8. Sınıf Fen Bilimleri · DNA ve Genetik Kod
Biyoteknoloji
- genetik mühendisliği
- ıslah
- gen aktarımı
- GDO
- klonlama
- gen tedavisi
Biyoteknoloji nedir ve hangi alanlarda kullanılır?
Biyoteknoloji, canlıların ya da bir parçasının mal ve hizmet üretmek için kullanılmasıdır ve genetik mühendisliğinin bilgisinden yararlanır. Genetik mühendisliği, canlıların kalıtsal özelliklerini değiştirerek onlara yeni özellikler kazandırmayı amaçlar. Başka bir türden gen aktarılan canlılara transgenik ya da genetiği değiştirilmiş organizma (GDO) denir; bakterilere insan geni aktarılarak insülin üretilmesi buna örnektir. Klonlama, bir canlının genetik kopyasının oluşturulmasıdır: Dolly adlı koyun ilk örneklerdendir, Türkiye'nin ilk klon koyunu Oyalı ise 21 Kasım 2007'de doğmuştur. Islah ve aşılama daha verimli bitki ve hayvanlar elde etmeye yarar. Hastalıkların teşhis ve tedavisi, ilaç ve aşı üretimi ile verimli tarım olumlu etkilerdir; biyolojik çeşitliliğin azalması, sağlık riskleri ve etik sorunlar olumsuz etkilerdir. Biyoteknoloji yeni değildir; yoğurt, peynir ve ekmek yapımı da geleneksel örneklerdir.
Biyoteknoloji: konu anlatımı ve özeti
Peynir mayalamaktan ilaç üretimine kadar birçok işte canlılardan yararlanırız. Bu konu genetik mühendisliğini, biyoteknoloji uygulamalarını ve bu uygulamaların olumlu ve olumsuz etkilerini anlatır.
- Genetik mühendisliği, canlıların kalıtsal özelliklerini değiştirerek onlara yeni özellikler kazandırmayı amaçlayan bilim dalıdır.
- Biyoteknoloji, canlıların ya da bir parçasının mal ve hizmet üretmek için kullanılmasıdır; genetik mühendisliğinin bilgisinden yararlanır.
- Islah, daha verimli bitki ve hayvan nesilleri elde etmek için yapılan çalışmalardır. Aşılama da bitkilerde kullanılan bir yöntemdir.
- Başka bir türden gen aktarılarak özellikleri değiştirilen canlılara transgenik ya da genetiği değiştirilmiş organizma (GDO) denir. Bakterilere insan geni aktarılarak insülin üretilmesi buna örnektir.
- Klonlama, bir canlının genetik olarak kopyasının oluşturulmasıdır; Dolly adlı koyun bilinen ilk örneklerdendir.
- Olumlu etkiler: hastalıkların teşhis ve tedavisi, ilaç ve aşı üretimi, verimli tarım. Olumsuz etkiler: biyolojik çeşitliliğin azalması, olası sağlık riskleri ve etik sorunlar.
- Gelecekte gen tedavisiyle kalıtsal hastalıkların tedavisi hedeflenmektedir.
Unutma: Biyoteknoloji yeni bir şey değildir; yoğurt, peynir ve ekmek yapımı da mikroorganizmalardan yararlanan geleneksel örneklerdir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Biyoteknolojiyi en eski hâlinden en yenisine doğru bir zaman çizelgesiyle düşünebilirsin:
- Geleneksel: Maya ile ekmek, süt bakterileriyle yoğurt ve peynir yapmak.
- Islah: En verimli bitkilerin tohumlarını seçip yıllarca yetiştirmek.
- Gen aktarımı: Bakterilere insan genini aktararak insülin ürettirmek.
- Klonlama: Bir canlının genetik kopyasını oluşturmak.
- Gen tedavisi: Kalıtsal hastalıkları genleri düzelterek tedavi etmeyi amaçlamak.
