8. Sınıf Fen Bilimleri · Madde ve Endüstri
Kimyasal Tepkimeler
- kimyasal tepkime
- girenler
- ürünler
- tepkime denklemi
- kütlenin korunumu
- atom
Kimyasal tepkime nedir, kütle nasıl korunur?
Kimyasal tepkime, maddelerin kimyasal değişime uğrayarak yeni maddeler oluşturduğu süreçtir ve bileşikler bu tepkimelerle oluşur. Tepkimeye giren maddelere girenler, tepkime sonunda oluşan maddelere ürünler denir; tepkime "Girenler → Ürünler" biçiminde, örneğin hidrojen + oksijen → su olarak gösterilir. Tepkimelerde atomlar yok olmaz ve yeni atom oluşmaz, yalnızca yeniden düzenlenir; bu yüzden atomların cinsi ve sayısı korunur. Kütlenin korunumuna göre girenlerin toplam kütlesi ürünlerin toplam kütlesine eşittir: 4 g hidrojen 32 g oksijenle tamamen tepkimeye girerse 36 g su oluşur. Ürünlerin özellikleri girenlere benzemez; gaz hâlindeki hidrojen ve oksijen sıvı suyu oluşturur. Metan gazının yanması, demirin paslanması ve besinlerin sindirimi günlük tepkimelerdir; maden ocaklarında metanın yanması grizu patlamasına yol açabilir. Açık kapta gaz çıkışı olduğunda kütle azalmış gibi görünür, ancak gaz da hesaba katılınca toplam kütle korunur.
Kimyasal Tepkimeler: konu anlatımı ve özeti
Kimyasal değişimlerin her biri aslında bir kimyasal tepkimedir. Bu konu tepkimeye giren ve tepkimede oluşan maddeleri, tepkime denklemlerini ve kütlenin korunumunu anlatır.
- Kimyasal tepkime, maddelerin kimyasal değişime uğrayarak yeni maddeler oluşturduğu süreçtir. Bileşikler kimyasal tepkimelerle oluşur.
- Tepkimeye giren maddelere girenler, tepkime sonunda oluşan maddelere ürünler denir. Tepkimeler "Girenler → Ürünler" biçiminde gösterilir: hidrojen + oksijen → su.
- Tepkimelerde atomlar yok olmaz, yeni atom da oluşmaz; yalnızca atomlar yeniden düzenlenir. Bu yüzden atomların cinsi ve sayısı korunur.
- Kütlenin korunumu: girenlerin toplam kütlesi ürünlerin toplam kütlesine eşittir. Örnek: 4 g hidrojen 32 g oksijenle tamamen tepkimeye girerse 4 + 32 = 36 g su oluşur.
- Ürünün özellikleri girenlere benzemez; hidrojen ve oksijen gazları birleşip sıvı suyu oluşturur.
- Metan gazının yanması, demirin paslanması ve besinlerin sindirimi günlük hayattaki tepkimelere örnektir. Maden ocaklarında biriken metanın yanması grizu patlamasına yol açabilir.
Unutma: Açık bir kapta gaz çıkışı olan tepkimede kütle azalmış gibi görünür; gazı da hesaba katarsan toplam kütle korunur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Kimyasal tepkimeyi bir lego oyunu gibi düşünebilirsin: Parçaları söküp yeniden birleştirirsin ama hiçbir parça kaybolmaz ve yenisi eklenmez.
- Girenler: Elindeki ilk legolar.
- Tepkime: Parçalar ayrılıp farklı şekilde birleşir.
- Ürünler: Yeni yapı; ama parça sayısı ve çeşidi aynıdır.
Kütlenin korunumu: Girenlerin toplam kütlesi ürünlerin toplam kütlesine eşittir. Örnek: 12 g karbon 32 g oksijenle tamamen tepkimeye girerse 12 + 32 = 44 g karbondioksit oluşur.
Günlük hayattan: Ocağın gazı yanarken metan ve oksijen tepkimeye girer; karbondioksit, su buharı ve ısı açığa çıkar.
