8. Sınıf Fen Bilimleri · DNA ve Genetik Kod
Mutasyon ve Modifikasyon
- mutasyon
- modifikasyon
- gen
- kromozom
- radyasyon
- çevresel faktörler
- fenotip
Mutasyon ile modifikasyon arasındaki fark nedir?
Mutasyon, canlının kalıtsal yapısını oluşturan kromozom, DNA ya da genlerde meydana gelen kalıcı değişikliktir; modifikasyon ise çevre etkisiyle fenotipte ortaya çıkan, kalıtsal olmayan değişikliktir. Radyasyon, X ışınları, bazı kimyasal maddeler, sigara ve aşırı morötesi ışınlar mutasyona neden olabilir. Üreme hücrelerindeki mutasyonlar yavrulara aktarılır, vücut hücrelerindeki mutasyonlar yalnızca o bireyi etkiler. Orak hücreli anemi ve Down sendromu mutasyon sonucu ortaya çıkar; laboratuvarda X ışınlarına maruz bırakılan sirke sineklerinden beyaz gözlü bireyler elde edilmesi de bir mutasyon örneğidir. Modifikasyonda besin, ışık, sıcaklık ve su gibi etkenler rol oynar, genler değişmez. Güneşte bronzlaşma, spor yapan birinin kaslarının gelişmesi ve aynı bitkinin dağda kısa, ovada uzun boylu yetişmesi modifikasyondur. Spor yapılarak geliştirilen kaslar kalıtsal değil, çevreseldir; bu yüzden genler yoluyla çocuklara aktarılmaz.
Mutasyon ve Modifikasyon: konu anlatımı ve özeti
Canlılardaki farklılıkların bazıları genlerdeki değişimden, bazıları ise çevre koşullarından kaynaklanır. Bu konu mutasyon ile modifikasyonu ve aralarındaki farkları örneklerle anlatır.
- Mutasyon, canlının kalıtsal yapısını oluşturan kromozom, DNA ya da genlerde meydana gelen kalıcı değişikliktir.
- Radyasyon, X ışınları, bazı kimyasal maddeler, sigara ve aşırı morötesi ışınlar mutasyona neden olabilir.
- Üreme hücrelerinde oluşan mutasyonlar yavrulara aktarılır; vücut hücrelerindeki mutasyonlar yalnızca o bireyi etkiler. Orak hücreli anemi ve Down sendromu mutasyon sonucu ortaya çıkar. Mutasyonların çoğu zararlıdır, nadiren yararlı olabilir.
- Modifikasyon; besin, ışık, sıcaklık ve su gibi çevresel etkilerle fenotipte ortaya çıkan, kalıtsal olmayan değişikliktir. Genlerde değişiklik olmaz.
- Modifikasyon örnekleri: güneşte bronzlaşma, spor yapan birinin kaslarının gelişmesi, aynı bitkinin dağda kısa, ovada uzun boylu yetişmesi.
- Tek yumurta ikizlerinin genleri aynıdır. Farklı koşullarda büyüdüklerinde görünüşlerinin farklılaşması modifikasyona örnektir.
Unutma: Modifikasyon kalıtsal değildir; spor yaparak geliştirdiğin kaslar çocuklarına genler yoluyla aktarılmaz.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Mutasyon ile modifikasyonu ayırmak için tek bir soru sor: Genler değişti mi?
- Evet, genler değişti: Mutasyondur. Kalıcıdır; üreme hücrelerinde olursa yavrulara geçer.
- Hayır, yalnızca görünüş değişti: Modifikasyondur. Çevre etkisiyle olur ve yavrulara geçmez.
Örneklerle:
- Yazın güneşte bronzlaşmak: Genler aynı, deri rengi geçici değişti. Modifikasyon.
- Ortanca çiçeğinin toprağın asitliğine göre mavi ya da pembe açması: Genler aynı. Modifikasyon.
- Radyasyon etkisiyle DNA'da oluşan kalıcı değişiklik: Mutasyon.
Sık yapılan hata: "Bütün mutasyonlar zararlıdır." Doğrusu: Mutasyonların çoğu zararlıdır, ama nadiren canlıya yarar sağlayan mutasyonlar da olur. Canlılardaki çeşitliliğin bir kaynağı mutasyondur.
