8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük · Atatürk'ün Ölümü ve Sonrası

Demokrasi Yolunda Atılan Adımlar

çok partili hayat
dörtlü takrir
millî kalkınma partisi
demokrat parti
1946 seçimleri
açık oy gizli sayım
adnan menderes

Türkiye çok partili hayata kalıcı olarak nasıl geçti?

Çok partili hayata kalıcı geçiş, Türkiye'de II. Dünya Savaşı'ndan sonra yeni partilerin kurulması ve 1946'da ilk çok partili seçimin yapılmasıyla gerçekleşmiştir. Daha önceki iki çok partili hayat denemesi başarısız olmuştu. Savaştan sonra SSCB'nin Boğazlar üzerindeki istekleri Türkiye'yi Batı ile yakınlaşmaya yöneltti ve bunun için demokrasinin güçlenmesi gerekiyordu. Savaş yıllarının ekonomik sıkıntıları da tek parti yönetimine yönelik eleştirileri artırdı. 1945'te Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan, CHP içinde değişiklik isteyen Dörtlü Takrir'i verdi. Aynı yıl Nuri Demirağ Millî Kalkınma Partisini kurdu, 7 Ocak 1946'da ise Celal Bayar başkanlığında Demokrat Parti kuruldu. 21 Temmuz 1946'daki ilk çok partili seçimi CHP, 1950 seçimlerini ise Demokrat Parti kazandı. 1946 seçimi çok partili ilk seçimdir, ancak "açık oy, gizli sayım" yöntemiyle yapıldığı için tam anlamıyla demokratik sayılmaz.

Demokrasi Yolunda Atılan Adımlar: konu anlatımı ve özeti

II. Dünya Savaşı'ndan sonra Türkiye kalıcı olarak çok partili siyasi hayata geçti. Bu konu, bu geçişin nedenlerini ve ilk adımlarını anlatıyor.

Daha önceki iki çok partili hayat denemesi başarısız olmuştu.
Savaştan sonra SSCB'nin Boğazlar üzerindeki istekleri Türkiye'yi Batı ile yakınlaşmaya yöneltti; bunun için demokrasinin güçlenmesi gerekiyordu.
Savaş yıllarının ekonomik sıkıntıları tek parti yönetimine yönelik eleştirileri artırdı.
1945'te Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan CHP içinde değişiklik isteyen Dörtlü Takrir'i verdi.
Zaman çizelgesi: 1945'ten 1960'a çok partili hayata geçiş
1945'te Nuri Demirağ Millî Kalkınma Partisini kurdu; 7 Ocak 1946'da Celal Bayar başkanlığında Demokrat Parti kuruldu.
21 Temmuz 1946'da ilk çok partili seçim "açık oy, gizli sayım" yöntemiyle yapıldı ve CHP kazandı.
1950 seçimlerini Demokrat Parti kazandı; Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu. 27 Mayıs 1960 darbesiyle DP iktidarı sona erdi.

Unutma: 1946 seçimi çok partili ilk seçimdir ama açık oy ve gizli sayım yapıldığı için tam anlamıyla demokratik sayılmaz.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Kalıcı çok partili hayata geçişi nedenler ve adımlar olarak öğren.

Nedenler

Daha önceki iki deneme başarısız olmuştu; çok partili hayat isteği sürüyordu.
Savaş yıllarının ekonomik sıkıntıları tek parti yönetimine eleştirileri artırdı.
SSCB'nin Boğazlar üzerindeki istekleri Türkiye'yi Batı ile yakınlaşmaya yöneltti; bunun için demokrasinin güçlenmesi gerekiyordu.

Adımlar

1945: Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan, CHP içinde değişiklik isteyen Dörtlü Takrir'i verdi.
1945: Nuri Demirağ Millî Kalkınma Partisini kurdu.
7 Ocak 1946: Celal Bayar başkanlığında Demokrat Parti kuruldu.
21 Temmuz 1946: İlk çok partili seçim yapıldı, CHP kazandı.
1950: Demokrat Parti seçimi kazandı; Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu.