Sık yapılan hata: "Odun yanınca kütlesi azaldığına göre madde yok olmuştur." Doğrusu: Oluşan gazlar havaya karışır. Gazlar da tartılsaydı toplam kütlenin değişmediği görülürdü.
Derinleş
Kapağı kapatılabilen bir şişeye biraz sirke, küçük bir balonun içine de karbonat koy. Balonu şişenin ağzına geçirip düzeneği tart, sonra karbonatı sirkeye dökerek tepkimeyi başlat ve yeniden tart. Aynı deneyi balonsuz, açık kapta yapsaydın tartım sonucunun neden farklı çıkacağını açıkla ve deneyin kütlenin korunumunu nasıl gösterdiğini tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.8.5.3Kimyasal tepkimelerle ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Kimyasal tepkimelerin niteliklerini tanımlar.
- b) Yaptığı deneyle ilgili veri toplar ve kaydeder.
FB.8.5.4Kimyasal tepkimelerin günlük yaşamdaki etkilerine yönelik bilgi toplayabilme
- b) Belirlediği araçları kullanarak konu hakkında bilgilere ulaşır.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Selin bir hafta boyunca evdeki değişimleri not ediyor: dondurucudan çıkan buz küpleri su hâline geliyor, çaya atılan şeker gözden kayboluyor, düşen bardak parçalara ayrılıyor, balkonda unutulan demir çivinin yüzeyi de kızıl-kahverengi bir tabakayla kaplanıyor. Selin'in not ettiği değişimlerden hangisi kimyasal tepkimedir?
- A) Buzun erimesi
- B) Şekerin çözünmesi
- C) Bardağın kırılması
- D) Çivinin paslanması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çivinin paslanması
Paslanmada demir, havadaki oksijen ve nemle tepkimeye girer; demirden farklı özellikte yeni bir madde (pas) oluşur. Şekerin çözünmesinde şeker gözden kaybolsa da yapısı değişmez, su buharlaştırılınca geri elde edilir; bu yüzden fiziksel bir değişimdir.
Kolay
2Kerem, fen dersinde boncuklarla molekül modelleri kuruyor. Önce iki hidrojen molekülü ve bir oksijen molekülü modeli yapıyor, sonra boncukları ayırıp yeniden birleştirerek iki su molekülü modeli oluşturuyor. İşlem sonunda masada artan ya da eksilen boncuk kalmıyor. Kerem'in modeli kimyasal tepkimelerde atomlarla ilgili hangi durumu temsil eder?
- A) Bazı atomlar yok olur.
- B) Yeni atomlar oluşur.
- C) Atomlar yeniden düzenlenir.
- D) Atomların cinsi değişir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Atomlar yeniden düzenlenir.
Kimyasal tepkimelerde atomlar arasındaki bağlar kopar ve yeni bağlar kurulur; atomların cinsi ve sayısı değişmez, yalnızca yeniden düzenlenir. Yeni moleküller oluştuğu için "yeni atomlar oluşur" sanılabilir; ancak oluşan şey yeni atom değil, aynı atomların farklı dizilişidir.
Kolay
3Ece, bir belgeselde hidrojen yakıtlı bir otobüsün egzozundan yalnızca su buharı çıktığını öğreniyor. Otobüste hidrojen gazı havadaki oksijenle birleşerek su oluşturuyor ve açığa çıkan enerjiyle araç hareket ediyor. Bu tepkimeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Su, tepkimenin ürünüdür.
- B) Oksijen, tepkimenin ürünüdür.
- C) Hidrojen, tepkimenin ürünüdür.
- D) Su, tepkimeye giren maddedir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Su, tepkimenin ürünüdür.
Hidrojen ve oksijen tepkimeye giren maddelerdir; tepkime sonunda oluşan su ise üründür. Suyun egzozdan çıkması onun tepkimeye girdiğini değil, tepkimede oluştuğunu gösterir.