Derinleş
Güneşin morötesi ışınları deri hücrelerinde mutasyona yol açabilir. Güneş kremlerinin üzerindeki SPF değerinin ne anlama geldiğini araştır ve farklı ürünleri karşılaştır. Okul gezisi ya da spor etkinliği gibi uzun süre güneşte kalınan bir gün için arkadaşlarına yönelik, bilimsel gerekçeleri olan kısa bir koruma rehberi hazırla.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.8.3.4Kalıtımla ilgili kavramları yapılandırabilme
- a) Kalıtımla ilgili kavramlar arasında mantıksal ilişkileri ortaya koyar.
FB.8.3.7Mutasyonla ilgili bilgi toplayabilme
- b) Mutasyon hakkındaki bilgileri bulur.
- ç) Mutasyon hakkında ulaşılan bilgileri kaydeder.
Bu konuda neler var?
- Mutasyon
- Modifikasyon
- Mutasyon ve Modifikasyon Arasındaki Farklar
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir belgeselde, büyük bir nükleer kazadan sonra çevredeki bazı hayvanların yavrularında anne babalarında bulunmayan bozukluklar görüldüğü anlatılıyor. Uzmanlar, radyasyonun bu hayvanların üreme hücrelerindeki DNA'da kalıcı değişikliklere yol açtığını açıklıyor. Uzmanların sözünü ettiği değişikliklere ne ad verilir?
- A) Modifikasyon
- B) Adaptasyon
- C) Mutasyon
- D) Varyasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mutasyon
Kromozom, DNA ya da genlerde meydana gelen kalıcı değişikliklere mutasyon denir; üreme hücrelerinde oluştuğu için yavrulara aktarılmıştır. Modifikasyon ise genleri değiştirmeyen, çevre etkisiyle oluşan ve yavruya geçmeyen değişikliktir; çevresel bir etkene (radyasyon) bakarak modifikasyon demek yanılgıdır.
Kolay
2Diş röntgeni çekilecek olan Aylin'in üzerine kurşunlu bir önlük örtülüyor. Röntgen teknisyeni de cihazı çalıştırmadan önce odadan çıkıyor ve çekimi camlı bir bölmenin arkasından yapıyor. Bu önlemlerin alınmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kurşunun X ışınlarıyla elde edilen görüntüyü netleştirmesi
- B) X ışınlarının yalnızca fenotipi geçici olarak değiştirmesi
- C) X ışınlarının hücrelerin kalıtsal yapısında hasar oluşturabilmesi
- D) X ışınlarının vücuttaki suyu buharlaştırarak yanık oluşturması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) X ışınlarının hücrelerin kalıtsal yapısında hasar oluşturabilmesi
X ışınları DNA'da hasar oluşturarak mutasyona yol açabilen etkenlerdendir; kurşunlu önlük ve teknisyenin odadan çıkması gereksiz ışın almayı önler. X ışınlarının yalnızca geçici, kalıtsal olmayan bir etki yaptığını düşünmek yanlıştır; DNA'daki hasar kalıcı olabilir.
Kolay
3Fen dersinde öğretmen, genlerde değişiklik olmadan çevre etkisiyle ortaya çıkan ve yavrulara aktarılmayan değişiklikleri anlatıyor. Ardından öğrencilerden bu tür bir değişikliğe günlük yaşamdan örnek vermelerini istiyor. Öğrencilerin verdiği örneklerden hangisi öğretmenin anlattığı değişikliğe uygundur?
- A) Albinoluk nedeniyle deri ve saçta renk maddesi olmaması
- B) Orak hücreli anemide alyuvarların şeklinin bozulması
- C) Down sendromunda fazladan bir kromozom bulunması
- D) Yaz tatilinde güneşte kalan tenin bronzlaşması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yaz tatilinde güneşte kalan tenin bronzlaşması
Tenin güneşte bronzlaşması, genler değişmeden güneş ışığının etkisiyle oluşan bir modifikasyondur ve yavruya aktarılmaz. Albinoluk, orak hücreli anemi ve Down sendromu ise kalıtsal yapıdaki değişikliklerden, yani mutasyondan kaynaklanır.
