9. Sınıf Biyoloji · Yaşam
İnorganik Moleküller
- su
- mineraller
- kohezyon
- adezyon
- çözücülük
- hidrojen bağı
- inorganik molekül
İnorganik moleküller nelerdir ve canlılar için önemi nedir?
İnorganik moleküller, genellikle karbon iskeleti içermeyen su, mineraller ve tuzlardır; enerji vermeseler de hücre yapısının ve yaşamsal tepkimelerin vazgeçilmez parçalarıdır. Su, hücrede en çok bulunan moleküldür; Dünya yüzeyinin yaklaşık %75’i suyla kaplıdır, ama bu suyun yalnız yaklaşık %3’ü tatlı sudur. Su molekülü polardır ve moleküller arasında hidrojen bağları kurulur. Su moleküllerinin birbirini çekmesine kohezyon, başka yüzeylere tutunmasına adezyon denir; ikisi birlikte suyun bitkide köklerden yapraklara yükselmesine yardım eder. Su iyi bir çözücüdür, besin ve atıkları taşır; öz ısısı yüksek olduğu için vücut sıcaklığını dengeler. Mineraller vücutta üretilemez, besinle alınır: kalsiyum kemik ve dişlere, demir hemoglobine, iyot tiroit hormonlarına katılır. Tuzlar suda iyonlarına ayrışarak ozmotik basıncı ve pH dengesini korur. İnorganik moleküller sindirilmeden doğrudan emilir.
İnorganik Moleküller: konu anlatımı ve özeti
İnorganik moleküller genellikle karbon iskeleti içermeyen su, mineraller ve tuzlardır. Basit görünseler de hücre yapısının ve yaşamsal tepkimelerin vazgeçilmez parçalarıdır.
- Su, hücrede en çok bulunan moleküldür. Dünya yüzeyinin yaklaşık %75'i suyla kaplıdır, ama bu suyun sadece yaklaşık %3'ü tatlı sudur.
- Su molekülü (H2O) polardır; moleküller arasında hidrojen bağları kurulur. Bu yapı suyun özel özelliklerini açıklar.
- Kohezyon, su moleküllerinin birbirini çekmesidir (yüzey gerilimi). Adezyon, suyun başka yüzeylere tutunmasıdır; kohezyon ve adezyon birlikte suyun bitkide köklerden yapraklara yükselmesine yardım eder.
- Su iyi bir çözücüdür; besin ve atıkların taşınmasını, kimyasal tepkimelerin gerçekleşmesini sağlar. Öz ısısı yüksektir, bu yüzden vücut sıcaklığının dengelenmesine katkı yapar.
- Mineraller vücutta üretilemez, besinle alınmalıdır. Örneğin kalsiyum kemik ve dişlerin yapısına, demir hemoglobine, iyot tiroit hormonlarına katılır; sodyum ve potasyum sinir iletiminde görev alır.
- Tuzlar suda iyonlarına ayrışarak hücrenin su dengesini (ozmotik basıncı) ve pH dengesini korumaya yardım eder.
Unutma: İnorganik moleküller sindirilmeden doğrudan emilir ve enerji vermez; enerji kaynağı sanmak sık yapılan bir hatadır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
İnorganik molekülleri hücrenin "altyapısı" gibi düşünebilirsin: Enerji vermezler ama onlarsız hiçbir sistem çalışmaz.
- Su: Hücrenin en bol molekülüdür. Moleküllerin birbirini çekmesi (kohezyon) ve yüzeylere tutunması (adezyon) sayesinde su, bitkide ince borulardan yukarı tırmanabilir.
- Mineraller: Vücut üretemez, besinle almak gerekir. Kalsiyum kemiğe, demir kandaki hemoglobine, iyot tiroit hormonuna katılır.
- Tuzlar: Suda iyonlarına ayrılır, hücrenin su ve pH dengesini korur.
Günlük hayattan: Su dolu bir bardağın ağzından suyun biraz taşıp yine de dökülmemesi, yüzey geriliminin (kohezyonun) sonucudur.
Sık yapılan hata: "Maden suyu içtim, mineraller bana enerji verdi." Doğrusu: Mineraller ve su sindirilmeden emilir ve enerji vermez; düzenleyici ve yapıcı görev yapar. Enerjiyi karbohidrat, yağ ve proteinler sağlar.