Günlük hayattan: Şeker hastalarının kullandığı insülin bugün büyük ölçüde gen aktarılmış mikroorganizmalar sayesinde üretilir.
Sık yapılan hata: "Biyoteknoloji yalnızca laboratuvarda yapılan modern bir iştir." Doğrusu: Yoğurt mayalamak da canlılardan ürün elde etmek olduğu için binlerce yıllık bir biyoteknoloji uygulamasıdır.
Derinleş
Kuraklığa dayanıklı genetiği değiştirilmiş bir buğday türünün tarlalarda kullanılmasının önerildiğini düşün. Bir çiftçi, bir tüketici, bir çevre bilimci ve bir doktorun bu öneriye nasıl bakabileceğini gösteren dört kısa görüş yaz. Her görüşün dayandığı kanıtı belirt ve karar verilirken hangi bilgilere ihtiyaç duyulacağını tartış.
Bu konuda neler var?
- Genetik Mühendisliği ve Biyoteknoloji Arasındaki İlişki
- Biyoteknoloji Uygulamalarının Olumlu ve Olumsuz Etkileri
- Gelecekteki Genetik Mühendisliği ve Biyoteknoloji Uygulamaları
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bilim insanları, ışık saçan bir deniz canlısından aldıkları bir geni bir süs balığı türüne aktararak karanlıkta parlayan balıklar elde etmiştir. Bu balıklar yavrularına da parlama özelliğini aktarabilmektedir. Bu yolla elde edilen balıklara ne ad verilir?
- A) Klonlanmış canlı
- B) Melez (heterozigot) döl
- C) Transgenik canlı (GDO)
- D) Saf (homozigot) döl
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Transgenik canlı (GDO)
Başka bir türden gen aktarılarak özellikleri değiştirilen canlılara transgenik canlı ya da genetiği değiştirilmiş organizma (GDO) denir. Klonlanmış canlı ise bir canlının genetik kopyasıdır; ona başka bir türden gen eklenmez.
Kolay
2Öğretmen, canlılardan ya da canlıların parçalarından yararlanarak insanlara yararlı ürünler elde edilmesine biyoteknoloji dendiğini anlatıyor. Ardından öğrencilere dört ürünün listesini veriyor. Listedeki ürünlerden hangisi biyoteknolojik bir üründür?
- A) Kumun eritilmesiyle üretilen cam bardak
- B) Demir cevherinden üretilen çelik çivi
- C) Bakterilere insan geni aktarılarak üretilen insülin
- D) Kâğıdın katlanmasıyla yapılan origami
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bakterilere insan geni aktarılarak üretilen insülin
İnsülin geni aktarılan bakteriler, şeker hastaları için insülin üretir; canlılardan yararlanıldığı için bu bir biyoteknoloji uygulamasıdır. Cam, çelik ve origami canlı kullanılmadan, cansız maddelerin işlenmesiyle elde edilir; endüstriyel bir ürün olmak bir ürünü biyoteknolojik yapmaz.
Kolay
3Bir üniversitedeki araştırmacılar, tuzlu topraklarda da yetişebilmesi için bir buğday çeşidinin kalıtsal yapısında değişiklik yapıyor. Böylece bitkiye daha önce sahip olmadığı yeni bir özellik kazandırıyorlar. Araştırmacıların yaptığı çalışma en doğrudan hangi bilim dalının konusudur?
- A) Hava bilimi (meteoroloji)
- B) Yer bilimi (jeoloji)
- C) Çevre bilimi (ekoloji)
- D) Genetik mühendisliği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Genetik mühendisliği
Canlıların kalıtsal özelliklerini değiştirerek onlara yeni özellikler kazandıran bilim dalı genetik mühendisliğidir. Ekoloji canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkilerini inceler; bitkinin toprağa uyumundan söz edildiği için çekici gelse de kalıtsal yapıyı değiştirmez.
