8. Sınıf Fen Bilimleri · DNA ve Genetik Kod
Adaptasyon
- varyasyon
- doğal seçilim
- kalıtsal özellik
- kış uykusu
- göç
Adaptasyon nedir, canlılarda hangi örnekleri vardır?
Adaptasyon, canlının yaşadığı ortamda temel ihtiyaçlarını karşılama ve hayatta kalma şansını artıran kalıtsal yapı ve davranışlardır. Develerin büyük ayakları kuma batmalarını önler, uzun kirpikleri gözlerini kum fırtınasından korur, hörgüçlerinde depoladıkları yağ uzun yolculuklarda enerji kaynağı olur. Kutup ayıları ve penguenlerin deri altındaki kalın yağ tabakası soğuğa karşı korur. Kaktüslerin dar yaprakları ve su depolayan kalın gövdeleri çölde su kaybını azaltır. Kış uykusu, kuşların göç etmesi ve bukalemunun renk değiştirmesi de adaptasyon örnekleridir. Aynı türün bireyleri arasındaki farklılıklara varyasyon denir; doğal seçilimde ortama uygun bireyler daha çok yaşar ve yavru bırakır. Yeşil yapraklı bir ormanda yeşil böcekler kuşlardan kolay gizlenir, siyah böceklerin sayısı zamanla azalır. Adaptasyon, canlının kısa sürede istediği için değişmesi değil, nesiller boyunca seçilen kalıtsal özelliklerdir.
Adaptasyon: konu anlatımı ve özeti
Her canlı, yaşadığı ortamda hayatta kalmasını kolaylaştıran özelliklere sahiptir. Bu konu adaptasyonu, varyasyonu ve doğal seçilimi örneklerle anlatır.
- Adaptasyon, canlının yaşadığı ortamda temel ihtiyaçlarını karşılama ve hayatta kalma şansını artıran kalıtsal yapı ve davranışlardır.
- Kutup ayıları ve penguenlerin deri altındaki kalın yağ tabakası onları soğuktan korur.
- Kaktüslerin dar yaprakları ve su depolayan kalın gövdeleri, çölde su kaybını azaltır. Su kenarındaki bitkilerin geniş yaprakları ise fazla suyun atılmasına yardım eder.
- Bazı hayvanların kış uykusuna yatması, kuşların göç etmesi ve bukalemunun renk değiştirmesi de adaptasyon örnekleridir.
- Varyasyon, aynı türe ait bireyler arasındaki farklılıklardır.
- Doğal seçilim: ortama uygun özellikteki bireyler daha çok hayatta kalır ve daha çok yavru bırakır. Örneğin yeşil yapraklı bir ormanda yeşil böcekler kuşlardan daha kolay gizlenir; zamanla siyah böceklerin sayısı azalır.
Unutma: Adaptasyon bir canlının kısa sürede istediği için değişmesi değildir; nesiller boyunca seçilen kalıtsal özelliklerdir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Adaptasyonu anlamak için bir canlıya bakıp "Bu özellik onun yaşadığı yerde ne işe yarıyor?" diye sor.
- Kutup ayısı: Kalın yağ tabakası ve yoğun kürk → soğuğa karşı korunma.
- Kaktüs: Diken şeklinde yapraklar ve kalın gövde → su kaybını azaltma ve su depolama.
- Deve: Geniş ayak tabanı → kumda batmadan yürüme.
Doğal seçilim adım adım:
- Bir türün bireyleri birbirinden biraz farklıdır (varyasyon).
- Ortama daha uygun olanlar daha çok hayatta kalır.
- Hayatta kalanlar daha çok yavru bırakır ve özelliklerini aktarır.
- Nesiller sonra o özellik toplulukta yaygınlaşır.
Sık yapılan hata: "Kutup ayısı soğuğa dayanmak istediği için kalın kürk geliştirdi." Doğrusu: Canlılar istedikleri için değişmez; ortama uygun kalıtsal özellikler nesiller boyunca seçilir.