Derinleş
Suyun öz ısısının yüksek olması, deniz kenarındaki şehirlerde gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkını nasıl etkiler? Coğrafya dersindeki iklim bilgisiyle birlikte düşünerek bir kıyı şehri ile bir iç bölge şehrinin günlük sıcaklık değişimini karşılaştır. Sonra aynı özelliğin vücut sıcaklığını korumadaki rolünü açıkla. Dünya'daki tatlı suyun yalnızca küçük bir bölümünün kullanılabilir olduğunu düşünerek okulunda su tasarrufu için ölçülebilir bir öneri geliştir.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.9.1.5İnorganik moleküllerin önemi hakkında bilimsel çıkarım yapabilme
- a) İnorganik moleküllerin özelliklerini tanımlar.
- c) İnorganik moleküllerin önemiyle ilgili verileri yorumlar ve değerlendirir.
Bu konuda neler var?
- Suyun Yapısı ve Önemi
- Suyun Genel Özellikleri
- Mineraller
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Mutfakta yemek hazırlayan Sena, tezgâhtaki maddeleri iki gruba ayırıyor. Birinci gruba canlı hücrelerde üretilen ve yapısında karbon zinciri bulunan maddeleri, ikinci gruba ise canlılar tarafından üretilmeyip doğadan hazır alınan maddeleri koyuyor. Aşağıdakilerden hangisi Sena'nın ikinci grubuna girer?
- A) Glikoz
- B) Nişasta
- C) Zeytinyağı
- D) Yumurta akı
- E) Sofra tuzu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sofra tuzu
Sofra tuzu canlılar tarafından üretilmeyen, hazır alınan inorganik bir maddedir. Glikoz suda tuz gibi kolayca çözünen beyaz bir toz olduğu için inorganik sanılabilir; ancak glikoz bitkilerde fotosentezle üretilen, karbon zincirli organik bir moleküldür.
Kolay
2Halsizlik ve çabuk yorulma şikâyetiyle doktora giden Gül'ün kan tahlilinde hemoglobin değerinin düşük olduğu görülüyor. Doktor, kırmızı et, mercimek ve kuru baklagiller gibi besinleri daha sık tüketmesini öneriyor. Doktorun önerisi en çok hangi mineralin eksikliğini gidermeye yöneliktir?
- A) Demir
- B) Kalsiyum
- C) İyot
- D) Sodyum
- E) Flor
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Demir
Demir, oksijen taşıyan hemoglobinin yapısına katılır; eksikliğinde hemoglobin düşer ve halsizlik görülür. Kalsiyum da kanla ilgili görevler üstlenir; ancak kalsiyum pıhtılaşma ve kemik yapısında rol oynar, hemoglobinin yapısına katılmaz.
Kolay
3Bir etkinlikte öğrenciler su moleküllerini temsil eden mıknatıslı toplar kullanıyor. Her topun oksijen ucu kısmen negatif, hidrojen uçları kısmen pozitif yüklü olacak biçimde boyanmış; toplar masaya döküldüğünde zıt uçlarından birbirine yapışıp kümeler oluşturuyor. Modeldeki topların birbirine yapışması su molekülleri arasındaki hangi bağı temsil eder?
- A) Peptit bağı
- B) Hidrojen bağı
- C) Glikozit bağı
- D) Ester bağı
- E) Fosfodiester bağı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hidrojen bağı
Bir su molekülünün kısmen pozitif hidrojeni ile komşu molekülün kısmen negatif oksijeni arasında hidrojen bağı kurulur. Peptit bağı da molekülleri birleştiren bir bağdır; ancak yalnızca amino asitler arasında kurulur ve su molekülleri arasında oluşmaz.
Kolay
4Yaz öğlesinde kumsalda yürüyen Efe, kumun ayaklarını yaktığını ama deniz suyunun serin olduğunu fark ediyor. Akşam olduğunda ise kum hızla soğurken deniz suyunun hâlâ ılık kaldığını görüyor. Suyun bu davranışına yol açan özelliği canlılar için hangi açıdan önemlidir?
- A) Hücrelere doğrudan kimyasal enerji sağlar.
- B) Vücut sıcaklığının hızla değişmesini önler.