Kolay
4Aynı bitkiden çelikle üretilen fidelerin bir kısmı güneşli, bir kısmı gölgeli bir köşeye dikiliyor. Güneşteki fideler gür, gölgedekiler cılız büyüyor. Birkaç hafta sonra gölgedeki fideler güneşe taşındığında yeni çıkan yapraklarının da gürleştiği görülüyor. Bu gözlemlerde görülen değişiklikle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Üreme hücrelerinde oluşur ve yavrulara aktarılır.
- B) Genlerde değişiklik olmaz, yalnızca fenotip etkilenir.
- C) Canlının hem genotipini hem fenotipini değiştirir.
- D) Yalnızca X ışınları gibi etkenlerle ortaya çıkar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Genlerde değişiklik olmaz, yalnızca fenotip etkilenir.
Fideler aynı bitkiden üretildiği için genleri aynıdır; aralarındaki fark ışık gibi bir çevre etkisinden kaynaklanan modifikasyondur ve yalnızca fenotipi etkiler. Fidelerin güneşe taşınınca değişmesi de bu etkinin kalıcı olmadığını gösterir. Genotipin de değiştiğini düşünmek modifikasyonu mutasyonla karıştırmaktır.
Kolay
5Orak hücreli anemi hastalığında alyuvarlar oval yerine orak şeklindedir. Bu durumun vücuda olumsuz etkisi hangisidir?
- A) Alyuvarlar hücrelere yeterince oksijen taşıyamaz.
- B) Alyuvarlar sayıca çok artar ve kan sulanır.
- C) Kemikler kırılgan hâle gelir.
- D) Deri rengini veren pigment üretilemez.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Alyuvarlar hücrelere yeterince oksijen taşıyamaz.
Orak şeklindeki alyuvarlar hücrelere yeterince oksijen taşıyamaz ve kılcal damarları tıkayabilir. Deri pigmentinin eksikliği ise albinoluğa aittir.
Kolay
6Yaz tatilinde denize giden Can'ın teni güneş ışığının etkisiyle bronzlaşıyor; kış gelince teni eski rengine dönüyor. Can'ın teninde görülen bu değişiklik hangisine örnektir?
- A) Mutasyon
- B) Kalıtsal hastalık
- C) Çaprazlama
- D) Modifikasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Modifikasyon
Güneş ışığı gibi çevresel bir etkiyle fenotipte ortaya çıkan ve geçici olan değişiklik modifikasyondur. Mutasyonun etkisi ise kalıcıdır.
Kolay
7Aşağıdakilerden hangisi mutasyona neden olabilecek etkenlerden biri değildir?
- A) X ışınları
- B) Sigara
- C) Düzenli spor yapmak
- D) Bazı kimyasal maddeler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Düzenli spor yapmak
X ışınları, sigara ve bazı kimyasal maddeler kalıtsal yapıda hasar oluşturarak mutasyona yol açabilir. Düzenli spor yapmak kasları geliştirir; bu bir modifikasyondur.
Kolay
8Modifikasyonların kalıtsal olmamasının nedeni hangisidir?
- A) Yalnızca üreme hücrelerinde ortaya çıkar.
- B) Kromozom sayısını artırır.
- C) DNA'daki nükleotidlerin dizilişini değiştirir.
- D) Genlerde değişiklik olmaz, yalnızca vücut hücrelerinde görülür.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Genlerde değişiklik olmaz, yalnızca vücut hücrelerinde görülür.
Modifikasyonlar genlerde değişiklik yapmaz ve vücut hücrelerinde görülür; bu nedenle yavrulara aktarılmaz. Nükleotid dizilişinin değişmesi mutasyonun özelliğidir.
Kolay
9Aşağıdakilerden hangisi mutasyona örnektir?
- A) Keçilerde dört boynuzluluk
- B) Spor yapan birinin kaslarının gelişmesi
- C) Güneşte kalan birinin teninin bronzlaşması
- D) Bitkinin ovada uzun boylu yetişmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Keçilerde dört boynuzluluk
Keçilerde dört boynuzluluk kalıtsal yapıdaki değişiklikten kaynaklanan bir mutasyondur. Kas gelişimi, bronzlaşma ve ovada uzun boylu yetişme çevre etkisiyle oluşan modifikasyonlardır.
