Kutadgu Bilig

adalet
sembol
bakış açısı
ikna teknikleri
ikileme
sınırlama

Kutadgu Bilig'de hükümdar adaleti hangi sembollerle anlatır?

Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib'in yazdığı ve yönetimde adalet, bilgi ve erdemi anlatan eski bir Türk eseridir. Okunan bölümde hükümdar Gündoğdu, adaletin niteliklerini Aydoldu'ya sembollerle açıklar. Hükümdar, ayakları birbirine bağlı olmayan üç ayaklı gümüş bir tahtta oturur: Ayaklardan biri eğilirse diğerleri de eğilir ve oturan yere yuvarlanır; adil kişinin karakteri de böyle sağa sola eğilmemelidir. Elindeki büyük bıçak, işleri hızlı ve kesin çözmeyi; sağındaki şeker, zulme uğrayanlara gösterilen güler yüzü; solundaki acı ilaç ise zalimlere verilen cezayı simgeler. Gündoğdu'ya göre töre karşısında bey ile kul, oğlu ile yabancı birdir ve beyliğin temeli adalettir. Hükümdarın çatık kaşları ve öfkesi de yalnızca zalimler içindir; beyler adil olursa dünyada huzur olur. Eserin ana fikri, iyi bir yöneticinin tarafsız, kararlı ve adil olması gerektiğidir.

Kutadgu Bilig: konu anlatımı ve özeti

Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib'in yazdığı ve yönetimde adalet, bilgi ve erdemi anlatan eski bir Türk eseridir. Bu bölümde hükümdar Gündoğdu, sembollerle adaletin niteliklerini Aydoldu'ya açıklar.

Hükümdar, üç ayaklı tahtını adaletin sağlamlığına benzetir: Bir ayak eğilirse her şey yıkılır.
Elindeki bıçak işleri hızlı ve kesin çözmeyi; şeker mazlumlara gösterilen yumuşaklığı; acı ilaç zalimlere verilen cezayı simgeler.
Ona göre adalet önünde bey ile sıradan insan arasında fark yoktur.
Ana fikir: İyi bir yönetici tarafsız, kararlı ve adil olmalıdır.
Hükümdarın bakış açısını belirler, Aydoldu'yu ikna etmek için kullandığı teknikleri incelersin.
Kurallar ve özgürlük üzerine tartışma yapar, görüşlerini örneklerle desteklersin.
Dil bilgisinde ikilemeleri (zar zor, yavaş yavaş) ve sadece, yalnızca, ancak gibi sınırlama bildiren yapıları cümlede kullanırsın.

Unutma: "Sadece, yalnızca, ancak" gibi kelimeler cümlenin anlamını belli bir kişi ya da durumla sınırlar.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bu bölümde hükümdar adaleti sembollerle anlatır. Sembol, bir düşünceyi somut bir nesneyle göstermektir. Bir eşleştirme tablosu kur:

Üç ayaklı taht → Adaletin sağlamlığı; bir ayak eğilirse her şey yıkılır.
Bıçak → İşleri hızlı ve kesin çözmek.
Şeker → Haksızlığa uğrayanlara yumuşak davranmak.
Acı ilaç → Zalimlere verilen ceza.

Tabloyu doldurunca ana fikri kendin bulabilirsin: İyi bir yönetici kararlı, adil ve tarafsızdır.

Günlük hayattan: Trafik ışığındaki kırmızı renk "dur" anlamını taşır; bu da bir semboldür.

Sık yapılan hata: "Sadece, yalnızca, ancak" kelimelerinin yerini önemsememek. Doğrusu: Bu kelimeler cümlenin anlamını sınırlar: "Yalnızca Ali geldi." ile "Ali yalnızca geldi." farklı anlamlar taşır.

