Eski Çağ’da Hukuk

hukuk
kısas
urkagina kanunları
hammurabi kanunları
12 levha kanunları
töre
kurultay
yazılı hukuk

Eski Çağ'da hukuk kuralları nasıl oluşturuldu?

Eski Çağ'da hukuk, toplum içinde düzeni sağlamak, insanları ve mülkiyeti korumak için konulan kuralların bütünüydü. Her medeniyet kendi inancına ve yaşam biçimine göre yazılı ya da yazısız hukuk kuralları geliştirdi. Mezopotamya'da hukukun kaynağı dindi ve Lagaş kralı Urkagina bilinen ilk yazılı kanunları hazırladı. Babil kralı Hammurabi'nin 282 maddelik kanunlarında kısasa kısas ilkesi ve ağır cezalar öne çıkar. Mısır'da kanun yapmak firavunun göreviydi, ancak kanun metinleri günümüze ulaşmamıştır. Hititler 200 kadar maddelik kanunlarını kil tabletlere yazdı ve cezalar çoğunlukla tazminat ve para cezasıydı. Roma'da hazırlanan 12 Levha Kanunları modern hukukun temellerinden biri sayılır. Türkistan'da ise yazısız töre hukuku uygulandı; kurallar kurultayda belirlenir, kağan dâhil herkes töreye uyardı. Töre hukukunda eşit suça eşit ceza ilkesi geçerliydi.

Eski Çağ’da Hukuk: konu anlatımı ve özeti

Hukuk, toplum içinde düzeni sağlamak, insanları ve mülkiyeti korumak için konulan kuralların bütünüdür. Eski Çağ'da her medeniyet kendi inancı ve yaşam biçimine göre yazılı ya da yazısız hukuk kuralları geliştirdi.

Mezopotamya: Hukukun kaynağı dindi ve krallar tanrılar adına yönettiğine inanıyordu. Lagaş kralı Urkagina bilinen ilk yazılı kanunları hazırladı. Babil kralı Hammurabi'nin çivi yazısıyla yazdırdığı 282 maddelik kanunlarında kısasa kısas ilkesi ve ağır cezalar öne çıkar.
Mısır: Firavun kanun yapmak ve adaleti sağlamakla görevliydi. Kanun metinleri günümüze ulaşmamıştır; ilkeleri sözleşmelerden öğrenilmiştir.
Anadolu: Hititler 200 kadar maddelik kanunlarını kil tabletlere yazdı ve zamanla güncelledi. Mezopotamya'dan farklı olarak cezalar çoğunlukla tazminat ve para cezasıydı; tarımsal üretimi korumaya önem verildi.
Avrupa: Atina'da Solon, Sparta'da Likurgus kanun koyucu olarak öne çıktı. Roma'da soylular ile halk arasındaki mücadeleler sonucunda hazırlanan 12 Levha Kanunları, modern hukukun temellerinden biri sayılır. Yine de cezalar kişinin köle ya da yurttaş olmasına göre değişebiliyordu.
Türkistan: Türkler yazısız töre hukukunu uyguladı. Töre kuralları kurultayda belirlenir, kağan dâhil herkes töreye uymak zorundaydı. Eşit suça eşit ceza ilkesi geçerliydi; konargöçer yaşam nedeniyle uzun hapis cezası yoktu.
Aile ve kadın: Mezopotamya kanunları erkek lehineydi; Hititler evlilik sözleşmeleriyle kadın ve çocuk haklarını korudu; Roma'da aile en yaşlı erkeğin otoritesindeydi; Türklerde ise aile devletin temeli sayılır ve kadın ailenin eşit bir üyesiydi.

Unutma: Kısas "suça aynı biçimde karşılık verme" ilkesidir ve Hammurabi Kanunları ile özdeşleşmiştir; Hitit hukukunda ise ağırlık tazminat ve para cezasındadır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Eski Çağ hukuklarını karşılaştırmak için aynı suça farklı medeniyetlerin nasıl ceza verdiğini düşün.

Kuralın kaynağı: Mezopotamya'da din ve kralın tanrılar adına yönetmesi; Türklerde kurultayda belirlenen töre.
Cezanın türü: Hammurabi Kanunları'nda kısas (suça aynı biçimde karşılık); Hitit kanunlarında çoğunlukla tazminat ve para cezası.
Kimin için geçerli: Türklerde kağan dâhil herkes töreye uymak zorundaydı; Roma'da ise ceza kişinin köle ya da yurttaş olmasına göre değişebiliyordu.

Günlük hayattan: Birinin camını kıran öğrencinin camın parasını ödemesi tazminat mantığına, aynı şekilde karşılık verilmesi ise kısas mantığına benzer.