Günlük hayattan: Sınıfta herkesin önünde el kaldırarak oy vermek ile oyunu kâğıda yazıp sandığa atmak arasındaki farkı düşün; gizli oyda baskı hissetmezsin.

Sık yapılan hata: "1946 seçimi tam anlamıyla demokratikti." Doğrusu: Açık oy, gizli sayım yöntemiyle yapıldığı için tam demokratik sayılmaz.

Derinleş

Sınıfında küçük bir canlandırma yap: Bir konuda önce herkesin göreceği biçimde, sonra gizli oy kullanın ve sonuçları karşılaştırın. Oyların gizli olması seçmenin özgürlüğünü nasıl etkiler? 1946'dan bugüne seçimlerin güvenliğini ve gizliliğini sağlamak için hangi kuralların getirildiğini araştır.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
121 Temmuz 1946'daki seçimde seçmenler oylarını herkesin görebileceği biçimde kullandı. Oyların sayımı ise kamuoyuna kapalı olarak yapıldı ve bu uygulama seçimden sonra çok eleştirildi. Bu seçimde uygulanan yöntem hangisidir?
- A) Açık oy, gizli sayım
- B) Gizli oy, açık sayım
- C) Açık oy, açık sayım
- D) Gizli oy, gizli sayım
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Açık oy, gizli sayım
1946 seçimi açık oy, gizli sayım yöntemiyle yapılmıştır; bu nedenle tam anlamıyla adil sayılmaz. Gizli oy, açık sayım ise bunun tam tersidir ve 1950 seçiminde uygulanan demokratik yöntemdir.
Kolay
2Demokrat Parti'nin kurucuları arasında, Atatürk döneminde İş Bankasının ilk genel müdürü olarak tanınan ve 1937-1939 yılları arasında başbakanlık yapmış bir siyasetçi vardı. Partinin genel başkanlığına bu kişi seçildi. Demokrat Parti'nin kuruluşunda genel başkanlığa seçilen kişi kimdir?
- A) Celal Bayar
- B) Adnan Menderes
- C) Fuat Köprülü
- D) Refik Koraltan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Celal Bayar
Demokrat Parti dört milletvekilinin önderliğinde kurulmuş, genel başkanlığına Atatürk döneminde başbakanlık yapmış Celal Bayar seçilmiştir. Adnan Menderes de kuruculardandır ve 1950'de başbakan olmuştur, ancak partinin ilk genel başkanı değildir.
Kolay
3Dörtlü Takrir'i veren milletvekillerinin önderliğinde kurulan Demokrat Parti, Cumhuriyet tarihinin ilk çok partili genel seçiminden yaklaşık altı ay önce kurulmuştu. Parti, kuruluşundan kısa süre sonra yurt genelinde örgütlenerek bu seçime katıldı. Demokrat Parti hangi tarihte kurulmuştur?
- A) 9 Eylül 1923
- B) 12 Ağustos 1930
- C) 7 Ocak 1946
- D) 21 Temmuz 1946
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 7 Ocak 1946
İlk çok partili seçim 21 Temmuz 1946'da yapılmıştır; Demokrat Parti bundan yaklaşık altı ay önce, 7 Ocak 1946'da kurulmuştur. 21 Temmuz 1946 ise partinin kuruluş tarihi değil, katıldığı seçimin tarihidir.
Kolay
41945'te kurulan Millî Kalkınma Partisi, çok partili hayata geçiş sürecinde kurulan ilk muhalefet partisiydi. Kurucusu, daha önce demiryolu yapımı ve bir uçak fabrikası kurması gibi girişimleriyle tanınan bir iş insanıydı. Bu partiyi kuran kişi kimdir?
- A) Celal Bayar
- B) Nuri Demirağ
- C) Fethi Okyar
- D) Kâzım Karabekir
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Nuri Demirağ
Millî Kalkınma Partisi 1945'te demiryolu ve uçak fabrikası girişimleriyle tanınan iş insanı Nuri Demirağ tarafından kurulmuştur. Celal Bayar da ekonomiyle ilgili görevler üstlenmiştir, ancak o 1946'da Demokrat Parti'yi kurmuştur.