Derinleş

Kutadgu Bilig yaklaşık dokuz yüz elli yıl önce yazıldı. Eserdeki adalet anlayışını bugünkü bir kurumla (mahkeme, okul disiplin kurulu, spor hakemliği) karşılaştır. Üç ayaklı taht sembolünü okul hayatına uyarlasan, okulun adaletini taşıyan üç ayak ne olurdu? Bir şema çizerek açıkla ve sosyal bilgilerdeki kuvvetler ayrılığı ilkesiyle ilişkilendir.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

T.O.7.4Metinde geçen anlamını bilmediği söz varlığı unsurlarının anlamını tahmin edebilme
T.O.7.5Metnin yüzey anlamını belirleyebilme
T.O.7.7Metnin derin anlamını belirlemeye yönelik basit çıkarımlar yapabilme
T.O.7.8Metnin derin anlamını belirlemeye yönelik üst düzey çıkarımlar yapabilme
T.O.7.13Öyküleyici metinlerdeki hikâye unsurlarını belirlemeye yönelik çözümleme yapabilme
T.O.7.21Metinden hareketle söz varlığını geliştirmeye yönelik çözümleme yapabilme
T.Y.7.20Uygun geçiş ve bağlantı ifadelerini kullanabilme

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Oyunun bir sahnesinde hükümdarın sağında bir kap şeker, solunda acı bir ilaç durmaktadır. Aydoldu bunların anlamını sorunca hükümdar, birinin haksızlığa uğrayanlar, ötekinin ise başkalarına zulmedenler için olduğunu söyler. Bu sahneye göre hükümdarın sağındaki şeker neyi simgeler?
- A) Zalimlere ve zorbalara verilen acı cezayı
- B) Haksızlığa uğrayanlara gösterilen güler yüz ve adaleti
- C) İşleri hızla ve kesin olarak çözmeyi
- D) Hükümdarın zenginliğini ve cömertliğini
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Haksızlığa uğrayanlara gösterilen güler yüz ve adaleti
Şeker tatlıdır; hükümdarın haksızlığa uğrayanlara güler yüz gösterip onların hakkını vermesini simgeler. Acı ilaç ise zalimlere verilen cezadır. Cömertlik seçeneği şekerin bir ikram gibi düşünülmesiyle çekici olabilir; ancak hükümdar şekeri adaletle ilişkilendirir.
Kolay
2Kutadgu Bilig'i tanıtan bir sunum için öğrencilerin yazdığı cümleler aşağıda verilmiştir. Öğretmen, aynı sözcüğün tekrarıyla oluşmuş bir söz öbeği içeren cümleyi örnek olarak tahtaya yazacak. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme vardır?
- A) Hükümdar gümüş tahtına sessizce oturdu.
- B) Aydoldu, sorusunu hükümdara edeple sordu.
- C) Toplumlar adaleti yavaş yavaş benimsedi.
- D) Adalet, beyliğin ve huzurun temelidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Toplumlar adaleti yavaş yavaş benimsedi.
Aynı sözcüğün tekrarıyla oluşan “yavaş yavaş” bir ikilemedir. “Beyliğin ve huzurun” iki sözcüğü yan yana getirdiği için çekici görünebilir; ancak ikileme, sözcüklerin “ve” bağlacı olmadan kalıplaşmış biçimde art arda gelmesiyle oluşur.
Kolay
3Edebiyat kulübü, 11. yüzyılda Karahanlılar döneminde yazılmış bir eseri tanıtıyor. Eserde hükümdar Gündoğdu ile Aydoldu'nun konuşmaları üzerinden adalet, bilgi ve iyi yönetim anlatılıyor; eser, okuyana iki dünyada mutluluk getirecek bilgiyi vermeyi amaçlıyor. Tanıtılan bu eserin yazarı kimdir?
- A) Yusuf Has Hacib
- B) Kaşgarlı Mahmut
- C) Ahmet Yesevi
- D) Yunus Emre
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yusuf Has Hacib
Kutadgu Bilig, Karahanlılar döneminde Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır ve adı “mutluluk veren bilgi” anlamına gelir. Kaşgarlı Mahmut aynı dönemde yaşadığı için çekicidir; ancak onun eseri bir sözlük olan Divanü Lügati't-Türk'tür.
Kolay
4Kutadgu Bilig'den uyarlanan bir oyunda Aydoldu, hükümdarın oturduğu tahtın neden üç ayaklı olduğunu sorar. Hükümdar ona, üç ayaklı bir taburenin engebeli bir zeminde bile sallanmadan durduğunu hatırlatır. Bu açıklamaya göre üç ayaklı taht neyi simgelemektedir?