Kolay
41996'da İskoçya'da doğan Dolly adlı koyun, yetişkin bir koyunun meme hücresinden alınan çekirdek kullanılarak elde edilmiştir. Dolly, çekirdeğin alındığı koyunla aynı kalıtsal yapıya sahiptir. Dolly'nin elde edilmesinde kullanılan yöntem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Islah
- B) Mutasyon
- C) Çaprazlama
- D) Klonlama
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Klonlama
Bir canlının ya da hücrenin genetik kopyasının oluşturulmasına klonlama denir; Dolly, çekirdeği veren koyunun genetik kopyasıdır. Çaprazlamada iki ata canlının kalıtsal özellikleri birleşir; yavru bu nedenle hiçbir atanın kopyası olmaz.
Kolay
5Kendi türü dışındaki bir türden gen aktarılarak belirli özellikleri değiştirilen canlılara ne ad verilir?
- A) Transgenik organizma (GDO)
- B) Klonlanmış organizma
- C) Melez döl organizma
- D) Saf döl organizma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Transgenik organizma (GDO)
Başka bir türden gen aktarılan canlılara transgenik ya da genetiği değiştirilmiş organizma denir. Klon canlı ise bir canlının genetik kopyasıdır, başka türden gen almaz.
Kolay
6Bir çamaşır deterjanının üzerinde “Enzim içerir.” yazısı bulunuyor. Bu deterjan hangi tür ürünlere örnektir?
- A) Klonlanmış ürünlere
- B) Islah edilmiş hayvan ürünlerine
- C) Fosil yakıt ürünlerine
- D) Biyoteknolojik ürünlere
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Biyoteknolojik ürünlere
Enzim içeren deterjanlar biyoteknolojik ürünlere örnektir; enzimler canlı kaynaklı olarak üretilir. Klonlama canlıların genetik kopyasını üretmekle ilgilidir.
Kolay
7Canlıların kalıtsal özelliklerini değiştirerek onlara yeni özellikler kazandırmaya yönelik çalışmalar yapan bilim dalı hangisidir?
- A) Meteoroloji
- B) Klimatoloji
- C) Astronomi
- D) Genetik mühendisliği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Genetik mühendisliği
Kalıtsal özellikleri değiştirerek canlılara yeni özellikler kazandırmayı amaçlayan bilim dalı genetik mühendisliğidir. Meteoroloji hava olaylarını inceler.
Kolay
8Bilim insanları gen tedavisi ile bazı hastalıkların önlenebileceğini düşünmektedir. Aşağıdakilerden hangisi tek bir genin sebep olduğu ve gen tedavisi ile önlenebileceği düşünülen hastalıklardan biridir?
- A) Hemofili
- B) Grip
- C) Soğuk algınlığı
- D) Gıda zehirlenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hemofili
Hemofili ve orak hücreli anemi tek bir genin sebep olduğu, gen tedavisiyle önlenebileceği düşünülen hastalıklardır. Grip ve soğuk algınlığı mikroplarla bulaşır, kalıtsal değildir.
Kolay
9Klonlama çalışmalarının olası yararlarından biri hangisidir?
- A) Kalıtsal çeşitliliğin artırılması
- B) Nesli tükenme tehlikesi olan türlerin sayısının artırılabilmesi
- C) Geleneksel hayvancılığın güçlenmesi
- D) Bütün kalıtsal hastalıkların ortadan kalkması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Nesli tükenme tehlikesi olan türlerin sayısının artırılabilmesi
Klonlama ile nesli tükenme tehlikesi altındaki türlerin sayısı artırılabilir. Klonlama kopyalar ürettiği için kalıtsal çeşitliliği artırmaz, tersine azaltabilir.
Kolay
10İnsanların yetiştirdiği ya da bakımını üstlendiği canlıların istenen özelliklerinin seçilerek sonraki nesillere aktarılması sürecine ne ad verilir?
- A) Doğal seçilim
- B) Mutasyon
- C) Yapay seçilim
- D) Varyasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yapay seçilim
İnsanların istedikleri özellikleri seçerek sonraki nesillere aktarması yapay seçilimdir. Doğal seçilimde seçimi insan değil, doğal ortam koşulları yapar.