Sık yapılan hata: Bütün Eski Çağ hukuklarının ağır cezalara dayandığını sanmak. Doğrusu: Hititler cezaları zamanla hafifletti ve para cezasını öne çıkardı; hukuk anlayışı medeniyetten medeniyete farklıdır.

Derinleş

Bugünkü hukukun temel ilkelerinden biri "kanun önünde eşitlik"tir. Eski Çağ'daki hukuk sistemlerinden hangilerinin bu ilkeye yakın, hangilerinin uzak olduğunu kanıtlarıyla karşılaştır. Okulunun ya da sınıfının kurallarını incele: Kurallar yazılı mı, herkese eşit uygulanıyor mu, kuralları kim belirliyor? Daha adil bir sınıf kuralı önerisi hazırla.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

TAR.9.2.3Eski Çağ medeniyetlerinde hukukun toplumsal düzeni sağlamadaki rolünü
- c) Farklı kaynaklar üzerinden konuya ilişkin bilgi toplar.
- d) Topladığı bilgiler üzerinden Eski Çağ medeniyetlerinde hukukun toplumsal düzeni sağlamadaki rolüne ilişkin çıkarım yapar.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Paris'teki Louvre Müzesi'nde sergilenen, iki metreyi aşkın siyah bir taş sütunun üst kısmında bir Babil kralının güneş ve adalet tanrısı karşısında durduğu betimlenmiştir. Sütunun geri kalanında ise yaklaşık 280 kanun maddesi Akad dilinde kazınmıştır. Babil kralına ait bu kanunlar hangi yazıyla yazılmıştır?
- A) Hiyeroglif
- B) Göktürk yazısı
- C) Latin alfabesi
- D) Fenike alfabesi
- E) Çivi yazısı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Çivi yazısı
Hammurabi Kanunları, Mezopotamya'nın yazısı olan çivi yazısıyla taşa kazınmıştır. Hiyeroglif de aynı dönemlerin resim esaslı bir yazısıdır; ancak Mısır'da kullanılmıştır, Babil'de değil.
Kolay
2Bir Mısır bilimci, Eski Mısır'dan günümüze bir kanun derlemesinin ulaşmadığını belirtiyor. Yine de Mısır'da mülkiyetin nasıl korunduğunu, mirasın nasıl paylaştırıldığını ve anlaşmazlıkların nasıl çözüldüğünü bilebildiğimizi söylüyor. Mısır bilimcinin bu bilgilere ulaşmasını en çok sağlayan kaynaklar hangisidir?
- A) Kahramanlık destanları
- B) Mısır'da basılmış sikkeler
- C) Papirüslere yazılmış sözleşmeler
- D) Balbal taşları
- E) Piramit duvarlarındaki dinî metinler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Papirüslere yazılmış sözleşmeler
Kanun metinleri günümüze ulaşmadığı için Mısır hukukunun ilkeleri büyük ölçüde alım-satım, kira, miras gibi konulardaki sözleşmelerden öğrenilmiştir. Piramitlerdeki dinî metinler çekici olabilir; ancak bunlar ölüm sonrası inançları anlatır, mülkiyet ve miras uygulamalarını göstermez.
Kolay
3MÖ VI. yüzyılın başında Atina'da borcunu ödeyemeyen yoksul köylüler köle durumuna düşüyor, zenginlerle halk arasındaki gerginlik artıyordu. Bu dönemde seçilen bir yönetici, borç köleliğini kaldırmış ve yurttaşların haklarını servetlerine göre düzenleyen yasalar hazırlamıştır. Atina'nın kanun koyucusu olarak tanınan bu kişi kimdir?
- A) Solon
- B) Urukagina
- C) Hammurabi
- D) Perikles
- E) Drakon
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Solon
Borç köleliğini kaldıran ve yurttaşları servetlerine göre sınıflandıran Atinalı kanun koyucu Solon'dur. Drakon da Atina'da yasa hazırlamıştır; ancak ondan önce, MÖ VII. yüzyılda yaşamış ve yasaları çok ağır cezalarıyla tanınmıştır.
Kolay
4Göktürk yazıtlarında, kağanların ülkeyi atalardan kalan kurallara göre düzenlediği anlatılır. Yazıya geçirilmemiş bu kurallar gerektiğinde kurultayda gözden geçirilir; kağan dâhil herkes bunlara uymak zorundaydı. Eski Türklerde bu kurallara ne ad verilir?
- A) Kısas
- B) Senato
- C) Töre
- D) Pankuş
- E) Ferman
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Töre
Eski Türklerde atalardan kalan, yazısız ve kağanı da bağlayan hukuk kurallarının bütününe töre denir. Ferman da bir hukuk metnidir; ancak hükümdarın yazılı buyruğudur ve sonraki Türk-İslam devletlerinde, özellikle Osmanlı'da kullanılmıştır.
Kolay