- A) Ülkenin üç büyük şehrini
- B) Hükümdarın eğilip bükülmeyen adil tutumunu
- C) Hükümdarın üç oğlunu
- D) Sarayın zenginliğini ve gücünü
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hükümdarın eğilip bükülmeyen adil tutumunu
Her zeminde sallanmadan duran taht, hiçbir durumda yan tutmayan, eğilip bükülmeyen adil bir hükümdarı simgeler. Sarayın zenginliği seçeneği bir tahtın gösterişi düşünülerek seçilebilir; ancak hükümdar tahtı dengesiyle açıklar, değeriyle değil.
Kolay
5Aydoldu, hükümdarın kaşlarının çatık, yüzünün öfkeli olduğunu görüp aklının başından gittiğini söyler. Hükümdar ise bu öfkenin kime yönelik olduğunu açıklar. Metne göre hükümdarın öfkesi ve kaşlarının çatıklığı kimler içindir?
- A) Aydoldu ve yakınları
- B) Haksızlığa uğrayanlar
- C) Zalimler ve zorbalar
- D) Sarayın hizmetkârları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Zalimler ve zorbalar
Hükümdar, “Benim öfkem, kaşlarımın çatıklığı bu zalimler içindir.” der. Haksızlığa uğrayanlara ise güler yüz gösterir.
Kolay
6Hükümdar konuşmasının bir yerinde şöyle der: “Beyliğin temeli adalettir. Beyler âdil olurlarsa dünyada huzur olur.” Bu sözlerin anlatmak istediği temel düşünce hangisidir?
- A) Beyler, halktan uzak durursa huzur sağlanır.
- B) Huzur için zengin olmak yeterlidir.
- C) Adalet yalnızca beyleri ilgilendiren bir konudur.
- D) Yönetimin sağlam olması ve toplumun huzuru adalete bağlıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yönetimin sağlam olması ve toplumun huzuru adalete bağlıdır.
Hükümdar, yönetimin temelinin adalet olduğunu ve âdil yöneticilerin dünyaya huzur getireceğini söyler. Zenginliğin huzur için yeterli olduğu düşüncesi metinde yoktur.
Kolay
7Hükümdar Gündoğdu, Aydoldu'ya adalet anlayışını açıklarken “Ben işleri adalet ile görürüm; bey ya da kul, benim yanımda aynıdır.” der. Bu sözle anlatılmak istenen hangisidir?
- A) Beyler, kullardan daha çok hakka sahiptir.
- B) Hükümdar yalnızca beylerin davalarına bakar.
- C) Kullar, beylerin yerine karar verebilir.
- D) Adalet önünde güçlü ile güçsüz arasında fark gözetilmez.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Adalet önünde güçlü ile güçsüz arasında fark gözetilmez.
Hükümdar, adalet karşısında bey ile kulun eşit olduğunu söyler. Beylerin daha çok hakka sahip olduğu şıkkı bu sözün tam tersidir.
Kolay
8Metnin ilk bölümünde hükümdarın canının sıkıldığı, herkesi dışarı çıkarıp Aydoldu'yu çağırdığı, gümüş tahtın, bıçağın, şekerin ve acı ilacın betimlendiği anlatılır. Hikâye unsurları bakımından bu bölüm hangi işlevi görür?
- A) Kişileri, yeri ve durumu tanıtır.
- B) Olayın nasıl sonuçlandığını anlatır.
- C) Hükümdarın tahttan inişini haber verir.
- D) Metnin ana fikrini doğrudan söyler.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kişileri, yeri ve durumu tanıtır.
Metnin giriş bölümü olan serim, kişileri, mekânı ve başlangıç durumunu tanıtarak olaylara zemin hazırlar. Olayın sonucunu anlatmak çözüm bölümünün işidir.
Kolay
9Okul meclisi duyurusunda şu cümle yer alıyor: “Kütüphaneden yalnızca bu hafta üç kitap alınabilecek.” Bu cümlede “yalnızca” sözcüğünün cümleye kattığı anlam hangisidir?
- A) Kitap sayısını artırmak
- B) Kitap alma iznini belli bir zamanla sınırlamak
- C) Cümleye soru anlamı katmak
- D) Cümleye karşıtlık anlamı katmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kitap alma iznini belli bir zamanla sınırlamak
“Yalnızca bu hafta” ifadesi, kitap alma iznini o haftayla sınırlar. Kitap sayısını artırmaz; aksine bir sınır koyar.