Derinleş
Şehirlerde yaşayan bazı kuş türlerinin trafik gürültüsü yüzünden daha yüksek perdeden öttüğü gözlemlenmiştir. Yaşadığın şehirde insan etkisine uyum sağlamış bir canlı türünü (güvercin, kedi, karga ya da bir bitki gibi) araştır. Bu uyumun bir adaptasyon mu yoksa öğrenilmiş bir davranış mı olduğunu nasıl ayırt edebileceğini tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.8.3.8Canlıların yaşadıkları çevreye uyumlarına ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Canlıların yaşadıkları çevreye uyumlarına ilişkin nitelikleri tanımlar.
- c) Canlıların yaşadıkları çevreye uyumlarına ilişkin verileri yorumlar ve değerlendirir.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir hayvan barınağının sahiplendirme gününde aynı türe ait köpekler sergileniyor. Ziyaretçiler, köpeklerin tüy renklerinin, boylarının, kulak biçimlerinin ve tüy uzunluklarının birbirinden çok farklı olduğunu görüyor. Aynı türün bireyleri arasında görülen bu farklılıklara ne ad verilir?
- A) Doğal seçilim
- B) Modifikasyon
- C) Varyasyon
- D) Adaptasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Varyasyon
Aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıklara varyasyon (tür içi çeşitlilik) denir. Doğal seçilim ise bu farklılıklar arasından ortama uygun olanların daha çok hayatta kalıp yavru bırakması sürecidir; varyasyon doğal seçilimin sonucu değil, ön koşuludur.
Kolay
2Bir botanik bahçesinde çölden getirilmiş bir kaktüs ile yağmur ormanından getirilmiş geniş yapraklı bir bitki yan yana duruyor. Rehber, aynı sürede geniş yapraklı bitkinin yapraklarından buharlaşma yoluyla kaktüsten çok daha fazla su kaybettiğini anlatıyor. Kaktüsün yapraklarının diken biçiminde olması çöl ortamında hangi yararı sağlar?
- A) Fotosentezin hızını artırır.
- B) Terlemeyle olan su kaybını azaltır.
- C) Daha çok su buharlaştırmasını sağlar.
- D) Köklerin daha hızlı uzamasını sağlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Terlemeyle olan su kaybını azaltır.
Dar yüzeyli, diken biçimindeki yapraklar terleme yüzeyini küçülterek su kaybını azaltır; böylece kaktüs suyun az olduğu çöle uyum sağlar. Diken yapraklar fotosentezi artırmaz; kaktüste fotosentezi büyük ölçüde yeşil gövde yapar.
Kolay
3Çölde yaşayan çöl tilkisinin iri kulakları vücut ısısını dışarı atmasına, kum renginde tüyleri ise kumda zor fark edilmesine yardım eder. Bu özellikler tilkinin yavrularında da doğuştan bulunur. Çöl tilkisinin bu özellikleri aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?
- A) Adaptasyon
- B) Modifikasyon
- C) Mutasyon
- D) Varyasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Adaptasyon
Canlının yaşadığı ortamda hayatta kalma şansını artıran kalıtsal yapı ve davranışlara adaptasyon denir; çöl tilkisinin kulakları ve tüy rengi buna örnektir. Modifikasyon da çevreyle ilgilidir ama kalıtsal değildir; bu özelliklerin yavrularda doğuştan bulunması modifikasyon olmadığını gösterir.
Kolay
4Bir öğrenci iki elini buzlu suya sokuyor. Ellerinden biri boş bir plastik poşetin içinde, diğeri ise içi kalın bir katı yağ tabakasıyla kaplı bir poşetin içinde duruyor. Öğrenci, yağlı poşetteki elinin çok daha geç üşüdüğünü fark ediyor. Bu deney, kutup ayılarındaki deri altı kalın yağ tabakasının hangi yararını modellemektedir?