Kolay
521 Temmuz 1946'da yapılan seçimde Demokrat Parti 65, bağımsızlar 7 milletvekili kazanmış; bir parti ise 390 milletvekiliyle Meclis'e girmiştir. 1946 seçimini kazanan parti hangisidir?
- A) Demokrat Parti
- B) Cumhuriyet Halk Partisi
- C) Millî Kalkınma Partisi
- D) Serbest Cumhuriyet Fırkası
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Cumhuriyet Halk Partisi
1946 seçimini 390 milletvekiliyle CHP kazanmıştır. Demokrat Parti 65 milletvekiliyle Meclis'e girerek ilk kez muhalefet partisi olarak yer almıştır.
Kolay
61950 yılında yapılan genel seçimlerin ardından Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes ise başbakan olmuştur. 1950 seçimlerini kazanan parti hangisidir?
- A) Cumhuriyet Halk Partisi
- B) Millî Kalkınma Partisi
- C) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
- D) Demokrat Parti
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Demokrat Parti
1950 seçimlerini Demokrat Parti kazanmış ve partinin önde gelenleri cumhurbaşkanı ile başbakan olmuştur. CHP ise bu seçimden sonra iktidarı bırakmıştır.
Kolay
7Demokrat Parti'nin kurulmasının ardından ülkede pek çok siyasi parti kurulmuş ve bu partilerin katılımıyla Cumhuriyet tarihinin ilk çok partili seçimi yapılmıştır. Bu seçim hangi tarihte yapılmıştır?
- A) 21 Temmuz 1946
- B) 7 Ocak 1946
- C) 14 Mayıs 1950
- D) 27 Mayıs 1960
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 21 Temmuz 1946
Cumhuriyet tarihinin ilk çok partili seçimi 21 Temmuz 1946'da yapılmıştır. 7 Ocak 1946 ise Demokrat Parti'nin kuruluş tarihidir.
Kolay
8Ders kitabına göre Rusya, tarih boyunca Boğazlara sahip olmayı hedeflemiş; bu amacını gerçekleştirmek için önce Osmanlı Devleti'ni, sonra Türkiye Cumhuriyeti'ni tehdit etmiştir. Kitaba göre Rusya'nın Boğazlara sahip olmak istemesinin nedeni nedir?
- A) Kuzey Kutbu'na ulaşabilmek
- B) Balkanlardan çekilmek
- C) Türkiye ile ittifak kurmak
- D) Sıcak denizlere inebilmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sıcak denizlere inebilmek
Kitap, Rusya'nın sıcak denizlere inebilmek için Boğazlara sahip olmayı hedeflediğini belirtir. Rusya'nın Türkiye'yi tehdit etmesi, ittifak kurma amacıyla bağdaşmaz.
Kolay
91950'de iktidara gelen Demokrat Parti on yıl boyunca ülkeyi yönetmiştir. Partinin iktidarı bir askerî darbeyle sona ermiştir. Demokrat Parti iktidarını sona erdiren askerî darbe hangi tarihte yapılmıştır?
- A) 27 Mayıs 1960
- B) 21 Temmuz 1946
- C) 14 Mayıs 1950
- D) 15 Temmuz 2016
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 27 Mayıs 1960
Demokrat Parti iktidarı 27 Mayıs 1960 askerî darbesiyle sona ermiştir. 15 Temmuz 2016 ise FETÖ'nün başarısız darbe girişiminin tarihidir.
Kolay
101945'te dört CHP milletvekili, parti içinde bazı değişiklikler isteyen ve tarihe “Dörtlü Takrir” adıyla geçen bir önerge vermiştir. Aşağıdakilerden hangisi bu önergeyi veren milletvekilleri arasında yer almaz?
- A) Adnan Menderes
- B) Fuat Köprülü
- C) İsmet İnönü
- D) Refik Koraltan
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İsmet İnönü
Dörtlü Takrir'i Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan vermiştir. İsmet İnönü ise o dönemde cumhurbaşkanı ve CHP'nin genel başkanıydı.