Kolay
10Metnin başında Aydoldu, hükümdarın huzuruna girdiğinde onu gümüş bir tahtta, elinde büyük bir bıçakla, kaşları çatık ve yüzü neşesiz görür. Metne göre Aydoldu bu durum karşısında ne hisseder?
- A) İçini korku kaplar, adeta nefesi kesilir.
- B) Çok sevinir ve gülümser.
- C) Öfkelenip huzurdan çıkar.
- D) Hiçbir şey hissetmez, umursamaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İçini korku kaplar, adeta nefesi kesilir.
Metinde Aydoldu'nun bunları görünce içini korku kapladığı ve adeta nefesinin kesildiği söylenir. Öfkelenip çıkması gibi bir davranış metinde yoktur.
Kolay
11Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zıt anlamlı iki sözcükle kurulmuş bir ikileme vardır?
- A) Aydoldu kapıdan usul usul girdi.
- B) Sarayda konu komşu toplanmıştı.
- C) Hükümdar sorulara düşüne düşüne cevap verdi.
- D) Hükümdarın kararını büyük küçük herkes bekliyordu.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hükümdarın kararını büyük küçük herkes bekliyordu.
“Büyük” ve “küçük” zıt anlamlı sözcüklerdir ve birlikte “herkes” anlamında ikileme oluşturur. “Konu komşu” yakın anlamlı, “usul usul” ve “düşüne düşüne” ise aynı sözcüğün tekrarıyla kurulmuş ikilemelerdir.
Kolay
12Aydoldu, hükümdardan iyiliğin nasıl bir şey olduğunu anlatmasını ister. Hükümdar iyinin niteliğini açıklar. Hükümdara göre iyi insanın temel niteliği hangisidir?
- A) Herkesten çok zengin olması
- B) Karşılık beklemeden başkalarına yararlı olması
- C) Yalnızca kendi menfaatini düşünmesi
- D) Hiç kimseyle konuşmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Karşılık beklemeden başkalarına yararlı olması
Hükümdar, iyinin niteliğinin yararlı olmak olduğunu ve iyi insanın kendi menfaatini düşünmeden, karşılık beklemeden yararlı işler yaptığını söyler. Kendi menfaatini düşünmek bunun tam tersidir.
Kolay
13Hükümdar, şekerin “zulme uğrayanlara gösterdiği güler yüz” olduğunu anlatır. Ders kitabının özetinde ise bu kişiler için “mazlum” sözcüğü kullanılır. “Mazlum” sözcüğünün zıt anlamlısı hangisidir?
- A) masum
- B) yoksul
- C) zalim
- D) yabancı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) zalim
Mazlum zulme uğrayan, zalim ise zulmeden kişidir; bu iki sözcük zıt anlamlıdır. “Masum” suçsuz anlamına gelir; mazlumun zıddı değildir.
Kolay
14Hükümdar, iyi insanı anlatırken “O herkese iyilik eder ve yaptığını kimsenin başına kakmaz.” der. Bu cümlede “başına kakmak” deyiminin anlamı hangisidir?
- A) Birine yardım etmekten bilerek kaçınmak
- B) Birini haksız yere suçlayıp kınamak
- C) Bir işi özensizce, aceleyle bitirmek
- D) Yaptığı iyiliği yüze vurup karşısındakini mahcup etmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yaptığı iyiliği yüze vurup karşısındakini mahcup etmek
“Başına kakmak”, yapılan iyiliği yüze vurup başkasını mahcup etmektir; iyi insan bunu yapmaz. Yardımdan kaçınmak deyimin anlamı değildir; iyi insan zaten yardım eder.
Kolay
15Kutadgu Bilig'den uyarlanan oyunun anlatıcısı şu cümleleri söylüyor. Hangisinde ikileme kullanılmamıştır?
- A) Aydoldu yavaş yavaş hükümdarın yanına yaklaştı.
- B) Hükümdar, eş dost demeden herkese aynı davrandı.
- C) Saraya er geç her davacı gelecekti.
- D) Hükümdar Aydoldu'ya adaletin anlamını anlattı.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hükümdar Aydoldu'ya adaletin anlamını anlattı.
İlk cümlede anlamca ilgili sözcüklerin tekrarı ya da ikili kullanımı yoktur. “Yavaş yavaş”, “eş dost” ve “er geç” ise ikilemedir.
Kolay