- A) Buz üzerinde daha hızlı koşmayı sağlaması
- B) Avına fark edilmeden yaklaşmayı sağlaması
- C) Vücut sıcaklığının korunmasına yardım etmesi
- D) Suyun altında nefes almayı kolaylaştırması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Vücut sıcaklığının korunmasına yardım etmesi
Yağ iyi bir ısı yalıtkanıdır; deneydeki yağ tabakası elin ısı kaybetmesini yavaşlatır. Kutup ayısının deri altındaki kalın yağ tabakası da soğukta vücut sıcaklığını korur. Fark edilmeden avlanmayı sağlayan özellik ise yağ tabakası değil, ayının beyaz görünen kürküdür.
Kolay
5Aynı türe ait canlılar arasındaki farklılıklara ne ad verilir?
- A) Adaptasyon
- B) Varyasyon
- C) Doğal seçilim
- D) Kış uykusu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Varyasyon
Aynı türün bireyleri arasındaki farklılıklara varyasyon (tür içi çeşitlilik) denir. Doğal seçilim ise ortama uygun bireylerin daha çok hayatta kalmasıdır.
Kolay
6Kutup ayılarının bacakları kısa, ayak tabanları ise oldukça geniştir. Bu özellik kutup ayılarına hangi yararı sağlar?
- A) Avları tarafından fark edilmelerini zorlaştırır.
- B) Vücutlarında yağ depolamalarını sağlar.
- C) Suyun içinde nefes almalarını sağlar.
- D) Buzları kırmadan ve kara batmadan yürümelerini sağlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Buzları kırmadan ve kara batmadan yürümelerini sağlar.
Geniş ayak tabanı ağırlığı geniş alana dağıtarak buzları kırmadan ve kara batmadan yürümeyi sağlar. Fark edilmeyi zorlaştıran özellik beyaz kürk rengidir.
Kolay
7Kartal, doğan ve şahin gibi etle beslenen kuşların gagaları kıvrık, pençeleri sivridir. Bu özellikler bu kuşlara hangi yararı sağlar?
- A) Su kaybını azaltır.
- B) Kuma batmalarını önler.
- C) Avlanmalarını kolaylaştırır.
- D) Vücut sıcaklıklarını korur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Avlanmalarını kolaylaştırır.
Kıvrık gaga ve sivri pençe, etle beslenen kuşların avlarını yakalayıp parçalamasını kolaylaştırır. Kuma batmayı önlemek ise devenin büyük ayaklarının yararıdır.
Kolay
8Kaktüslerin yaprakları diken şeklindedir ve yaprak yüzeyleri dardır. Bu özellik kaktüslerin hangi ortama uyum sağlamasına yardım eder?
- A) Bol yağış alan yağmur ormanına
- B) Su üzerindeki göllere
- C) Suyun az olduğu çöl ortamına
- D) Buzlarla kaplı kutup bölgelerine
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Suyun az olduğu çöl ortamına
Dar yüzeyli, diken şeklindeki yapraklar su kaybını azaltarak kaktüsün suyun az olduğu çölde yaşamasını sağlar. Su üzerindeki bitkilerin yaprakları ise geniştir.
Kolay
9Adaptasyonlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Canlının yaşamı boyunca kazandığı geçici değişikliklerdir.
- B) Yalnızca hayvanlarda görülür, bitkilerde görülmez.
- C) Canlının yaşamını sürdürmesini zorlaştırır.
- D) Kalıtsaldır ve yavrulara aktarılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kalıtsaldır ve yavrulara aktarılır.
Adaptasyonlar kalıtsaldır ve nesilden nesile aktarılır; bu yüzden yavrularda da aynı özellikler görülür. Kaktüs ve nilüfer örneklerinde olduğu gibi bitkilerde de görülür.
Kolay
10Canlıların yaşadıkları ortamda temel ihtiyaçlarını karşılama ve hayatta kalma şansını artıran kalıtsal yapı ve davranışlara ne ad verilir?
- A) Adaptasyon
- B) Modifikasyon
- C) Varyasyon
- D) Mutasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Adaptasyon
Hayatta kalma şansını artıran kalıtsal yapı ve davranışlar adaptasyondur. Varyasyon ise aynı türün bireyleri arasındaki farklılıklardır.
Kolay
11Aşağıdakilerden hangisi davranışsal bir adaptasyona örnektir?