Kolay
11Adnan Menderes yedek subay eğitimi almış, ancak hastalığı nedeniyle Birinci Dünya Savaşı'na katılamamıştır. Kurtuluş Savaşı'nda gösterdiği başarılardan ötürü ise bir madalyaya layık görülmüştür. Menderes'e verilen bu madalya hangisidir?
- A) Nobel Barış Ödülü
- B) İstiklal Madalyası
- C) Olimpiyat Madalyası
- D) Sanat Ödülü
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İstiklal Madalyası
Ders kitabına göre Menderes Kurtuluş Savaşı'ndaki başarıları nedeniyle İstiklal Madalyası almaya layık görülmüştür. Diğer seçenekler askerî başarılar için verilen ödüller değildir.
Kolay
12Ders kitabına göre 1950 seçimleri hilesiz ve sorunsuz bir biçimde yapılmış, sonunda Demokrat Parti iktidara gelmiştir. Bu seçim tarihte özel bir adla anılmaktadır. 1950 seçimleri için kullanılan bu ad hangisidir?
- A) Dörtlü Takrir
- B) Açık Oy Gizli Sayım
- C) Beyaz Devrim
- D) Millî Korunma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Beyaz Devrim
Kitapta 1950 seçimlerinin “Beyaz Devrim” olarak adlandırıldığı belirtilir. Açık oy gizli sayım ise 1946 seçiminde uygulanan yöntemin adıdır.
Kolay
13Dörtlü Takrir'i veren milletvekillerinin önderliğinde yeni bir parti kurulmuş ve Celal Bayar bu partinin genel başkanı seçilmiştir. Demokrat Parti hangi tarihte kurulmuştur?
- A) 18 Temmuz 1945
- B) 7 Ocak 1946
- C) 21 Temmuz 1946
- D) 11 Kasım 1938
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 7 Ocak 1946
Demokrat Parti 7 Ocak 1946'da kurulmuştur. 18 Temmuz 1945 ise Millî Kalkınma Partisi'nin kurulduğu tarihtir.
Kolay
14Ders kitabında Adnan Menderes'in hayatı anlatılırken onun 1899 yılında doğduğu, daha sonra da 1931'de doğduğu ilin milletvekili seçildiği belirtilir. Adnan Menderes hangi ilde doğmuştur?
- A) Aydın
- B) İzmir
- C) Kütahya
- D) Ankara
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Aydın
Menderes 1899'da Aydın'da doğmuş ve 1931'de CHP Aydın milletvekili seçilmiştir. Kütahya ise DP'den milletvekili olarak Meclis'e girdiği ildir.
Kolay
15Ders kitabına göre Mecliste bir yasa tasarısı görüşülürken Aydın milletvekili Adnan Menderes tasarıyı sert bir dille eleştirmiş, bu da parti içinde derin tartışmalara yol açmıştır. Menderes'in eleştirdiği yasa tasarısı hangi konuyla ilgilidir?
- A) Harf değişikliği
- B) Kadınlara seçme hakkı
- C) Soyadı alınması
- D) Toprak reformu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Toprak reformu
Menderes'in eleştirdiği tasarı toprak reformu (toprak kanunu) tasarısıdır. Harf değişikliği ve Soyadı Kanunu ise Atatürk döneminde yapılmış inkılaplardır.
Kolay
16Adnan Menderes, 1931 yılında CHP Aydın milletvekili seçildikten sonra bir yükseköğretim kurumuna girmiş ve 1935 yılında buradan mezun olmuştur. Menderes'in mezun olduğu yükseköğretim kurumu hangisidir?
- A) Harbiye Mektebi
- B) Tıp Fakültesi
- C) Ankara Hukuk Fakültesi
- D) Köy Enstitüsü
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ankara Hukuk Fakültesi
Ders kitabına göre Menderes milletvekiliyken Ankara Hukuk Fakültesine girmiş ve 1935'te mezun olmuştur. Harbiye askerî bir okuldur; Menderes orada öğrenim görmemiştir.
Kolay