Kolay
10Canlının kalıtsal yapısını oluşturan kromozom, DNA ya da genlerde meydana gelen kalıcı değişikliğe ne ad verilir?
- A) Modifikasyon
- B) Mutasyon
- C) Adaptasyon
- D) Çaprazlama
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mutasyon
Kromozom, DNA ya da genlerde meydana gelen kalıcı değişiklik mutasyondur. Modifikasyonda genlerde değişiklik olmaz, yalnızca fenotip değişir.
Kolay
11Mutasyonların canlıya etkisi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Tamamı canlıya yarar sağlar.
- B) Hiçbir zaman canlının görünüşünü değiştirmez.
- C) Çoğu zararlıdır, nadiren yararlı olabilir.
- D) Etkisi kısa süre sonra kendiliğinden kaybolur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çoğu zararlıdır, nadiren yararlı olabilir.
Mutasyonların çoğu zararlıdır ama nadiren yararlı olabilir; etkileri de kalıcıdır. Etkisi kısa sürede kaybolan değişiklik modifikasyondur.
Kolay
12Modifikasyona neden olan çevresel faktörler hangi seçenekte birlikte verilmiştir?
- A) Besin, ışık, sıcaklık, su
- B) X ışınları, sigara, kimyasal maddeler
- C) Gen, kromozom, DNA
- D) Nükleotid, fosfat, şeker
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Besin, ışık, sıcaklık, su
Modifikasyon besin, ışık, sıcaklık ve su gibi çevresel faktörlerle oluşur. X ışınları, sigara ve kimyasal maddeler ise mutasyona neden olan etkenlerdir.
Kolay
13Kromozom sayısındaki bir fazlalık sonucu ortaya çıkan ve mutasyona örnek olan durum hangisidir?
- A) Bronzlaşma
- B) Down sendromu
- C) Kas gelişimi
- D) Himalaya tavşanının kürk renginin değişmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Down sendromu
Down sendromu kalıtsal yapıdaki bir değişiklikle, kromozom sayısındaki fazlalıkla ortaya çıkan bir mutasyondur. Diğer seçenekler çevre etkisiyle oluşan modifikasyonlardır.
Kolay
14Deriye rengini veren melanin pigmentinin eksikliğinde görülen kalıtsal durum hangisidir?
- A) Orak hücreli anemi
- B) Bronzlaşma
- C) Albinoluk
- D) Down sendromu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Albinoluk
Melanin pigmentinin eksikliğiyle görülen kalıtsal durum albinoluktur. Orak hücreli anemi ise alyuvarların şeklinin bozulmasıyla ilgilidir.
Kolay
15Karahindiba bitkisi dağda yetiştiğinde kısa boylu, ovada yetiştiğinde uzun boylu olur. Bu farklılığın nedeni hangisidir?
- A) Genlerinde oluşan kalıcı değişiklik
- B) Yetiştiği ortamın çevre koşulları
- C) Kromozom sayısının artması
- D) X ışınlarına maruz kalması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yetiştiği ortamın çevre koşulları
Karahindibanın boyunun yetiştiği yere göre değişmesi çevre koşullarından kaynaklanan bir modifikasyondur. Genlerde ya da kromozom sayısında değişiklik yoktur.
Kolay
16Bir mutasyonun yavrulara aktarılabilmesi için hangi hücrelerde meydana gelmesi gerekir?
- A) Deri hücrelerinde
- B) Kas hücrelerinde
- C) Kemik hücrelerinde
- D) Üreme hücrelerinde
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Üreme hücrelerinde
Mutasyonun nesilden nesile aktarılması için üreme hücrelerinde oluşması gerekir. Deri, kas ve kemik hücreleri vücut hücresidir; bunlardaki mutasyonlar yavruya geçmez.
Kolay
17Bir öğrenci modifikasyon örneklerini, değişikliğe yol açan çevresel etkene göre “sıcaklık”, “ışık” ve “besin” başlıkları altında gruplandırıyor. Aşağıdaki örneklerden hangisi “besin” başlığı altına yazılmalıdır?
