangoz atölyesinde yere çiviler ve tahta talaşı birlikte dökülüyor. Usta bu karışımdan çivileri hızlıca toplamak istiyor. Ustanın kullanabileceği en uygun yöntem hangisidir?
- A) Damıtma
- B) Ayırma hunisi
- C) Mıknatısla ayırma
- D) Buharlaştırma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mıknatısla ayırma
Demir çiviler mıknatıs tarafından çekilir, tahta talaşı çekilmez; bu yüzden mıknatısla ayırma en uygun yöntemdir. Buharlaştırma ve damıtma sıvı içeren karışımlar içindir.
Kolay
6Bir sıvıda çözünmüş hâlde bulunan katıyı karışımdan ayırmak için hangi yöntem kullanılır?
- A) Buharlaştırma
- B) Mıknatısla ayırma
- C) Süzme
- D) Eleme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Buharlaştırma
Sıvıda çözünmüş katı, sıvı buharlaştırılınca kabın dibinde kalır. Çözünmüş katı süzgeç kâğıdından sıvıyla birlikte geçtiği için süzme işe yaramaz.
Kolay
7Bir inşaatta işçiler kum ile çakıl taşlarının karışımını tel kafesli büyük bir elekten geçiriyor. İnce kum elekten geçiyor, iri çakıllar üstte kalıyor. İşçilerin kullandığı ayırma yöntemi hangisidir?
- A) Mıknatısla ayırma
- B) Ayırma hunisi
- C) Süzme
- D) Eleme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Eleme
Tanecik boyutları farklı katıların elekle ayrılması elemedir. Süzme, sıvıda çözünmeyen katıyı sıvıdan ayırmak için kullanılır.
Kolay
8Mıknatısla ayırma yönteminde karışımı oluşturan maddelerin hangi özelliğinden yararlanılır?
- A) Maddelerin yoğunluklarının farklı olması
- B) Maddelerden birinin mıknatıs tarafından çekilmesi
- C) Maddelerden birinin suda çözünmesi
- D) Maddelerin farklı sıcaklıklarda kaynaması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Maddelerden birinin mıknatıs tarafından çekilmesi
Mıknatısla ayırmada, karışımdaki maddelerden yalnızca birinin mıknatıs tarafından çekilmesinden yararlanılır. Kaynama noktası farkı damıtmada, yoğunluk farkı ayırma hunisinde kullanılır.
Kolay
9Salata sosu hazırlayan Elif, zeytinyağı ile limon suyunu bir kapta karıştırıyor. Bir süre sonra iki sıvının birbiri içinde çözünmeyip iki ayrı katman oluşturduğunu görüyor. Bu iki sıvıyı ayırmak için en uygun araç hangisidir?
- A) Mıknatıs
- B) Süzgeç kâğıdı
- C) Ayırma hunisi
- D) Elek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ayırma hunisi
Birbiri içinde çözünmeyen ve yoğunlukları farklı sıvılar ayırma hunisiyle ayrılır. Elek ve mıknatıs katı maddeleri ayırmak için kullanılır.
Kolay
10Yusuf'un annesi haşladığı makarnayı tencereden delikli bir süzgece döküyor. Su süzgecin deliklerinden akıp gidiyor, makarna ise süzgeçte kalıyor. Bu işlem hangi ayırma yöntemine örnektir?
- A) Süzme
- B) Buharlaştırma
- C) Eleme
- D) Damıtma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Süzme
Sıvının içinde çözünmeyen katının sıvıdan ayrılması süzmedir. Eleme ise tanecik boyutu farklı katıları birbirinden ayırmak için kullanılır.
Kolay
11Bir karışımı ayırmak için yöntem seçerken aşağıdakilerden hangisinin dikkate alınmasına gerek yoktur?
- A) Karışımın konduğu kabın rengi
- B) Maddelerin yoğunluğu
- C) Maddelerin tanecik boyutu
- D) Maddelerin kaynama noktası
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Karışımın konduğu kabın rengi
Yöntem seçilirken tanecik boyutu, çözünürlük, yoğunluk, erime ve kaynama noktası gibi maddelerin fiziksel özellik farklarına bakılır. Kabın rengi maddeleri ayırmayı etkilemez.