Kolay
4Defne, mutfakta sirkeye karbonat eklediğinde köpüklenme ve gaz çıkışı gözlüyor. Öğretmeni bu olayı tahtaya "sirke + karbonat → karbondioksit + su + sodyum asetat" biçiminde yazıyor. Okun sol tarafında yer alan sirke ve karbonat, bu tepkimede hangi adla anılır?
- A) Ürünler
- B) Girenler
- C) Çözeltiler
- D) Karışımlar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Girenler
Tepkime denkleminde okun solundaki, tepkimeye giren maddelere girenler (reaktifler) denir. Ürünler okun sağında yazılan, tepkime sonunda oluşan karbondioksit, su ve sodyum asetattır; sol ve sağ taraf karıştırıldığında bu çeldiriciye düşülür.
Kolay
5Öğretmen tahtaya “hidrojen + oksijen → su” yazıyor ve okun sol tarafındaki maddeleri daire içine alıyor. Daire içine alınan maddelere ne ad verilir?
- A) Ürünler
- B) Karışımlar
- C) Çözeltiler
- D) Girenler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Girenler
Tepkimeye giren maddeler okun soluna yazılır ve bunlara girenler denir. Okun sağındaki su ise tepkimenin ürünüdür.
Kolay
6Gazlı içeceklerde karbondioksit gazı bulunur. Karbondioksidin formülü CO₂'dir. Bir karbondioksit molekülünde hangi atomlardan kaçar tane bulunur?
- A) 2 karbon, 1 oksijen
- B) 1 karbon, 1 oksijen
- C) 1 karbon, 2 oksijen
- D) 2 karbon, 2 oksijen
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 1 karbon, 2 oksijen
CO₂ formülünde C'nin yanında sayı yazmadığı için 1 karbon, O'nun yanında 2 yazdığı için 2 oksijen atomu vardır.
Kolay
7Sofra tuzunun kimyasal adı sodyum klorürdür ve formülü NaCl'dir. Sodyum klorür bir bileşiktir. Sodyum klorür gibi bileşikler nasıl oluşur?
- A) Maddelerin erimesi sonucunda
- B) Maddelerin buharlaşması sonucunda
- C) Maddelerin parçalanıp öğütülmesi sonucunda
- D) Kimyasal tepkimeler sonucunda
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kimyasal tepkimeler sonucunda
Bileşikler kimyasal tepkimeler sonucunda oluşur. Erime, buharlaşma ve öğütme fiziksel değişimdir; yeni madde oluşturmaz.
Kolay
8Öğretmen, kimyasal tepkimelerin bir denklemle nasıl gösterildiğini soruyor ve öğrencilerden doğru gösterimi seçmelerini istiyor. Kimyasal tepkimelerin genel gösterimi hangisidir?
- A) Ürünler → Girenler
- B) Girenler → Ürünler
- C) Girenler + Ürünler → Su
- D) Ürünler → Atomlar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Girenler → Ürünler
Kimyasal tepkimeler “Girenler → Ürünler” biçiminde gösterilir. Ok, tepkimeye giren maddelerden oluşan ürünlere doğru çizilir.
Kolay
9Kapalı bir kapta 2 g hidrojen gazı ile 16 g oksijen gazı tamamen tepkimeye girerek su oluşturuyor. Tepkime sonunda kaç gram su oluşur?
- A) 18 g
- B) 14 g
- C) 16 g
- D) 32 g
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 18 g
Kütlenin korunumuna göre girenlerin toplam kütlesi ürünlerin toplam kütlesine eşittir: 2 + 16 = 18 g su oluşur.
Kolay
10Ayşe, kimyasal tepkimelerin yalnızca laboratuvarda değil, günlük yaşamda ve vücudumuzda da gerçekleştiğini öğreniyor. Aşağıdakilerden hangisi günlük yaşamda gerçekleşen bir kimyasal tepkimeye örnektir?