- C) Besinleri enzim olmadan tek başına sindirir.
- D) Kanın damar içinde pıhtılaşmasını sağlar.
- E) Hücre zarının temel yapısını oluşturur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Vücut sıcaklığının hızla değişmesini önler.
Suyun öz ısısı yüksek olduğu için ısınması ve soğuması uzun sürer; vücudun büyük kısmı su olduğundan vücut sıcaklığı ani değişimlere karşı korunur. Suyun hücrelere enerji sağladığı düşünülebilir; oysa su enerji vermez, enerji besinlerin solunumla parçalanmasından elde edilir.
Kolay
5Bir hücrenin içeriği incelendiğinde en çok bulunan molekülün belirlenmesi isteniyor. Bu molekül hangisidir?
- A) Protein
- B) Yağ
- C) Su
- D) Glikoz
- E) DNA
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Su
Su hücrede en çok bulunan moleküldür ve hücre yapısının büyük kısmını oluşturur. Proteinler önemli yapı molekülleridir ama miktarca sudan azdır.
Kolay
6Bir coğrafya öğretmeni “Dünya yüzeyinin yaklaşık %75'i sularla kaplıdır.” diyor. Biyoloji öğretmeni ise bu suların yalnızca küçük bir kısmının tatlı su olduğunu ekliyor. Dünyadaki suların yaklaşık yüzde kaçı tatlı sudur?
- A) %25
- B) %50
- C) %75
- D) %3
- E) %97
Cevabı göster
Doğru cevap: D) %3
Dünyadaki suların yaklaşık %97'si okyanus ve denizlerdeki tuzlu sudur, tatlı su ise yalnızca yaklaşık %3'tür. %75 Dünya yüzeyinin suyla kaplı olan kısmını gösterir.
Kolay
7Bir öğrenci, hücrelerde bulunan molekülleri organik ve inorganik olarak iki listeye ayırıyor. Aşağıdaki gruplardan hangisinin tamamı inorganik moleküller listesine yazılmalıdır?
- A) Su, mineraller, tuzlar
- B) Su, proteinler, yağlar
- C) Karbohidratlar, tuzlar, su
- D) Nükleik asitler, mineraller, su
- E) Yağlar, karbohidratlar, proteinler
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Su, mineraller, tuzlar
Su, mineraller ve tuzlar genellikle karbon iskeleti içermeyen inorganik moleküllerdir. Proteinler, yağlar, karbohidratlar ve nükleik asitler ise organik moleküllerdir.
Kolay
8Su molekülü bir oksijen ve iki hidrojen atomundan oluşur. Oksijen atomu paylaşılan elektronları kendine daha çok çeker. Bu durumun su molekülüne kazandırdığı özellik hangisidir?
- A) Karbon iskeleti
- B) Enerji depolama
- C) Yağda çözünme
- D) Büyük molekül olma
- E) Polar yapı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Polar yapı
Oksijenin elektronları daha çok çekmesiyle su molekülü asimetrik, yani polar bir yapı kazanır. Su karbon iskeleti içermez ve enerji depolamaz.
Kolay
9Zeynep bir cam lamın üzerine birkaç damla su koyup ikinci bir lamı üstüne yerleştiriyor. Lamları birbirinden ayırmakta zorlanıyor. Bu deneyde suyun cam yüzeylere tutunmasını sağlayan özellik hangisidir?
- A) Öz ısı
- B) Çözücülük
- C) Donma
- D) Adezyon
- E) Buharlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Adezyon
Suyun farklı moleküllere, burada cama tutunması adezyondur. Öz ısı suyun ısındığında sıcaklığının yavaş değişmesiyle ilgilidir.
Kolay
10Büyüme çağındaki çocuklara süt, yoğurt ve peynir gibi besinler önerilir. Bu besinlerde bol bulunan ve kemik ile dişlerin yapısına katılan mineral hangisidir?
- A) İyot
- B) Demir
- C) Potasyum
- D) Sodyum
- E) Kalsiyum
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kalsiyum
Kalsiyum kemik ve dişlerin yapısına katılır. Demir hemoglobinin, iyot ise tiroit hormonlarının yapısında yer alır.