Kolay
12Karışımları ayırmak için kullanılan eleme, süzme, buharlaştırma ve damıtma gibi yöntemlerin ortak özelliği hangisidir?
- A) Maddelerin fiziksel özellikleri arasındaki farklardan yararlanılır.
- B) Yalnızca sıvı karışımlarda kullanılabilirler.
- C) Karışımdaki maddeler yeni maddelere dönüştürülür.
- D) Bu yöntemlerin hepsinde ısıtma yapılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Maddelerin fiziksel özellikleri arasındaki farklardan yararlanılır.
Ayırma yöntemleri tanecik boyutu, yoğunluk, kaynama noktası gibi fiziksel özellik farklarına dayanır ve yeni madde oluşturmaz. Eleme ve süzmede ısıtma yapılmaz.
Kolay
13Bir dergide, kullandığımız sofra tuzunun büyük kısmının deniz suyundan, az bir kısmının ise kayaçlardan çıkarılan kaya tuzundan elde edildiği yazıyor. Kaya tuzunun daha az kullanılmasının nedeni hangisidir?
- A) Yalnızca yağmurlu bölgelerde bulunur.
- B) Çıkarılması ve işlenmesi daha zordur.
- C) Suda hiç çözünmeyen bir maddedir.
- D) Tuz olarak kullanılamayacak kadar serttir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çıkarılması ve işlenmesi daha zordur.
Kaya tuzunun hem çıkarılması hem de işlenmesi sulardan elde edilen tuza göre daha zordur; bu yüzden az kullanılır. Kaya tuzu da sofra tuzudur ve suda çözünür.
Kolay
14Kaynama noktaları farklı olan ve birbiri içinde çözünen sıvıları ayırmak için kullanılan yöntem hangisidir?
- A) Süzme
- B) Mıknatısla ayırma
- C) Damıtma
- D) Eleme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Damıtma
Damıtmada karışım ısıtılır; kaynama noktası düşük olan sıvı önce buharlaşır, soğutularak ayrı bir kapta toplanır. Eleme ve süzme sıvıları birbirinden ayıramaz.
Kolay
15Fen laboratuvarında tuzlu suyu ispirto ocağıyla ısıtarak buharlaştırma deneyi yapılacak. Bu deneyde aşağıdaki davranışlardan hangisi doğrudur?
- A) Isınan beheri hemen alıp soğuk suyun içine batırmak
- B) Öğretmen gözetiminde çalışıp sıcak cam malzemeye çıplak elle dokunmamak
- C) Deneyi öğretmene haber vermeden tek başına yapmak
- D) İspirto ocağını yanık bırakıp malzeme almak için sınıftan çıkmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Öğretmen gözetiminde çalışıp sıcak cam malzemeye çıplak elle dokunmamak
Isıtma gerektiren deneyler yalnızca öğretmen gözetiminde yapılmalı ve sıcak cam malzemelere çıplak elle dokunulmamalıdır. Yanan ispirto ocağını gözetimsiz bırakmak kazalara yol açabilir.
Kolay
16Eleme yönteminde karışımı oluşturan maddelerin hangi özellik farkından yararlanılır?
- A) Mıknatıs tarafından çekilme
- B) Tanecik boyutu
- C) Kaynama noktası
- D) Yoğunluk
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tanecik boyutu
Elekte küçük tanecikler deliklerden geçer, büyük tanecikler üstte kalır; yani eleme tanecik boyutu farkına dayanır. Kaynama noktası farkından damıtmada yararlanılır.
Kolay
17Bir geri dönüşüm tesisinde demirden yapılmış kutular ile alüminyum içecek kutuları aynı bantta karışık hâlde ilerliyor. Bandın üzerine güçlü bir mıknatıs yerleştiriliyor. Mıknatısla ilgili hangi sonuç beklenir?