16Hükümdar, kendisine şaşkınlıkla bakan Aydoldu'ya “Söyle bakalım, neyi yadırgadın, neye hayret ettin?” diye sorar. Bu cümlede “yadırgamak” sözcüğünün anlamı hangisidir?
- A) Bir şeyi çok beğenip övmek
- B) Bir şeyi unutmak
- C) Alışılmışın dışında bulup tuhaf karşılamak
- D) Bir şeyi başkasına anlatmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Alışılmışın dışında bulup tuhaf karşılamak
Yadırgamak, bir şeyi alışık olunmadığı için garip bulmaktır; Aydoldu da taht, bıçak, şeker ve ilacı tuhaf karşılamıştır. Beğenip övmek bu anlamın tersidir.
Kolay
17Kutadgu Bilig'den alınan bölümde Aydoldu, hükümdarın huzuruna girdiğinde edeple, ellerini bağlayıp ayakta durur; hükümdar işaret edince de yavaşça yerine oturur. Aydoldu'nun bu davranışları, hükümdara karşı tutumu hakkında neyi gösterir?
- A) Hükümdara kırgın olduğunu
- B) Hükümdara saygı gösterdiğini
- C) Hükümdarla alay ettiğini
- D) Hükümdarı önemsemediğini
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hükümdara saygı gösterdiğini
Edeple ve elleri bağlı olarak ayakta durmak, oturmak için hükümdarın işaretini beklemek saygı göstergesidir. Metinde Aydoldu'nun kırgınlığından, alaycılığından ya da hükümdarı önemsemediğinden söz edilmez; tersine davranışları hükümdarın makamına özen gösterdiğini anlatır.
Kolay
18Hükümdar Gündoğdu, solundaki acı ilacın zalimler ve zorbalar için olduğunu söyler; onlar huzuruna çıkıp hükmünü verince “acı ilaç içmiş gibi yüzlerini buruşturduklarını” anlatır. Bu açıklamaya göre acı ilaç neyi simgeler?
- A) Zalimlere adaletle verilen cezayı
- B) Hastalara gösterilen ilgiyi
- C) Mazlumlara gösterilen güler yüzü
- D) İşlerin hızlı ve kesin çözülmesini
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Zalimlere adaletle verilen cezayı
Hükümdar acı ilacın zalimler ve zorbalar için olduğunu, adaletle hüküm verdiğinde onların acı ilaç içmiş gibi yüz buruşturduğunu söyler; acı ilaç zalimlere verilen adil cezayı simgeler. Mazlumlara gösterilen güler yüz şekerin, işlerin hızlı ve kesin çözülmesi bıçağın anlamıdır. İlaç sözcüğü hastalığı çağrıştırsa da metinde hastalardan söz edilmez.
Orta
19Okul meclisi, sınıflar arasındaki anlaşmazlıkları inceleyecek bir kurul kuruyor. Kurulun ilkelerini yazan Zehra şu cümleyi tamamlamak istiyor: “Kurul karar verirken ........ kanıtlanmış olayları dikkate alır.” Boş bırakılan yere hangisi getirilirse cümleye sınırlama anlamı kazandırılır?
- A) hatta
- B) bazen
- C) belki
- D) yalnızca
Cevabı göster
Doğru cevap: D) yalnızca
“Yalnızca” sözcüğü, kurulun dikkate alacağı şeyleri kanıtlanmış olaylarla sınırlar. “Bazen” de cümlenin kapsamını değiştirdiği için çekici olabilir; ancak “bazen” bir sınır koymaz, kararın ara sıra böyle verileceğini bildirerek belirsizlik katar.
Orta
20Sınıf tartışmasında Mert, “Öğretmene ödevimi bitirdim deyip bitirmemek küçük bir şey.” diyor. Ayşe, Kutadgu Bilig'de hükümdarın Aydoldu'ya anlattığı “doğru insan” tanımını hatırlatarak ona karşı çıkıyor. Hükümdara göre doğru insan kimdir?
- A) Herkesten daha zengin olan kişi
- B) Hiç konuşmadan susan kişi
- C) Düşündüğü ile söylediği bir olan kişi
- D) Her zaman kendi çıkarını düşünen kişi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Düşündüğü ile söylediği bir olan kişi
Hükümdara göre doğru insan, içi dışı bir, düşündüğü ile söylediği aynı olan kişidir; Mert'in yaptığı da bu ölçüye uymaz. Susan kişi seçeneği, yalan söylememenin en kolay yolu susmakmış gibi düşünülerek seçilebilir; ancak doğruluk susmak değil, sözle düşüncenin uyumudur.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.