Kolay
11Emre beş bardak suya ayrı ayrı tuz, şeker, bal, un ve kahve koyup karıştırıyor. Bazı maddelerin suda gözle görülmez hâle geldiğini gözlemliyor. Emre bu deneyle suyun hangi özelliğini inceliyor?
- A) Kohezyon
- B) Öz ısı
- C) Çözücülük
- D) Adezyon
- E) Yoğunluk
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çözücülük
Maddelerin suya karışıp gözle görülmez hâle gelmesi suyun çözücülük özelliğiyle ilgilidir. Kohezyon su moleküllerinin birbirini çekmesidir, maddelerin çözünmesini açıklamaz.
Kolay
12Mehmet, vücudun ihtiyaç duyduğu bir mineralin eksik olduğu bir dönemde vücudun bu minerali kendisinin üretip üretemeyeceğini merak ediyor. Mehmet'in sorusunun doğru cevabı hangisidir?
- A) Mineraller karaciğerde sentezlenir.
- B) Mineraller güneş ışığıyla deride üretilir.
- C) Mineraller vücutta üretilemez; besinlerle alınmalıdır.
- D) Mineraller proteinler parçalanınca oluşur.
- E) Mineraller yalnızca uyku sırasında üretilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mineraller vücutta üretilemez; besinlerle alınmalıdır.
Mineraller vücutta üretilemez, bu yüzden besinlerle dışarıdan alınmaları gerekir. Proteinlerin parçalanması amino asitleri oluşturur, mineralleri değil.
Kolay
13Bir hücrede gerçekleşen kimyasal tepkimelerin ve enzimlerin düzgün çalışabilmesi için bir inorganik molekülün bulunması gerekir. Bu molekül hangisidir?
- A) Nişasta
- B) Yağ
- C) Glikojen
- D) Protein
- E) Su
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Su
Su metabolik tepkimelerin gerçekleşmesi ve enzimlerin düzgün çalışması için gereklidir. Nişasta, yağ, glikojen ve protein organik moleküllerdir.
Kolay
14Bir market rafında “iyotlu tuz” yazan paketler bulunuyor. Sağlık uzmanları, iyotlu tuz kullanımının vücudun önemli bir hormon grubunun üretimi için gerekli olduğunu belirtiyor. İyot hangi hormonların yapısına katılır?
- A) Büyüme hormonları
- B) Sindirim enzimleri
- C) Kas proteinleri
- D) Tiroit hormonları
- E) Kemik dokusu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tiroit hormonları
İyot minerali tiroit hormonlarının yapısına katılır. Kemik dokusunun yapısına katılan başlıca mineral kalsiyumdur.
Kolay
15Can, ağzına kadar su dolu bir bardağa birkaç madenî parayı yavaşça bırakıyor. Su taşmıyor, bardağın üstünde kubbe biçiminde bir su tabakası oluşuyor. Bu gözlem suyun hangi özelliğiyle açıklanır?
- A) Çözücülük
- B) Yüksek öz ısı
- C) Kohezyon
- D) Adezyon
- E) Tuzluluk
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kohezyon
Su molekülleri birbirini çektiği için yüzeyde gergin bir tabaka oluşur ve su kubbe biçiminde durur; bu kohezyondur. Adezyon ise suyun başka yüzeylere tutunmasıdır.
Kolay
16Elif bir bardak su içiyor. Biyoloji öğretmeni, içilen suyun bağırsaklardan kana geçmeden önce küçük parçalara ayrılması gerekip gerekmediğini soruyor. Doğru cevap hangisidir?
- A) Su önce sindirilip glikoza dönüşür.
- B) Su midede proteinlere dönüştürülür.
- C) Su emilmeden önce yağ asitlerine ayrılır.
- D) Su sindirilmeden doğrudan emilir.
- E) Su bağırsakta mineral molekülleri oluşturur.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Su sindirilmeden doğrudan emilir.
Su gibi inorganik moleküller sindirilmeden doğrudan emilir. Glikoza ya da yağ asitlerine ayrılmak organik moleküllerin sindirimine aittir.
Kolay
17Yağmurdan sonra pencere camında asılı kalan bir su damlası inceleniyor: I. Damladaki su molekülleri dağılmadan bir arada kalıyor. II. Damla, cam yüzeye tutunduğu için hemen aşağı akmıyor. Bu iki durumu sağlayan özellikler sırasıyla aşağıdakilerden hangileridir?