Kolay
11Annesinin mutfakta yoğurt mayaladığını gören Ece, öğretmeninden bunun da bir biyoteknoloji örneği olduğunu öğreniyor. Yoğurt yapımının biyoteknoloji örneği olmasının nedeni hangisidir?
- A) Sütün kalıtsal yapısının değiştirilmesi
- B) Süte başka bir türden gen aktarılması
- C) Sütün ısıtılarak kaynatılması
- D) Ürün elde etmek için mikroorganizmalardan yararlanılması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ürün elde etmek için mikroorganizmalardan yararlanılması
Biyoteknoloji, canlılardan ya da bir parçasından mal ve hizmet üretmek için yararlanmaktır; yoğurt yapımında mikroorganizmalar kullanılır. Bu geleneksel yöntemde gen aktarımı yapılmaz.
Kolay
12Aşağıdakilerden hangisi biyoteknolojinin sağlık alanındaki uygulamalarından biridir?
- A) Hastalıkların tedavisi için hormon ve aşı üretilmesi
- B) Kuraklığa dayanıklı bitki tohumları geliştirilmesi
- C) Raf ömrü uzun meyveler üretilmesi
- D) Tarlalarda böceklere dayanıklı mısır yetiştirilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hastalıkların tedavisi için hormon ve aşı üretilmesi
Hormon, vitamin ve aşı üretimi biyoteknolojinin sağlık alanındaki uygulamalarıdır. Kuraklığa ve böceklere dayanıklı bitkiler ise tarım alanındaki uygulamalardır.
Kolay
13Bir tarım enstitüsünde araştırmacılar daha çok ürün veren ve hastalıklara daha dayanıklı buğday nesilleri elde etmek için çalışıyor. Bu tür çalışmalara genel olarak ne ad verilir?
- A) Klonlama
- B) Gen tedavisi
- C) Islah
- D) Modifikasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Islah
Daha verimli bitki ve hayvan nesilleri elde etmek için yapılan çalışmalar ıslahtır. Gen tedavisi ise genetik hastalıkların iyileştirilmesine yöneliktir.
Kolay
14Genetik hastalıkların iyileştirilmesi amacıyla hastaya DNA aktarılmasına ne ad verilir?
- A) Klonlama
- B) Gen tedavisi
- C) Yapay seçilim
- D) Islah
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gen tedavisi
Gen tedavisinde hastaya, hastalığa yol açan mutasyonun etkilerini düzelten genler içeren DNA aktarılır. Klonlama ise bir canlının genetik kopyasını oluşturur.
Kolay
15Türkiye'nin klonlanmış ilk canlısı olan Oyalı, 2007 yılında İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesinde dünyaya gelmiştir. Oyalı'nın elde edilmesinde kullanılan klonlama, hangi bilim dalının uygulama alanlarından biridir?
- A) Klimatoloji
- B) Meteoroloji
- C) Genetik mühendisliği
- D) Jeoloji
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Genetik mühendisliği
Klonlama; ıslah, aşılama, gen aktarımı ve gen tedavisiyle birlikte genetik mühendisliğinin uygulama alanlarındandır. Klimatoloji iklimleri inceler.
Kolay
16Bir canlının ya da bir hücrenin genetik olarak kopyasının oluşturulmasına ne ad verilir?
- A) Islah
- B) Klonlama
- C) Aşılama
- D) Mutasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Klonlama
Bir canlının ya da hücrenin genetik kopyasının oluşturulması klonlamadır. Islah ise daha verimli bitki ve hayvan nesilleri elde etme çalışmalarıdır.
