8. Sınıf Fen Bilimleri · DNA ve Genetik Kod
Kalıtım
- alel gen
- baskın gen
- çekinik gen
- genotip
- fenotip
- çaprazlama
- akraba evliliği
Kalıtımda genotip, fenotip ve alel gen ne demektir?
Kalıtım, canlıların özelliklerinin nesilden nesile nasıl aktarıldığını inceler ve temeli Mendel'in bezelyelerle yaptığı çalışmalara dayanır. Canlılarda çeşitliliğe neden olan her bir özelliğe karakter denir; kan grubu ve göz rengi kalıtsal, vücut kütlesi ise kalıtsal olmayan karakterlerdir. Alel genler, biri anneden biri babadan gelen ve aynı karakteri belirleyen gen çiftidir; baskın gen büyük harfle (D), çekinik gen küçük harfle (d) gösterilir. Genotip canlının gen yapısı (DD, Dd, dd), fenotip ise genotip ve çevrenin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüştür. Aynı alelleri taşıyan birey saf döl, farklı alelleri taşıyan birey melez döldür; çekinik özellik yalnızca dd durumunda görünür. Dd × Dd çaprazlamasında yavruların 3/4'ünde baskın, 1/4'ünde çekinik özellik beklenir. Dişiler XX, erkekler XY eşey kromozomuna sahiptir ve her doğumda kız ya da erkek çocuk olma olasılığı 1/2'dir. Akraba evliliklerinde kalıtsal hastalıklar daha sık görülür.
Kalıtım: konu anlatımı ve özeti
Annene ya da babana benzemenin nedeni onlardan sana aktarılan genlerdir. Bu konu kalıtımın temel kavramlarını, Mendel'in bezelyelerle yaptığı çalışmalara dayanan tek karakter çaprazlamalarını ve akraba evliliğinin sonuçlarını anlatır.
- Karakter, canlılarda çeşitliliğe neden olan her bir özelliktir; çiçek rengi ya da tohum şekli gibi. Kalıtım, özelliklerin nesilden nesile nasıl aktarıldığını inceler.
- Alel genler, biri anneden biri babadan gelen ve aynı karakteri belirleyen gen çiftidir. Baskın gen büyük harfle (D), çekinik gen aynı harfin küçüğüyle (d) gösterilir.
- Genotip canlının gen yapısıdır (DD, Dd, dd). Fenotip ise genotip ve çevrenin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüştür.
- Aynı alelleri taşıyan birey saf döl (DD ya da dd), farklı alelleri taşıyan birey melez döldür (Dd). Çekinik özellik yalnızca dd durumunda görünür.
- Örnek çaprazlama: Dd × Dd sonucunda DD, Dd, Dd ve dd oluşabilir. Yavruların 3/4'ünde baskın, 1/4'ünde çekinik özellik görülmesi beklenir.
Dd × Dd çaprazlaması: 3/4 baskın (DD, Dd, Dd), 1/4 çekinik (dd) özellik beklenir - Cinsiyeti eşey kromozomları belirler: dişiler XX, erkekler XY. Her doğumda kız ya da erkek çocuk olma olasılığı 1/2'dir.
- Akraba evliliklerinde aynı çekinik hastalık genini taşıma olasılığı artar; bu yüzden kalıtsal hastalıklar daha sık görülür.
Unutma: Çaprazlama sonuçları olasılıktır; 4 yavrudan tam 1'inin çekinik özellik göstereceği kesin değildir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Kalıtım problemlerini çözmek için hep aynı adımları izle:
- Harfleri belirle: Baskın gen büyük harf (D), çekinik gen küçük harf (d).
- Ebeveynlerin genotipini yaz: Örneğin Dd ve dd.
- Üreme hücrelerini ayır: Dd → D ya da d; dd → d ya da d.
- Tablo çiz ve eşleştir: Dd, Dd, dd, dd.
- Oranı yaz: Yavruların 1/2'si baskın (Dd), 1/2'si çekinik (dd) özellik gösterir.