- A) I. Adezyon – II. Kohezyon
- B) I. Kohezyon – II. Çözücülük
- C) I. Kohezyon – II. Adezyon
- D) I. Öz ısı – II. Adezyon
- E) I. Adezyon – II. Öz ısı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) I. Kohezyon – II. Adezyon
Kohezyon, aynı tür moleküllerin (su moleküllerinin) birbirini çekmesidir; damlanın dağılmadan bir arada kalmasını sağlar. Adezyon, farklı moleküllerin birbirini çekmesidir; suyun cam yüzeye tutunmasını sağlar. Çözücülük ve öz ısı (ısı tutma kapasitesi) suyun başka özellikleridir ve bu iki gözlemi açıklamaz.
Kolay
18Bir öğrenci, minerallerin iki genel özelliğini örneklerle ayırt etmeye çalışıyor: canlının yapısına katılma ve yaşamsal olayların düzenlenmesinde görev alma. Aşağıdaki örneklerden hangisi, minerallerin yaşamsal olayların düzenlenmesinde görev almasını gösterir?
- A) Sodyum ve potasyumun sinir iletiminde görev alması
- B) Kalsiyumun kemik ve dişlerin yapısına katılması
- C) Demirin hemoglobinin yapısına katılması
- D) Minerallerin sindirilmeden kana geçebilmesi
- E) Minerallerin vücutta üretilememesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sodyum ve potasyumun sinir iletiminde görev alması
Sodyum ve potasyum sinir iletiminin gerçekleşmesinde görev alır; bu, bir yaşamsal olayın düzenlenmesine katkıdır. Kalsiyumun kemik ve dişlere, demirin hemoglobine katılması minerallerin yapıya katılma özelliğine örnektir. Minerallerin sindirilmeden emilmesi ve vücutta üretilememesi ise genel özellikleridir, bir düzenleme görevi değildir.
Orta
19Çok terleyen sporculara, içine az miktarda tuz eklenmiş içecekler veriliyor. Bu içeceklerdeki tuzlar vücut sıvılarında iyonlarına ayrışarak hücrelere ulaşıyor ve hücre içi sıvının bileşimini düzenliyor. Tuzların hücre içi sıvılarda iyonlarına ayrışmasının hücre için önemi hangisidir?
- A) Su ve pH dengesinin korunmasına yardım etmesi
- B) Hücreye doğrudan ATP enerjisi kazandırması
- C) Kalıtsal bilginin taşınmasını sağlaması
- D) Hücre zarının temel yapısını oluşturması
- E) Protein sentezini tek başına yapması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Su ve pH dengesinin korunmasına yardım etmesi
Tuzlardan oluşan iyonlar hücre içi ile dışı arasındaki su geçişini ve ortamın pH değerini düzenler. Sporcu içeceği akla enerji getirdiği için iyonların ATP sağladığı düşünülebilir; oysa iyonlar enerji vermez, enerji besinlerin solunumla parçalanmasından gelir.
Orta
20Bir göletin kenarında oturan Hakan, uzun ince bacaklı küçük böceklerin su yüzeyinde batmadan yürüdüğünü görüyor. Göletin, yakındaki bir çeşmeden deterjanlı suyun aktığı bölümünde ise aynı böceklerin battığını fark ediyor. Böceklerin temiz su yüzeyinde batmadan yürüyebilmesi suyun hangi özelliğiyle açıklanır?
- A) Adezyonla böceğin bacaklarına tutunması
- B) Öz ısısının çok yüksek olması
- C) Birçok maddeyi iyi çözebilmesi
- D) Donunca yoğunluğunun azalması
- E) Kohezyonun oluşturduğu yüzey gerilimi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kohezyonun oluşturduğu yüzey gerilimi
Yüzeydeki su molekülleri birbirini kohezyonla çekerek ince bir zar gibi davranır; bu yüzey gerilimi böceği taşır. Deterjan yüzey gerilimini azalttığı için böcekler batmıştır. Adezyon da hidrojen bağıyla ilgilidir; ancak suyun başka yüzeylere tutunmasıdır, su yüzeyinin taşıyıcı olmasını açıklamaz.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Biyoloji örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.