- A) Kaktüslerin diken şeklinde yaprakları olması
- B) Kutup ayılarının beyaz kürklü olması
- C) Bazı kuşların mevsime bağlı olarak göç etmesi
- D) Develerin uzun kirpikli olması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bazı kuşların mevsime bağlı olarak göç etmesi
Göç etmek canlının bir davranışıdır ve hayatta kalmasını kolaylaştırır. Diken şeklinde yaprak, beyaz kürk ve uzun kirpik ise yapısal adaptasyonlardır.
Kolay
12Çayırda yaşayan bazı çekirgelerin rengi bitkilerin rengiyle aynıdır. Bu durum çekirgelere hangi yararı sağlar?
- A) Daha hızlı uçmalarını sağlar.
- B) Kışın vücut sıcaklıklarını korur.
- C) Daha fazla besin depolamalarını sağlar.
- D) Kuşlar tarafından fark edilmelerini zorlaştırır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kuşlar tarafından fark edilmelerini zorlaştırır.
Bitkilerle aynı renkte olan çekirgeler onları avlayan kuşlar tarafından zor fark edilir. Renk, uçma hızını ya da vücut sıcaklığını belirlemez.
Kolay
13Develerin hörgüçlerinde yağ depolanır. Bu adaptasyonun develere sağladığı yarar hangisidir?
- A) Uzun çöl yolculuklarında enerji kaynağı olarak kullanılır.
- B) Çöl fırtınalarında gözlerine kum girmesini önler.
- C) Kuma batmadan yürümelerini sağlar.
- D) Düşmanları tarafından fark edilmelerini zorlaştırır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Uzun çöl yolculuklarında enerji kaynağı olarak kullanılır.
Develer hörgüçlerinde depoladıkları yağı uzun yolculuklarda enerji kaynağı olarak kullanır. Gözü kumdan korumak uzun ve çok sayıdaki kirpiklerin işlevidir.
Kolay
14Nilüfer bitkisi su üzerinde yaşar ve geniş yüzeyli yapraklara sahiptir. Geniş yaprakların bu bitkiye sağladığı yarar hangisidir?
- A) Terleme ile fazla suyun dışarı atılmasını sağlar.
- B) Su kaybını en aza indirir.
- C) Bitkinin kuma batmasını önler.
- D) Bitkinin hayvanlar tarafından yenmesini önler.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Terleme ile fazla suyun dışarı atılmasını sağlar.
Su bitkileri geniş yüzeyli yaprakları sayesinde terleme ile fazla suyu dışarı atar. Su kaybını azaltmak ise kurak ortam bitkilerinin dar yapraklarının işlevidir.
Kolay
15Ayılar kış mevsiminde bir barınağa çekilip kış uykusuna yatar. Kış uykusu sırasında ayının vücudunda ne olur?
- A) Metabolizma hızı artar ve enerji ihtiyacı artar.
- B) Metabolizma hızı düşer ve enerji ihtiyacı azalır.
- C) Vücudundaki yağların tamamı hemen tükenir.
- D) Kürk rengi beyaza dönüşür.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Metabolizma hızı düşer ve enerji ihtiyacı azalır.
Kış uykusunda metabolizma hızı düşer, enerji ihtiyacı azalır ve depo edilen besinler kışı geçirmeye yeter. Metabolizmanın artması enerji ihtiyacını artırırdı.
Kolay
16Ördekler perdeli ayaklara sahiptir. Bu özelliğin ördeklere sağladığı yararlardan biri hangisidir?
- A) Avlarını parçalamalarını sağlar.
- B) Daha hızlı yüzmelerini sağlar.
- C) Soğukta vücut ısılarını korur.
- D) Gece daha iyi görmelerini sağlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Daha hızlı yüzmelerini sağlar.
Perdeli ayaklar ördeklerin suda daha hızlı yüzmesini ve kuma batmamasını sağlar. Av parçalamak yırtıcı kuşların sivri pençelerinin işlevidir.