Kolay
17Bir klonlama çalışmasında üç koyun kullanılıyor: K koyununun vücut hücresinden çekirdek alınıyor, L koyununun çekirdeği çıkarılmış yumurta hücresi kullanılıyor, oluşan embriyo ise M koyununun döl yatağına yerleştiriliyor. M koyununun bu çalışmadaki görevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yavruya kalıtsal özelliklerinin yarısını aktarmak
- B) Embriyonun gelişip yavru olarak doğmasını sağlamak
- C) Çekirdeği alınacak olan vücut hücresini vermek
- D) Çekirdeğin yerleştirileceği yumurta hücresini vermek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Embriyonun gelişip yavru olarak doğmasını sağlamak
M koyunu taşıyıcı koyundur: embriyo onun döl yatağına yerleştirilir, orada gelişir ve yavru olarak doğar. Taşıyıcı koyun yavruya kalıtsal bilgi aktarmaz; yavru, vücut hücresinin çekirdeği alınan K koyununun genetik kopyasıdır. Vücut hücresini K koyunu, çekirdeksiz yumurta hücresini L koyunu vermiştir.
Kolay
18A vitamini eksikliğine bağlı görme kaybı, özellikle Afrika ve Güneydoğu Asya ülkelerinde önemli bir sorundur. Bilim insanları bu sorunu önlemek için kalıtsal yapısını değiştirecekleri besin olarak pirinci seçmiş ve altın pirinci geliştirmiştir. Bilim insanlarının bu çalışma için pirinci seçmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Pirincin bu bölgelerde sık tüketilen bir besin olması
- B) Pirincin doğal olarak bol miktarda A vitamini içermesi
- C) Pirincin kendisine gen aktarılabilen tek bitki olması
- D) Pirincin yalnız bu bölgelerde yetişebilen bir bitki olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Pirincin bu bölgelerde sık tüketilen bir besin olması
Pirinç, A vitamini eksikliğinin yaygın olduğu bölgelerde sık tüketilen bir besindir; bu nedenle beta-karoten üretecek şekilde değiştirilen pirinç, çok sayıda insana ulaşabilir. Pirincin yapısında A vitamini yoktur; sorun da zaten buradan kaynaklanır. Gen aktarımı mısır gibi başka bitkilere de yapılabilir.
Orta
19Bir klonlama çalışmasında K koyununun vücut hücresinden çekirdek alınıyor, L koyununun yumurta hücresinin ise çekirdeği çıkarılıyor. Çekirdek ile çekirdeksiz yumurta birleştiriliyor ve oluşan embriyo M koyununun döl yatağına yerleştiriliyor. Doğan kuzu hangi koyunun genetik kopyasıdır?
- A) K koyununun
- B) L koyununun
- C) M koyununun
- D) L ve M koyunlarının
Cevabı göster
Doğru cevap: A) K koyununun
Kalıtsal bilgi hücre çekirdeğindeki DNA'da bulunur. Çekirdek K koyununun vücut hücresinden alındığı için doğan kuzu K'nin genetik kopyasıdır. Kuzuyu doğuran M yalnızca embriyonun gelişmesine ortam sağlar; kuzuya kendi genlerini aktarmaz.
Orta
20Böcek öldürücü bir zehir üretecek şekilde gen aktarılmış tohumların ekildiği tarlalarda, zararlı böceklerin sayısı azalırken bu böceklerle beslenen kuşların sayısının da azaldığı gözlenmiştir. Bu gözlem biyoteknolojinin hangi olumsuz etkisine örnektir?
- A) Tarımsal üretimde verimin düşmesi
- B) Tarım kimyasallarının kullanımının artması
- C) Ekosistemdeki beslenme ilişkilerinin bozulması
- D) Bitkilerin kuraklığa dayanıksız hâle gelmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ekosistemdeki beslenme ilişkilerinin bozulması
Böcekler azalınca onlarla beslenen kuşlar da besin bulamaz ve sayıları azalır; bu durum besin zincirini ve ekosistemdeki beslenme ilişkilerini bozar. Bitki kendi zehrini ürettiği için tarım kimyasallarının kullanımı artmaz, genellikle azalır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.