Günlük hayattan: Bir çift madeni parayı aynı anda atmak çaprazlamaya benzer: Her parada iki ihtimal vardır, sonuçlar olasılıkla ifade edilir.
Sık yapılan hata: "Baskın özellik toplumda daha sık görülür." Doğrusu: Baskın olmak, Dd durumunda o özelliğin ortaya çıkması demektir; toplumda ne kadar sık görüleceğini göstermez.
Derinleş
Ailende ya da çevrende gözlemleyebileceğin, kalıtsal olduğu bilinen basit bir özellik seç (örneğin kulak memesinin yapışık ya da serbest olması). Gönüllü birkaç ailedeki dağılımı not et ve gözlemlerini Mendel'in çaprazlama oranlarıyla karşılaştır. Gözlemlenen oranların beklenen oranlardan neden farklı çıkabileceğini, örneklem büyüklüğü ve olasılık kavramlarıyla tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.8.3.4Kalıtımla ilgili kavramları yapılandırabilme
- a) Kalıtımla ilgili kavramlar arasında mantıksal ilişkileri ortaya koyar.
FB.8.3.5Tek karakter çaprazlamaları ile ilgili problemler çözerek sonuçlarına ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Tek karakter çaprazlamaları ile ilgili nitelikleri tanımlar.
FB.8.3.6Akraba evliliklerinin genetik sonuçlarını tartışabilme
- a) Akraba evliliklerinin genetik sonuçlarına yönelik mantıksal temellendirme yapar.
Bu konuda neler var?
- Kalıtımla İlgili Temel Kavramlar
- Tek Karakter Çaprazlamaları
- Akraba Evliliğinin Genetik Sonuçları
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Biyoloji dersinde öğretmen, anneden gelen yumurta hücresi ile babadan gelen sperm hücresinin taşıyabileceği eşey kromozomlarını tahtaya çiziyor. Yumurta hücrelerinin hepsinde aynı tür eşey kromozomu bulunurken sperm hücrelerinin iki gruba ayrıldığını gösteriyor. Doğacak bebeğin cinsiyetini aşağıdakilerden hangisi belirler?
- A) Anneden gelen X kromozomu
- B) Babadan gelen eşey kromozomu
- C) Annenin vücut hücreleri
- D) Anneden gelen Y kromozomu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Babadan gelen eşey kromozomu
Yumurta hücreleri her zaman X kromozomu taşır; sperm hücrelerinin yarısı X, yarısı Y taşır. Babadan X gelirse bebek kız (XX), Y gelirse erkek (XY) olur; yani cinsiyeti babadan gelen kromozom belirler. Anneden Y kromozomu gelemez, çünkü annenin eşey kromozomları XX'tir.
Kolay
2Bir bahçıvan, aynı ortanca bitkisinden çeliklerle ürettiği genetik yapısı aynı iki fidandan birini asidik, diğerini bazik toprağa dikiyor. Ertesi yaz asidik topraktaki fidan mavi, bazik topraktaki fidan pembe çiçek açıyor. Fidanlarda gözlenen bu çiçek renklerini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fenotip
- B) Genotip
- C) Alel gen
- D) Kromozom
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fenotip
Genotip canlının gen yapısıdır; genotip ile çevrenin birlikte etkisiyle ortaya çıkan dış görünüş fenotiptir. Fidanların genotipi aynı olduğu hâlde toprak farklı olduğu için fenotipleri farklıdır. Bu durumu genotip farkı sanan öğrenci, fidanların aynı bitkiden üretildiğini gözden kaçırır.
Kolay
3Aile albümünü inceleyen Nehir, annesiyle kendisi arasındaki benzerlikleri bir listeye yazıyor. Listede ikisinin de kan grubunun A olduğu, gözlerinin kahverengi olduğu, saçlarının doğal olarak kıvırcık olduğu ve saçlarını omuz hizasında kestirdikleri yer alıyor. Nehir'in listesindeki özelliklerden hangisi kalıtsal değildir?