Kolay
17Develer çölde, kutup ayıları kutuplarda yaşar. Develerin ayakları büyük, kutup ayılarının ayak tabanları geniştir. Bu iki özelliğin canlılara sağladığı ortak yarar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yumuşak zemine batmadan yürümeyi kolaylaştırmak
- B) Vücut sıcaklığının korunmasına yardımcı olmak
- C) Öteki canlılarca fark edilmeyi zorlaştırmak
- D) Uzun yolculuklarda enerji deposu görevi yapmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yumuşak zemine batmadan yürümeyi kolaylaştırmak
Develer büyük ayakları sayesinde çölde kuma batmadan, kutup ayıları geniş ayak tabanları sayesinde buzları kırmadan ve kara batmadan yürür. İki özellik de farklı ortamlarda aynı işi görür. Vücut sıcaklığını deri altındaki yağ tabakası korur, fark edilmeyi kürk rengi zorlaştırır, enerji deposu ise devenin hörgücündeki yağdır.
Kolay
18Çölden çok uzakta, kum fırtınası görülmeyen bir şehrin hayvanat bahçesinde bir deve yavrusu doğuyor. Bakıcı, yavrunun da annesi gibi uzun ve çok sayıda kirpiği olduğunu görüyor. Bu durumun açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yavru, kirpiklerini uzatmayı annesini izleyerek öğrenmiştir.
- B) Uzun kirpik kalıtsal bir adaptasyondur; yavruya ebeveynlerinden geçmiştir.
- C) Hayvanat bahçesindeki beslenme biçimi yavrunun kirpiklerini uzatmıştır.
- D) Yavru ileride çöle götürüleceği için kirpikleri önceden uzamıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uzun kirpik kalıtsal bir adaptasyondur; yavruya ebeveynlerinden geçmiştir.
Develerin uzun ve çok sayıdaki kirpikleri, çöl fırtınalarında gözlerine kum girmesini önleyen bir adaptasyondur. Adaptasyonlar kalıtsaldır ve nesilden nesile aktarılır; bu yüzden yavru, kum fırtınası olmayan bir yerde doğsa da aynı özelliği taşır. Bu özellik öğrenilmez, beslenmeyle ya da gelecekteki bir ihtiyaca göre sonradan kazanılmaz.
Orta
19Bir ayı, sonbaharda bolca beslenip kalın bir yağ tabakası biriktiriyor ve kışın bir mağaraya çekilerek kış uykusuna yatıyor. Bununla ilgili: I. Kış uykusunda ayının metabolizma hızı düşer. II. Enerji ihtiyacı azaldığı için depoladığı besinler kışı geçirmesine yeter. III. Kış uykusu, ayının hayatta kalmasını sağlayan davranışsal bir adaptasyondur. yargılarından hangileri doğrudur?
- A) Yalnız I
- B) I ve II
- C) II ve III
- D) I, II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: D) I, II ve III
Kış uykusunda metabolizma hızı düşer, enerji ihtiyacı azalır ve depolanan yağ kışı geçirmeye yeter. Besinin az olduğu kışı bu yolla atlatmak ayının hayatta kalma şansını artırır; bu bir davranışsal adaptasyondur. Adaptasyonu yalnızca vücut yapısı sanan öğrenci III'ü yanlış bulur.
Orta
20Yeşil yapraklı bir ormanda aynı türden siyah ve yeşil renkli böcekler yaşamaktadır. Ormandaki serçeler, yapraklar arasında daha kolay fark ettikleri siyah böcekleri daha çok avlamaktadır. Birkaç nesil sonra bu ormanda aşağıdakilerden hangisinin olması beklenir?
- A) Yeşil böceklerin oranı artar.
- B) Siyah böceklerin oranı artar.
- C) İki rengin oranı değişmez.
- D) Siyah böcekler yeşile dönüşür.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yeşil böceklerin oranı artar.
Ortama uyumlu yeşil böcekler daha çok hayatta kalır ve daha çok yavru bırakır; siyah böceklerin oranı azalır. Bu olay doğal seçilimdir. Siyah böceklerin avlanmamak için yeşile dönüşeceğini düşünmek yanlıştır; bireyler istedikleri için renk değiştirmez, ortama uygun olanlar çoğalır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.