8. Sınıf Fen Bilimleri · DNA ve Genetik Kod
DNA ve Genetik Kod
- DNA
- nükleotid
- gen
- kromozom
- organik baz
- deoksiriboz
- DNA eşlenmesi
- genetik kod
DNA'nın yapısı nasıldır ve kendini nasıl eşler?
DNA, hücrenin çekirdeğinde bulunan, kalıtsal bilgiyi taşıyan ve canlılık faaliyetlerini yöneten moleküldür. DNA'nın yapı birimi nükleotiddir; bir nükleotid fosfat, deoksiriboz şekeri ve bir organik bazdan oluşur. Dört baz vardır: adenin (A), timin (T), guanin (G) ve sitozin (C). DNA, sarmal bir merdivene benzeyen çift zincirli bir yapıdır ve karşılıklı zincirlerde A her zaman T ile, G her zaman C ile eşleşir. Bu nedenle 100 nükleotidli bir DNA'da 30 adenin varsa 30 timin, 20 guanin ve 20 sitozin bulunur. Büyükten küçüğe sıralama kromozom, DNA, gen ve nükleotid şeklindedir; gen belirli bir özelliğin şifresini taşıyan DNA parçasıdır. İnsan vücut hücrelerinde 23 çift, yani 46 kromozom bulunur. DNA hücre bölünmesinden önce fermuar gibi açılır, her zincir karşısına uygun nükleotidleri dizer ve birbirinin aynısı iki DNA oluşur.
DNA ve Genetik Kod: konu anlatımı ve özeti
Göz rengin ve saç yapın gibi özelliklerinin şifresi hücrelerindeki DNA'da saklıdır. Bu konu DNA'nın yapısını, nükleotid, gen, DNA ve kromozom ilişkisini ve DNA'nın kendini nasıl eşlediğini anlatır.
- DNA, hücrenin çekirdeğinde bulunan, kalıtsal bilgiyi taşıyan ve canlılık faaliyetlerini yöneten moleküldür.
- DNA'nın yapı birimi nükleotiddir. Bir nükleotid fosfat, deoksiriboz şekeri ve bir organik bazdan oluşur. Dört baz vardır: adenin (A), timin (T), guanin (G) ve sitozin (C).
- DNA, sarmal bir merdivene benzeyen çift zincirli bir yapıdır. Karşılıklı zincirlerde A her zaman T ile, G her zaman C ile eşleşir.
DNA’nın iki zinciri arasında A her zaman T ile, G her zaman C ile eşleşir - Bu yüzden bir DNA'da A sayısı T sayısına, G sayısı C sayısına eşittir. Örnek: 100 nükleotidli bir DNA'da 30 adenin varsa 30 timin, 20 guanin ve 20 sitozin bulunur.
- Büyükten küçüğe sıralama: kromozom > DNA > gen > nükleotid. Gen, belirli bir özelliğin şifresini taşıyan DNA parçasıdır. İnsan vücut hücrelerinde 23 çift, yani 46 kromozom bulunur.
- DNA, hücre bölünmesinden önce kendini eşler: iki zincir fermuar gibi açılır, her zincir karşısına uygun nükleotidleri dizer ve birbirinin aynısı iki DNA oluşur.
Unutma: Nükleotid sayısı sorularında A = T ve G = C eşitliğini kullanırsan hesap çok kolaylaşır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
DNA ile ilgili kavramları büyükten küçüğe bir kütüphane gibi düşünebilirsin:
- Kromozom: Rafta duran bir cilt.
- DNA: Cildin içindeki uzun metin.
- Gen: Metindeki bir tarif; tek bir özelliğin şifresi.
- Nükleotid: Tarifi yazan harfler. Dört harf vardır: A, T, G, C.
Eşleşme kuralı: A her zaman T ile, G her zaman C ile eşleşir.