- A) Çuha bitkisinin sıcak ortamda beyaz renkli çiçek açması
- B) Arı larvasının kraliçe ya da işçi arı olarak gelişmesi
- C) İnsan teninin yaz mevsiminde bronzlaşması
- D) Himalaya tavşanının kürk renginin değişmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Arı larvasının kraliçe ya da işçi arı olarak gelişmesi
Arı larvaları arı sütüyle beslendiğinde kraliçe arı, çiçek tozuyla beslendiğinde işçi arı olur; farklılığa yol açan etken besindir. Çuha bitkisinin çiçek rengi ve Himalaya tavşanının kürk rengi sıcaklığa, tenin bronzlaşması güneş ışığına bağlı modifikasyonlardır.
Kolay
18Mutasyon konusunda araştırma yapan Deniz, bulduğu her bilgiyi defterine yazarken yanına bilgiyi aldığı kaynağın adını ve tarihini de not ediyor. Deniz'in bu alışkanlığının araştırmasına sağladığı yarar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bilgilerin sonradan kaynağına dönülerek denetlenebilmesi
- B) Kaynağı yazılan her bilginin kesin doğru sayılabilmesi
- C) Bilgileri başka kaynaklarla karşılaştırma gereğinin kalkması
- D) Araştırmada tek bir kaynağın kullanılmasının yeterli olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bilgilerin sonradan kaynağına dönülerek denetlenebilmesi
Bilgi kaydedilirken kaynağının da yazılması, o bilgiye yeniden ulaşılmasını ve doğruluğunun denetlenmesini sağlar. Kaynağı yazmak bilgiyi kendiliğinden doğru yapmaz; mutasyonla ilgili bilgiler yine güvenilir başka kaynaklarla (ders kitabı, bilim kurumlarının yayınları) karşılaştırılarak doğrulanmalıdır.
Orta
19Çuha çiçeğinin bir türü yaklaşık 20 °C'de yetiştiğinde kırmızı, 30–35 °C'de yetiştiğinde beyaz çiçek açar. Bir seracı, 30 °C'lik serada yetişip beyaz çiçek açan bir bitkinin tohumlarını 20 °C'lik başka bir serada çimlendirip büyütüyor. Bu tohumlardan gelişen bitkiler için aşağıdakilerden hangisi beklenir?
- A) Kırmızı çiçek açarlar, çünkü renk değişimi kalıtsal değildir.
- B) Beyaz çiçek açarlar, çünkü bu renk kalıtsal olarak aktarılmıştır.
- C) Hem kırmızı hem beyaz çiçekler eşit oranda açarlar.
- D) Çiçek açamazlar, çünkü genleri sıcaklıkla bozulmuştur.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kırmızı çiçek açarlar, çünkü renk değişimi kalıtsal değildir.
Çuha çiçeğindeki renk değişimi sıcaklığın etkisiyle oluşan bir modifikasyondur; genleri değiştirmediği için tohumlara aktarılmaz. Bu yüzden 20 °C'de yetişen bitkiler kırmızı çiçek açar. Atanın beyaz renginin yavrulara geçtiğini düşünen öğrenci, modifikasyonun kalıtsal olmadığını gözden kaçırır.
Orta
20Bal arılarında dişi larvalardan arı sütüyle beslenmeye devam edenler kraliçe arıya, kısa süre sonra bal ve çiçek tozuyla beslenmeye geçenler işçi arıya dönüşür. Kraliçe ve işçi arılar aynı kovandaki aynı kraliçenin yumurtalarından çıkabilir. Bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Larvaların genleri beslenmeyle değiştiği için mutasyondur.
- B) Besin çevresel bir etken olduğu için modifikasyona örnektir.
- C) Kraliçe arı olma özelliği bu yolla yavrulara aktarılır.
- D) Larvaların kromozom sayısı değiştiği için mutasyondur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Besin çevresel bir etken olduğu için modifikasyona örnektir.
Larvalar arasındaki fark beslenme gibi çevresel bir etkenle ortaya çıkar; genlerde ya da kromozom sayısında değişiklik olmadığı için bu bir modifikasyondur. Beslenmenin genleri değiştirdiğini düşünmek yanlıştır; besin yalnızca genlerin nasıl ortaya çıkacağını etkiler.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.