- A) Kan grubunun A olması
- B) Gözlerin kahverengi olması
- C) Saçların doğal olarak kıvırcık olması
- D) Saçların omuz hizasında kesilmiş olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Saçların omuz hizasında kesilmiş olması
Saçın kesildiği uzunluk kişinin sonradan yaptığı bir tercihtir, genlerle aktarılmaz. Kan grubu, göz rengi ve saçın doğal olarak kıvırcık olması ise genlerle anne babadan çocuğa geçer. Benzerliği gören her özelliği kalıtsal sanmak yanılgıdır.
Kolay
4Bir bilim insanı, manastırın bahçesinde yıllarca bezelye yetiştirerek çiçek rengi ve tohum biçimi gibi özelliklerin nesiller boyunca nasıl aktarıldığını saymış ve sonuçlarını 1866'da yayımlamıştır. Çalışmasının önemi ancak ölümünden yıllar sonra anlaşılmıştır. Kalıtım biliminin öncüsü kabul edilen bu bilim insanı kimdir?
- A) Dmitri Mendeleyev
- B) Charles Darwin
- C) Gregor Mendel
- D) Henry Moseley
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gregor Mendel
Bezelyelerle yaptığı çaprazlamalarla özelliklerin nesilden nesile aktarılma kurallarını ortaya koyan Gregor Mendel, kalıtım biliminin öncüsüdür. Adı benzediği için karıştırılan Mendeleyev ise elementleri sınıflandırarak periyodik tabloyu hazırlayan kimyacıdır.
Kolay
5Bezelyelerde uzun boy aleli (U), kısa boy aleline (u) baskındır. Genotipi Uu olan bir bezelyenin fenotipi hangisidir?
- A) Uzun boylu
- B) Kısa boylu
- C) Orta boylu
- D) Yarısı uzun yarısı kısa
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Uzun boylu
Uu genotipinde baskın U aleli etkisini gösterir ve bezelye uzun boylu olur. Çekinik u aleli baskın alelle birlikteyken etkisini göstermez.
Kolay
6Biri anneden diğeri babadan gelen ve aynı karakterin oluşumuna etki eden gen çiftine ne ad verilir?
- A) Fenotip
- B) Alel gen
- C) Saf döl
- D) Eşey kromozomu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Alel gen
Aynı karakteri belirleyen ve biri anneden biri babadan gelen gen çiftine alel gen denir. Fenotip ise canlının dış görünüşüdür.
Kolay
7Akraba evliliklerinden doğan çocuklarda kalıtsal hastalıkların daha sık görülmesinin nedeni hangisidir?
- A) Akrabaların kromozom sayılarının farklı olması
- B) Akraba evliliğinde baskın genlerin tamamen yok olması
- C) Anne ve babanın aynı çekinik hastalık genini taşıma olasılığının artması
- D) Çocukların yalnızca anneden gen alması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Anne ve babanın aynı çekinik hastalık genini taşıma olasılığının artması
Akrabaların genleri birbirine daha çok benzediğinden aynı çekinik hastalık genini taşıma olasılıkları artar. Çocuk her zaman genlerin yarısını anneden, yarısını babadan alır.
Kolay
8İnsanlarda dişi ve erkek bireylerin eşey kromozomları sırasıyla hangisidir?
- A) XY – XX
- B) XX – XY
- C) XX – XX
- D) XY – YY
Cevabı göster
Doğru cevap: B) XX – XY
Dişilerin eşey kromozomları XX, erkeklerinkiler XY'dir. XY erkeklere aittir, dişilerde Y kromozomu bulunmaz.
Kolay
9Bir bezelye bitkisinde çekinik özellik olan buruşuk tohum şeklinin görülebilmesi için genotipi nasıl olmalıdır?
- A) İki aleli de baskın olmalıdır.
- B) Bir aleli baskın, bir aleli çekinik olmalıdır.
- C) İki aleli de çekinik olmalıdır.
- D) Yalnızca bir aleli bulunmalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İki aleli de çekinik olmalıdır.
Çekinik genler etkisini ancak başka bir çekinik genle birlikte gösterir; bu yüzden buruşuk tohum için genotip çekinik saf döl olmalıdır. Baskın alelle birlikte olduğunda çekinik özellik görünmez.