Hesap örneği: 200 nükleotidli bir DNA'da 60 adenin varsa 60 timin de vardır. Kalan 200 − 120 = 80 nükleotid G ve C arasında eşit bölünür: 40 guanin, 40 sitozin.
Sık yapılan hata: "Gen, DNA'dan büyüktür." Doğrusu: Gen, DNA'nın bir parçasıdır. Sıralama kromozom > DNA > gen > nükleotid şeklindedir.
Derinleş
Bir insan hücresindeki DNA düz bir çizgi hâlinde açılsaydı yaklaşık 2 metre uzunluğunda olurdu; buna rağmen gözle görülmeyen bir çekirdeğe sığar. Bu kadar uzun bir yapının bu kadar küçük bir yere nasıl sığdığını araştır ve bir ip, makara ya da kulaklık kablosuyla bir model tasarla. Modelinin gerçek DNA'ya benzeyen ve benzemeyen yönlerini karşılaştır.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.8.3.1Nükleotid, gen, DNA ve kromozom kavramları arasındaki ilişkiyi yapılandırabilme
- a) Nükleotid, gen, DNA ve kromozom kavramlarını inceleyerek hiyerarşik ilişkileri ortaya koyar.
FB.8.3.2DNA’nın yapısını model üzerinde bilimsel olarak gözlemleyebilme
- a) DNA’nın yapısının niteliklerini tanımlar.
- c) Elde edilen verileri açıklar.
Bu konuda neler var?
- Nükleotid, Gen, DNA ve Kromozom Kavramları Arasındaki İlişki
- DNA'nın Yapısı
- DNA'nın Kendini Eşlemesi
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir laboratuvarda bir insanın deri hücresindeki kromozomlar fotoğraflanıyor ve benzer olanlar yan yana getirilerek çiftler hâlinde diziliyor. Teknisyen, her çiftin bir üyesinin anneden, diğerinin babadan geldiğini not ediyor. Fotoğraftaki toplam kromozom sayısı ve bunlardan anneden gelenlerin sayısı hangisinde doğru verilmiştir?
- A) 46 ve 23
- B) 46 ve 46
- C) 44 ve 22
- D) 92 ve 46
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 46 ve 23
İnsanın vücut hücrelerinde 23 çift, yani 46 kromozom bulunur; her çiftin bir üyesi anneden geldiği için anneden gelen kromozom sayısı 23'tür. Anneden 46 kromozom geldiğini düşünen öğrenci, yavrunun kromozomlarının yarısını anneden, yarısını babadan aldığını gözden kaçırır.
Kolay
2Ela, bir hücre çekirdeğinden başlayarak kalıtım materyalini giderek daha yakından gösteren dört görsel hazırlıyor. Her yeni görsel, bir öncekinde yer alan yapının içindeki daha küçük bir bölümü gösteriyor ve son görselde tek bir yapı birimi yer alıyor. Ela'nın görsellerindeki yapıların büyükten küçüğe sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) DNA > kromozom > nükleotid > gen
- B) Kromozom > DNA > gen > nükleotid
- C) Gen > DNA > kromozom > nükleotid
- D) Kromozom > gen > DNA > nükleotid
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kromozom > DNA > gen > nükleotid
Kromozom, DNA'nın proteinlerle sarılıp paketlenmesiyle oluşur; DNA üzerinde genler bulunur, genler de nükleotidlerden oluşur. Bu yüzden sıralama kromozom > DNA > gen > nükleotid olur. Geni DNA'dan büyük sanan öğrenci, genin DNA'nın yalnızca bir bölümü olduğunu gözden kaçırır.
Kolay
3Defne, fen dersi için bir kolye ipine dört farklı renkte boncuğu belli bir sırayla diziyor. Öğretmeni, ipteki her boncuğun DNA'yı oluşturan ve dört çeşidi bulunan yapı birimlerinden birini, boncukların renk sırasının da kalıtsal bilgiyi temsil ettiğini söylüyor. Modeldeki her bir boncuk aşağıdakilerden hangisini temsil eder?