- A) Buzun erimesi
- B) Suyun kaynaması
- C) Besinlerin sindirilmesi
- D) Camın kırılması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Besinlerin sindirilmesi
Besinlerin sindirimi sırasında besinler farklı maddelere dönüşür; bu bir kimyasal tepkimedir. Erime, kaynama ve kırılma fiziksel değişimdir.
Kolay
11Bir kimyasal tepkimede tepkimeye giren maddeler yeni maddelere dönüşür. Tepkime sırasında aşağıdakilerden hangisi değişmez?
- A) Maddelerin kimyasal yapısı
- B) Atomların cinsi ve sayısı
- C) Maddelerin kimyasal özellikleri
- D) Maddelerin adları ve formülleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Atomların cinsi ve sayısı
Tepkimelerde atomlar yok olmaz, yeni atom da oluşmaz; yalnızca yeniden düzenlenir. Bu yüzden atomların cinsi ve sayısı korunur, maddelerin yapısı ise değişir.
Kolay
12Doğal gaz sobasında metan gazı oksijenle tepkimeye girer. Bu tepkime “metan + oksijen → karbondioksit + su” şeklinde gösterilir. Bu tepkimenin ürünleri hangileridir?
- A) Metan ve oksijen
- B) Karbondioksit ve su
- C) Metan ve su
- D) Oksijen ve karbondioksit
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Karbondioksit ve su
Tepkime sonunda oluşan maddelere ürün denir; okun sağındaki karbondioksit ve su bu tepkimenin ürünleridir. Metan ve oksijen tepkimeye giren maddelerdir.
Kolay
13Öğrenciler kimyasal tepkimenin tanımını yazmaya çalışıyor. Kimyasal tepkimeyi en doğru tanımlayan ifade hangisidir?
- A) Maddelerin yalnızca şeklinin ya da hâlinin değişmesi
- B) Maddelerin suda çözünerek gözden kaybolması
- C) Maddelerin kimyasal değişime uğrayarak yeni maddeler oluşturması
- D) Maddelerin küçük parçalara ayrılıp yeniden birleşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Maddelerin kimyasal değişime uğrayarak yeni maddeler oluşturması
Kimyasal tepkime, maddelerin kimyasal değişime uğrayarak yeni maddeler oluşturduğu süreçtir. Şekil ya da hâl değişimi fiziksel değişimdir.
Kolay
14Temizlik ürünlerinde kullanılan amonyağın formülü NH₃'tür. Bir amonyak molekülü hangi atomlardan oluşur?
- A) 1 azot ve 3 hidrojen atomundan
- B) 3 azot ve 1 hidrojen atomundan
- C) 1 azot ve 1 hidrojen atomundan
- D) 3 azot ve 3 hidrojen atomundan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 1 azot ve 3 hidrojen atomundan
NH₃ formülünde N'nin yanında sayı olmadığı için 1 azot, H'nin yanında 3 yazdığı için 3 hidrojen atomu bulunur.
Kolay
15Bahçede unutulan demir bir kürek zamanla paslanıyor. Paslanma bir kimyasal tepkimedir ve sonunda halk arasında pas denilen demir (III) oksit oluşur. Paslanma tepkimesinde tepkimeye giren maddeler hangileridir?
- A) Demir ve hidrojen
- B) Pas ve oksijen
- C) Pas ve su buharı
- D) Demir ve oksijen
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Demir ve oksijen
Demir, oksijen gazıyla tepkimeye girdiğinde demir (III) oksit, yani pas oluşur. Pas tepkimenin ürünüdür, giren madde değildir.
Kolay
16Bitki ve hayvan kalıntılarının binlerce yıl toprak altında sıkışmasıyla oluşan metan gazının formülü CH₄'tür. Bir metan molekülünde toplam kaç atom bulunur?
- A) 5
- B) 4
- C) 2
- D) 6
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 5
CH₄ formülünde 1 karbon ve 4 hidrojen atomu vardır; toplam 1 + 4 = 5 atom bulunur.