171950 seçimlerinden sonra CHP, iktidarı Demokrat Parti'ye bırakmıştır. Demokrat Parti'nin on yıllık iktidarı ise 27 Mayıs 1960'ta sona ermiştir. İktidarın 1960'taki el değiştirmesini 1950'dekinden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Seçim sonucuyla değil, askerî darbeyle gerçekleşmesi
- B) Çok partili dönemde değil, tek partili dönemde yaşanması
- C) Meclis kararıyla değil, halk oylamasıyla gerçekleşmesi
- D) Barış yıllarında değil, bir dünya savaşı sırasında yaşanması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Seçim sonucuyla değil, askerî darbeyle gerçekleşmesi
1950'de iktidar, seçim sonucunda CHP'den Demokrat Parti'ye geçmiştir. 1960'ta ise Demokrat Parti iktidarı 27 Mayıs askerî darbesiyle sona erdirilmiştir. İki olay da çok partili dönemde ve dünya savaşı bittikten sonra yaşanmıştır; 1960'ta bir halk oylamasıyla iktidar değişmemiştir.
Kolay
18Ders kitabında 1946 seçimi için “millet iradesi tamamen olmasa da sandığa yansımış” denilmektedir. Bu cümlede geçen “millet iradesinin sandığa yansıması” ifadesi aşağıdakilerden hangisini anlatır?
- A) Meclisin, seçim yapılmadan yeniden oluşturulması
- B) Partilerin, seçime ortak bir listeyle katılması
- C) Seçim sonuçlarının, oylar sayılmadan ilan edilmesi
- D) Halkın, kendisini yönetecek olanları oyuyla belirlemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Halkın, kendisini yönetecek olanları oyuyla belirlemesi
İrade istek ve karar demektir; milletin iradesinin sandığa yansıması, halkın kendisini yönetecek olanları oy vererek belirlemesidir. Kitap, 1946 seçimi açık oy ve gizli sayımla yapıldığı için bu yansımanın “tamamen” gerçekleşmediğini belirtir. Öteki seçeneklerde halkın oyuyla karar vermesi söz konusu değildir.
Orta
19II. Dünya Savaşı'ndan sonra Türkiye, ABD ve Batı Avrupa ülkeleriyle yakınlaşmaya ve demokratik sistemini güçlendirmeye yöneldi. Bu yönelişte, savaştan sonra kuzeydeki büyük komşusunun Türkiye'den bazı isteklerde bulunması etkili oldu. Bu dış gelişme hangisidir?
- A) SSCB'nin Boğazlar üzerindeki istekleri
- B) İtalya'nın Habeşistan'a saldırması
- C) Musul sorununun çözüme kavuşması
- D) Hatay'ın Türkiye'ye katılması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) SSCB'nin Boğazlar üzerindeki istekleri
SSCB 1945'te Türkiye ile dostluk antlaşmasını yenilemeyeceğini bildirmiş, Boğazlarda üs istemiştir; Türkiye de bu baskıya karşı Batı ile iş birliğine yönelmiştir. İtalya'nın Habeşistan'a saldırması da bir dış tehditti, ancak 1935'te, savaştan önce yaşanmıştır.
Orta
201946 seçimi Cumhuriyet tarihinin ilk çok partili seçimiydi; seçime CHP'nin yanında Demokrat Parti de katıldı ve kadınlar da oy kullandı. Yine de birçok tarihçi bu seçimi tam anlamıyla demokratik saymaz. Bunun nedeni hangisidir?
- A) Seçime yalnızca tek partinin katılması
- B) Seçmenin oyunu gizlice kullanamaması
- C) Kadınların oy kullanamaması
- D) Seçim sonuçlarının açıklanmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Seçmenin oyunu gizlice kullanamaması
Oyların açıkça verilip gizlice sayılması, seçmenin baskı altında kalmadan oy vermesini ve sonuçların denetlenmesini zorlaştırmıştır. Kadınların oy kullanamadığı yorumu yanlıştır; kadınlar 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkını almıştı.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.