- A) Gen
- B) Nükleotid
- C) Kromozom
- D) Hücre
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Nükleotid
DNA, dört çeşit nükleotidin art arda dizilmesiyle oluşur ve kalıtsal bilgi bu nükleotidlerin sırasında saklıdır; bu yüzden her boncuk bir nükleotidi temsil eder. Gen ise tek bir birim değil, belirli bir özelliği belirleyen ve çok sayıda nükleotidden oluşan bir DNA bölümüdür.
Kolay
4Kerem, fen kulübünde karton parçalardan bir nükleotid modeli hazırlıyor. Öğretmeni her nükleotidin üç parçadan oluştuğunu, bu parçalardan birinin dört farklı çeşidi bulunduğunu ve DNA'ya adını veren şekerin de bu parçalardan biri olduğunu hatırlatıyor. Kerem'in modelinde bir nükleotidi oluşturan parçalar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fosfat, glikoz şekeri ve protein
- B) Fosfat, deoksiriboz şekeri ve organik baz
- C) Deoksiriboz şekeri, yağ ve organik baz
- D) Protein, fosfat ve vitamin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Fosfat, deoksiriboz şekeri ve organik baz
Bir nükleotid fosfat, deoksiriboz şekeri ve dört çeşidi olan organik bazdan (adenin, timin, guanin, sitozin) oluşur. DNA'daki şeker glikoz değil, deoksiribozdur; kromozomun yapısında protein bulunsa da protein nükleotidin bir parçası değildir.
Kolay
5Bir hücrede DNA'nın kendini eşlemesi hangi olaydan önce gerçekleşir?
- A) Hücrenin ölümünden
- B) Besinlerin sindiriminden
- C) Hücre bölünmesinden
- D) Kanın pıhtılaşmasından
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hücre bölünmesinden
DNA, hücre bölünmesinden önce kendini eşler; böylece oluşan yeni hücrelere aynı kalıtsal bilgi aktarılır. Sindirim ve pıhtılaşma eşlemeyle ilgili değildir.
Kolay
6Bir nükleotid modelinde fosfat ve deoksiriboz şekerine guanin bazı bağlanmıştır. Bu nükleotid nasıl adlandırılır?
- A) Fosfat nükleotid
- B) Guanin nükleotid
- C) Deoksiriboz nükleotid
- D) Sitozin nükleotid
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Guanin nükleotid
Nükleotidler yapılarındaki organik baza göre adlandırılır; guanin bazı taşıyan nükleotid guanin nükleotiddir. Fosfat ve şeker her nükleotidde ortaktır, adlandırmada kullanılmaz.
Kolay
7Mehmet, merdiven biçiminde bükülmüş bir model görüyor. Öğretmeni modelin hücrenin yönetici molekülünü temsil ettiğini söylüyor. Modelin temsil ettiği yapının şekli hangisidir?
- A) Çift zincirli sarmal
- B) Tek zincirli düz
- C) Halka biçimli tek zincir
- D) Dallanmış çok zincirli
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çift zincirli sarmal
DNA, sarmal merdivene benzeyen çift zincirli bir yapıdır. Tek zincirli düz bir yapı DNA'yı temsil etmez.
Kolay
8Belirli bir kalıtsal özelliğin şifresini taşıyan DNA parçasına ne ad verilir?
- A) Nükleotid
- B) Kromozom
- C) Organik baz
- D) Gen
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Gen
DNA üzerinde kalıtsal özelliklere etki eden bölgelere gen denir. Nükleotid ise DNA'nın en küçük yapı birimidir.
Kolay
9Tek yumurta ikizleri olan Can ve Emre'nin kan grubu, göz rengi ve cinsiyeti aynıdır. Bu benzerliğin temel nedeni hangisidir?