Kolay
10Genlerin yapısını, görevlerini ve karakterlerin nesilden nesile nasıl aktarıldığını inceleyen bilim dalı hangisidir?
- A) Meteoroloji
- B) Kalıtım (genetik)
- C) Klimatoloji
- D) Biyoteknoloji
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kalıtım (genetik)
Karakterlerin nesilden nesile aktarılmasını inceleyen bilim dalı kalıtımdır (genetik). Meteoroloji hava olaylarını, klimatoloji iklimi inceler.
Kolay
11Boy uzunluğu bakımından aşağıdaki genotiplerden hangisi melez döldür?
- A) UU: iki baskın alel taşır
- B) uu: iki çekinik alel taşır
- C) UU ve uu: aynı alelleri taşır
- D) Uu: farklı iki alel taşır
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Uu: farklı iki alel taşır
Farklı alelleri taşıyan birey melez döldür; Uu genotipi bir uzun bir kısa boy aleli taşır. UU ve uu aynı alelleri taşıdığı için saf döldür.
Kolay
12Zeynep kendi özelliklerini iki gruba ayırıyor: kan grubu, göz rengi, saç rengi ve vücut kütlesi. Bu özelliklerden hangisi kalıtsal olmayan bir karakterdir?
- A) Vücut kütlesi
- B) Kan grubu
- C) Göz rengi
- D) Saç rengi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Vücut kütlesi
Vücut kütlesi canlının yaşamı boyunca edindiği, kalıtsal olmayan bir karakterdir. Kan grubu, göz rengi ve saç rengi genlerle nesilden nesile aktarılır.
Kolay
13Bir canlının genotip ve çevre etkisiyle ortaya çıkan dış görünüşüne ne ad verilir?
- A) Fenotip
- B) Genotip
- C) Alel
- D) Karakter
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fenotip
Genotip ve çevresel faktörlerin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüş fenotiptir. Genotip ise canlının gen yapısıdır.
Kolay
14Kalıtım biliminin öncüsü kabul edilen ve bezelyelerle çalışmalar yapan bilim insanı kimdir?
- A) Isaac Newton
- B) Louis Pasteur
- C) Gregor Johann Mendel
- D) Albert Einstein
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gregor Johann Mendel
Bezelyeler üzerinde çaprazlama çalışmaları yaparak özelliklerin nesilden nesile aktarılmasını açıklayan Mendel, kalıtım biliminin öncüsüdür. Diğer bilim insanlarının çalışmaları kalıtımla ilgili değildir.
Kolay
15Bir bitkide kırmızı çiçek aleli “K”, beyaz çiçek aleli “k” ile gösterilmiştir. Bu gösterime göre hangi alel baskındır?
- A) Beyaz çiçek aleli
- B) İki alel de eşit derecede baskındır
- C) İki alel de çekiniktir
- D) Kırmızı çiçek aleli
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kırmızı çiçek aleli
Baskın gen büyük harfle, çekinik gen aynı harfin küçüğüyle gösterilir; bu yüzden “K” ile gösterilen kırmızı çiçek aleli baskındır. Küçük harfle gösterilen beyaz çiçek aleli çekiniktir.
Kolay
16Mendel'in bezelyelerde incelediği karakterlerden biri ve bu karakterin iki farklı görünümü hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Tohum şekli: sarı – yeşil
- B) Çiçek rengi: uzun – kısa
- C) Bitkinin boyu: mor – beyaz
- D) Tohum şekli: düzgün – buruşuk
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tohum şekli: düzgün – buruşuk
Mendel tohum şeklini düzgün ve buruşuk olarak incelemiştir. Sarı ve yeşil tohum rengine, uzun ve kısa ise bitki boyuna ait görünümlerdir.
Kolay
17Bezelyelerde sarı tohum aleli, yeşil tohum aleline baskındır. Bir öğrenci çaprazlama yaparken sarı tohum alelini “S”, yeşil tohum alelini “Y” harfiyle gösteriyor. Öğrencinin gösterimindeki hata nasıl düzeltilmelidir?