Kolay
17Bir laboratuvar dolabındaki üç şişenin etiketinde şu formüller yazıyor: H₂O, CO₂ ve C₆H₁₂O₆. Bu üç bileşiğin hepsinin yapısında bulunan element hangisidir?
- A) Karbon
- B) Hidrojen
- C) Oksijen
- D) Azot
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Oksijen
Bir bileşiğin formülü, bileşiğin hangi elementlerden oluştuğunu gösterir. Su (H₂O) hidrojen ve oksijenden, karbondioksit (CO₂) karbon ve oksijenden, glikoz (C₆H₁₂O₆) karbon, hidrojen ve oksijenden oluşur. Üçünde de bulunan element oksijendir; karbon suda, hidrojen karbondioksitte yoktur.
Kolay
18Öğretmen tahtaya yalnızca “NH₃” yazıyor ve öğrencilerden, başka hiçbir bilgi kullanmadan bu formülden öğrenilebilecekleri söylemelerini istiyor. Aşağıdaki bilgilerden hangisine yalnızca bu formüle bakılarak ulaşılamaz?
- A) Bileşiğin oda sıcaklığındaki fiziksel hâli
- B) Bileşiği oluşturan elementlerin türü
- C) Bir moleküldeki hidrojen atomu sayısı
- D) Bir moleküldeki toplam atom sayısı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bileşiğin oda sıcaklığındaki fiziksel hâli
Formül, bileşiğin hangi elementlerden oluştuğunu ve bir molekülde bu elementlerden kaçar atom bulunduğunu gösterir: NH₃ azot ve hidrojenden oluşur; bir molekülde 1 azot, 3 hidrojen, toplam 4 atom vardır. Bileşiğin oda sıcaklığında katı, sıvı ya da gaz olduğu ise formülden anlaşılamaz.
Orta
19Murat, aldığı bir meyve suyunun etiketinde "glikoz şurubu içerir" ifadesini görüyor ve glikozu araştırıyor. Glikozun bitkilerde fotosentezle üretilen bir şeker olduğunu ve formülünün C₆H₁₂O₆ olarak yazıldığını öğreniyor. Bir glikoz molekülüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yalnızca karbon ve hidrojenden oluşur.
- B) 6 karbon, 12 hidrojen, 6 oksijen atomu içerir.
- C) Toplam 3 atomdan oluşur.
- D) 12 karbon ve 6 hidrojen atomu içerir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 6 karbon, 12 hidrojen, 6 oksijen atomu içerir.
Formüldeki C, H ve O sembolleri elementleri, sağ alttaki sayılar ise o elementin moleküldeki atom sayısını gösterir: 6 C, 12 H, 6 O. "Toplam 3 atom" seçeneği, element sayısı ile atom sayısını karıştıran öğrencinin düştüğü yanılgıdır; molekülde 3 çeşit element, toplam 24 atom vardır.
Orta
20Arda, 21 g gri demir tozu ile 12 g sarı kükürt tozunu karıştırıp ağzı balonla kapatılmış bir deney tüpünde ısıtıyor. Isıtma sonunda tüpte siyah renkli, mıknatısa yapışmayan bir katı oluşuyor ve tüpte hiç demir ya da kükürt kalmıyor. Bu deneyle ilgili; I. Oluşan demir sülfürün kütlesi 33 g'dır. II. Oluşan madde, demirin mıknatısla çekilme özelliğini korumuştur. III. Renk değişimi, kimyasal tepkime olduğunu gösteren bir belirtidir. yargılarından hangileri doğrudur?
- A) Yalnız I
- B) I ve II
- C) I ve III
- D) II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: C) I ve III
Kapalı tüpte maddelerin tamamı tepkimeye girdiği için ürün 21 + 12 = 33 g'dır; renk değişimi de yeni madde oluştuğunun belirtisidir. Demir sülfür yeni bir madde olduğundan demirin mıknatısla çekilme özelliğini taşımaz; II'yi doğru sanan öğrenci tepkimeyi karışım oluşumuyla karıştırmıştır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.