- A) Aynı okula gitmeleri
- B) Aynı yiyecekleri tüketmeleri
- C) DNA dizilimlerinin aynı olması
- D) Kromozom sayılarının 23 olması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) DNA dizilimlerinin aynı olması
Tek yumurta ikizlerinin doğuştan gelen özelliklerinin aynı olmasının sebebi DNA dizilimlerinin aynı olmasıdır. İnsanların vücut hücrelerinde kromozom sayısı 23 değil 46'dır.
Kolay
10Kromozomlar hangi yapıların bir araya gelmesiyle oluşur?
- A) Gen ve deoksiriboz şekeri
- B) Hücre zarı ve sitoplazma
- C) Nükleotid ve glikoz
- D) DNA ve özel proteinler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) DNA ve özel proteinler
Kromozomlar DNA ve özel proteinlerin bir araya gelmesiyle oluşur. Hücre zarı ve sitoplazma kromozomun değil hücrenin bölümleridir.
Kolay
11Bir insanın vücut hücresindeki kromozomların kaç tanesi anneden gelir?
- A) 23
- B) 46
- C) 12
- D) 92
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 23
İnsanın vücut hücrelerinde 2n = 46 kromozom bulunur; bunların n = 23 tanesi anneden, 23 tanesi babadan gelir. 46 toplam kromozom sayısıdır.
Kolay
12Elif'in kedisinin akciğer hücresi, bahçedeki ağacın yaprak hücresi ve kendi deri hücresi bir sınıflandırmada aynı gruba konuyor. Bu hücrelerin ortak adı nedir?
- A) Üreme hücresi
- B) Sinir hücresi
- C) Kan hücresi
- D) Vücut hücresi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Vücut hücresi
Kromozomları çiftler hâlinde bulunduran (2n) hücreler vücut hücresidir; ağacın yaprak, kedinin akciğer ve insanın deri hücresi buna örnektir. Üreme hücrelerinde kromozomlar çiftler hâlinde değildir.
Kolay
13Bir nükleotidin yapısında bulunan üç bölüm hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Fosfat, glikoz, organik baz
- B) Fosfat, deoksiriboz şekeri, organik baz
- C) Protein, deoksiriboz şekeri, fosfat
- D) Kromozom, gen, organik baz
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Fosfat, deoksiriboz şekeri, organik baz
Bir nükleotid fosfat, deoksiriboz şekeri ve bir organik bazdan oluşur. Glikoz ve protein nükleotidin yapısında yer almaz.
Kolay
14Kalıtsal özelliklere etki eden yapıların büyükten küçüğe doğru sıralanışı hangisidir?
- A) DNA > kromozom > gen > nükleotid
- B) Kromozom > gen > DNA > nükleotid
- C) Kromozom > DNA > gen > nükleotid
- D) Gen > DNA > kromozom > nükleotid
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kromozom > DNA > gen > nükleotid
Kromozom DNA ve özel proteinlerden oluşur; DNA'da gen bölgeleri, genlerde de nükleotidler bulunur. Bu yüzden sıralama kromozom > DNA > gen > nükleotid şeklindedir.
Kolay
15Bir DNA modelinde adenin nükleotidi temsil eden kartın karşısına hangi nükleotidi temsil eden kart yerleştirilmelidir?
- A) Timin
- B) Guanin
- C) Sitozin
- D) Adenin
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Timin
DNA'da adenin nükleotidin karşısında daima timin nükleotid bulunur. Guanin ise sitozinle eşleşir.
Kolay
16DNA'nın görevleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yalnızca hücreye enerji sağlar.
- B) Kalıtsal bilgiyi taşır ve canlılık faaliyetlerini yönetir.
- C) Yalnızca hücre zarının yapısına katılır.
- D) Kalıtsal bilgi taşımaz, yalnızca besin depolar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kalıtsal bilgiyi taşır ve canlılık faaliyetlerini yönetir.
DNA kalıtsal bilgiyi taşıyan ve solunum, üreme, boşaltım gibi faaliyetleri yöneten moleküldür. Besin depolamak DNA'nın görevi değildir.