- A) Yeşil tohum aleli “s” ile gösterilmelidir.
- B) Sarı tohum aleli “s” ile gösterilmelidir.
- C) Yeşil tohum aleli “y” ile gösterilmelidir.
- D) Sarı tohum aleli “y” ile gösterilmelidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yeşil tohum aleli “s” ile gösterilmelidir.
Aynı karaktere etki eden alellerden baskın olan büyük harfle, çekinik olan aynı harfin küçüğüyle gösterilir. Sarı tohum aleli baskın olduğundan “S” gösterimi doğrudur; çekinik olan yeşil tohum aleli ise başka bir harfle değil, aynı harfin küçüğü olan “s” ile gösterilmelidir.
Kolay
18Bezelyelerde uzun boy aleli (U), kısa boy aleline (u) baskındır. Bahçedeki kısa boylu bir bezelye için Mert, “Bu bitki çekinik özellik gösterdiğine göre saf döl olamaz.” diyor. Mert'in sözü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Doğrudur; saf döl bitkiler yalnız baskın özellik gösterir.
- B) Doğrudur; kısa boylu bitki Uu genotiplidir ve melez döldür.
- C) Yanlıştır; kısa boylu bitkiler saf döl de melez döl de olabilir.
- D) Yanlıştır; kısa boylu bitki uu genotiplidir ve saf döldür.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yanlıştır; kısa boylu bitki uu genotiplidir ve saf döldür.
Çekinik gen etkisini ancak başka bir çekinik genle birlikteyken gösterir; bu yüzden kısa boylu bezelyenin genotipi uu'dur. Bir karakteri belirleyen iki alel aynıysa birey saf döldür; UU gibi uu da saf döldür. Uu genotipli bitki melezdir ama uzun boylu olur; bu yüzden kısa boylu bir bezelye melez döl olamaz.
Orta
19Fenilketonüri, hastalık genini hem anneden hem babadan alan çocuklarda görülen kalıtsal bir hastalıktır. Genetik danışmanlık merkezine başvuran bir çiftin yapılan testlerde hasta olmadıkları ama ikisinin de bu hastalığın taşıyıcısı olduğu belirleniyor. Bu çiftin doğacak çocuğu için olasılıklar hangisinde doğru verilmiştir?
- A) %50 hasta, %25 taşıyıcı, %25 sağlam
- B) %0 hasta, %100 taşıyıcı, %0 sağlam
- C) %75 hasta, %0 taşıyıcı, %25 sağlam
- D) %25 hasta, %50 taşıyıcı, %25 sağlam
Cevabı göster
Doğru cevap: D) %25 hasta, %50 taşıyıcı, %25 sağlam
Taşıyıcı iki ebeveynin (Hh × Hh) çocuklarında HH, Hh, Hh ve hh oluşur: hh hasta (%25), Hh taşıyıcı (%50), HH sağlam (%25). Anne baba hasta olmadığı için çocuğun da hasta olamayacağını düşünmek yanlıştır; çekinik gen iki taşıyıcıdan birlikte gelirse hastalık görülür.
Orta
20Bezelyelerde sarı tohum aleli (S), yeşil tohum aleline (s) baskındır. Bir çiftçi, nesiller boyunca hep sarı tohum veren saf döl bir bezelyeyi yeşil tohumlu bir bezelyeyle çaprazlıyor. Oluşan yeni bezelyeler için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yarısı sarı, yarısı yeşil tohumludur.
- B) Tümü sarı tohumlu ve saf döldür.
- C) Dörtte biri yeşil tohumludur.
- D) Tümü sarı tohumlu ve melez döldür.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tümü sarı tohumlu ve melez döldür.
SS × ss çaprazlamasında tüm yavrular Ss genotiplidir. Sarı aleli baskın olduğu için yavruların hepsi sarı tohumludur ama her biri bir de yeşil aleli taşıdığı için melez döldür. Yavruların sarı görünmesine bakarak saf döl olduklarını düşünmek, genotip ile fenotipi karıştırmaktır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.