- A) Demir ve alüminyum kutuların ikisi de metal olduğu için mıknatısa çekilir.
- B) Yalnız alüminyum kutular mıknatısa çekilir, demir kutular bantta kalır.
- C) Yalnız demir kutular mıknatısa çekilir, alüminyum kutular bantta kalır.
- D) Kutular mıknatısa çekilmez; mıknatıs yalnız toz hâlindeki demiri çeker.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yalnız demir kutular mıknatısa çekilir, alüminyum kutular bantta kalır.
Mıknatıs demir gibi bazı metalleri çeker; alüminyum mıknatısa çekilmez. Bu nedenle mıknatısla ayırma, demir kutuları alüminyum kutulardan ayırmak için kullanılabilir. Her metalin mıknatısa çekildiği düşüncesi bir yanılgıdır. Mıknatıs demiri yalnız toz hâlindeyken değil, kutu ya da çivi gibi parçalar hâlindeyken de çeker.
Kolay
18Etil alkol-su karışımı damıtma düzeneğinde ısıtılıyor. Düzenekte, buharın soğutucuya geçtiği yere bir termometre yerleştirilmiş. Damıtma sırasında termometrenin görevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Soğutucudaki suyun akış hızını ölçüp düzenlemek
- B) Karışımdaki sıvıların yoğunluk farkını ölçmek
- C) Isıtıcının alev büyüklüğünü kendiliğinden ayarlamak
- D) Buharın sıcaklığını izleyip hangi sıvının kaynadığını göstermek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Buharın sıcaklığını izleyip hangi sıvının kaynadığını göstermek
Damıtma kaynama noktası farkından yararlanır; kaynama noktası düşük sıvı önce kaynar. Termometre buharın sıcaklığını gösterir; bu sıcaklık o anda hangi sıvının buharlaşıp toplandığı hakkında bilgi verir. Termometre su akışını ya da alevi ayarlamaz; yoğunluk farkı damıtmada değil ayırma hunisinde kullanılır.
Orta
19Bir öğrenci etil alkol-su karışımını damıtma düzeneğinde yavaşça ısıtıyor. Termometre yaklaşık 78 °C'yi gösterirken soğutucudan damlayan sıvının alkol olduğunu belirliyor. Su ise daha sonra, sıcaklık yükselince toplanmaya başlıyor. Damıtmada önce alkolün toplanmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Alkolün kaynama noktasının sudan düşük olması
- B) Alkolün yoğunluğunun sudan büyük olması
- C) Alkolün suda hiç çözünmemesi
- D) Alkolün kaynama noktasının sudan yüksek olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Alkolün kaynama noktasının sudan düşük olması
Damıtmada kaynama noktası düşük olan sıvı önce kaynar; buharı soğutucuda yoğuşarak ayrı bir kapta toplanır. Alkol yaklaşık 78 °C'de, su 100 °C'de kaynar; alkol sudan az yoğundur ve suda çözünür, bu yüzden yoğunluk seçeneği yanlıştır.
Orta
20Kerem, şekerli suyu süzgeç kâğıdından geçirerek şekeri ayırmaya çalışıyor. Süzgeç kâğıdının üstünde hiçbir şey kalmıyor; alttaki behere geçen sıvıyı tattığında hâlâ tatlı olduğunu görüyor. Kerem'in şekeri süzme yöntemiyle ayıramamasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şeker suda çözündüğü için süzgeçten geçer.
- B) Şeker sudan yoğun olduğu için dibe çöker.
- C) Şeker tanecikleri süzgeç kâğıdını yırtar.
- D) Şeker ısıtılınca sudan önce buharlaşır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Şeker suda çözündüğü için süzgeçten geçer.
Süzme yalnızca sıvıda çözünmeyen katıları ayırır; çözünmüş şeker tanecikleri suyla birlikte süzgeçten geçer. Bu karışım buharlaştırmayla ayrılır; şeker sudan önce buharlaşmaz, su buharlaşınca şeker kapta kalır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.