Kolay
17Zehra, kartondan dört farklı nükleotid modeli hazırlıyor. Modellerin hepsinde fosfatı gösteren daire ile deoksiriboz şekerini gösteren beşgen aynı renkte; yalnız üçüncü parçanın rengi modelden modele değişiyor. Rengi değişen parça neyi temsil eder ve nükleotidler için önemi nedir?
- A) Organik bazı; nükleotidler bu parçaya göre adlandırılır.
- B) Geni; nükleotidin taşıdığı özelliği bu parça belirler.
- C) Kromozomu; nükleotidin bulunduğu yeri bu parça gösterir.
- D) Proteini; nükleotidin hücredeki görevini bu parça belirler.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Organik bazı; nükleotidler bu parçaya göre adlandırılır.
Bir nükleotid fosfat, deoksiriboz şekeri ve organik bazdan oluşur. Fosfat ve şeker bütün nükleotidlerde aynıdır; değişen parça organik bazdır (adenin, timin, guanin, sitozin). Nükleotidler yapılarındaki baza göre adlandırılır. Gen ve kromozom nükleotidden büyük yapılardır, nükleotidin parçası olamaz.
Kolay
18Bir DNA molekülünün yalnız bir zincirindeki bir nükleotid hasar görüyor. Hasarlı nükleotidin tam karşısında, öteki zincirde sağlam bir guanin nükleotid bulunuyor. Hücre bu hasarı onarırken hasarlı nükleotidin yerine hangi nükleotid yerleştirilir?
- A) Adenin
- B) Timin
- C) Guanin
- D) Sitozin
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sitozin
Hasar yalnız tek zincirde olduğu için onarılabilir; onarımda karşı zincirdeki sağlam nükleotid esas alınır. DNA'da guanin nükleotidin karşısına her zaman sitozin nükleotid gelir. Bu nedenle hasarlı nükleotidin yerine sitozin yerleştirilir. Guaninin karşısına guanin, adenin ya da timin gelmez.
Orta
19Bir laboratuvarda çift zincirli kısa bir DNA parçasının nükleotidleri sayılıyor. Toplam 200 nükleotid bulunan parçada 60 adenin nükleotid sayılıyor; diğer nükleotidlerin sayısı ise cihazdaki bir arıza yüzünden kaydedilemiyor. Bu DNA parçasındaki guanin nükleotid sayısı kaçtır?
- A) 60
- B) 80
- C) 140
- D) 40
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 40
DNA'da adeninin karşısına timin gelir, bu yüzden timin de 60'tır. Geriye 200 − (60 + 60) = 80 nükleotid kalır; bunlar eşit sayıdaki guanin ve sitozindir, guanin 80 ÷ 2 = 40 olur. 80, guanin ile sitozinin toplamıdır; ikiye bölmeyi unutan öğrenci bu sonucu bulur.
Orta
20Bir biyoloji kitabında bazı canlıların vücut hücrelerindeki kromozom sayıları şöyle verilmiştir: İnsan | 46 Şempanze | 48 Patates | 48 Sığır | 60 Köpek | 78 Tablodaki verilere göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?
- A) Farklı türlerin kromozom sayıları birbirine eşit olabilir.
- B) Kromozom sayısı arttıkça canlının vücut büyüklüğü artar.
- C) Gelişmiş canlıların kromozom sayısı her zaman daha fazladır.
- D) Kromozom sayısı aynı olan canlılar aynı türe aittir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Farklı türlerin kromozom sayıları birbirine eşit olabilir.
Şempanze ile patatesin kromozom sayısı eşittir; demek ki farklı türlerin kromozom sayısı aynı olabilir. Köpeğin sığırdan ve insandan fazla kromozomu olması, kromozom sayısının vücut büyüklüğü ya da gelişmişlikle ilişkili olmadığını gösterir. Türleri ayıran, kromozom sayısı değil, DNA'daki nükleotidlerin dizilişidir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.