5Bir sözlükte şu tanım yer alıyor: “Bir suçluyu, başkalarına yaptığı kötülüğü kendisine aynı biçimde uygulayarak cezalandırma.” Bu tanım aşağıdaki kavramlardan hangisine aittir?
- A) Tazminat
- B) Kısas
- C) Töre
- D) Kurultay
- E) Senato
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kısas
Suça aynı biçimde karşılık vermeye kısas denir. Tazminat ise verilen zararın para ya da mal ile karşılanmasıdır; suçluya aynı kötülüğün uygulanması değildir.
Kolay
6Babil kralı Hammurabi, 282 maddelik kanunlarını bir taşa yazdırmıştır. Bu kanunların yazımında kullanılan yazı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çivi yazısı
- B) Hiyeroglif
- C) Fenike alfabesi
- D) Latin alfabesi
- E) Göktürk alfabesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çivi yazısı
Hammurabi kanunları Mezopotamya'da kullanılan çivi yazısıyla yazılmıştır. Hiyeroglif ise Eski Mısır'da kullanılan yazıdır.
Kolay
7Eski Çağ'da Anadolu'da kurulan Frigler, çıkardıkları kanunlarla Anadolu hukukunda özel bir yer edinmiştir. Frig kanunlarının öncelikli amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Deniz ticaretini yasaklamak
- B) Yazıyı yasaklamak
- C) Tarımsal üretimi korumak
- D) Kurultayı toplamak
- E) Piramit yapımını düzenlemek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tarımsal üretimi korumak
Frigler kanunlarıyla tarımsal üretimi korumayı amaçlamıştır. Kurultay Türklere ait bir meclistir ve Frig hukukuyla ilgili değildir.
Kolay
8Eski Çağ medeniyetlerinde hukuk kuralları konulurken temel olarak aşağıdaki amaçlardan hangisi gözetilmiştir?
- A) İnsanların birbirleriyle hiç iletişim kurmamasını sağlamak
- B) Tarımı tamamen yasaklamak
- C) Yazının kullanılmasını engellemek
- D) Toplumsal düzeni sağlamak, insanları ve mülkiyeti korumak
- E) Ticareti ortadan kaldırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Toplumsal düzeni sağlamak, insanları ve mülkiyeti korumak
Hukuk kurallarının temel amacı toplumsal düzeni sağlamak, insanları ve mülkiyeti korumaktır. Hitit ve Frig kanunları tarımı korumaya çalıştığı için hukukun tarımı yasakladığı söylenemez.
Kolay
9Eski Türklerde aile ve kadının toplumdaki yeriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Aile ile devlet arasında hiçbir bağ kurulmazdı
- B) Kadınların aile içinde hiçbir hakkı yoktu
- C) Ailede bütün yetki en yaşlı erkeğe aitti
- D) Aile kuralları yalnızca yazılı kanunlarla belirlenirdi
- E) Aile devletin temeli sayılır, kadın ailenin eşit bir üyesidir
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Aile devletin temeli sayılır, kadın ailenin eşit bir üyesidir
Türklerde aile devletin temeli sayılır, kadın ailenin eşit bir üyesi kabul edilirdi. Ailenin en yaşlı erkeğin otoritesinde olması Roma'ya ait bir özelliktir.
Kolay
10Toplum içinde düzeni sağlamak, insanları ve mülkiyeti korumak için konulan kuralların bütününe ne ad verilir?
- A) Ekonomi
- B) Mimari
- C) Hukuk
- D) Astronomi
- E) Mitoloji
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hukuk
Toplumda düzeni sağlamak, insanları ve mülkiyeti korumak için konulan kuralların bütünü hukuktur. Ekonomi üretim ve tüketimle ilgilenir; toplumu düzenleyen kurallar bütünü değildir.
Kolay
11Eski Türklerin töre hukukunda bir suça verilecek ceza belirlenirken temel alınan ilke aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Cezanın kişinin zenginliğine göre değişmesi
- B) Yalnızca halkın cezalandırılması
- C) Cezaların her seferinde rastgele belirlenmesi
- D) Eşit suça eşit ceza verilmesi
- E) Kağanın cezadan muaf tutulması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Eşit suça eşit ceza verilmesi
Töre hukukunda eşit suça eşit ceza ilkesi geçerliydi. Kağan dâhil herkes töreye uymak zorunda olduğu için kağanın cezadan muaf tutulduğu yargısı yanlıştır.
Kolay
12Eski Türklerde yazıya geçirilmemiş, kurultayda belirlenen ve herkesin uymak zorunda olduğu hukuk kurallarının bütününe ne ad verilir?
- A) Kısas
- B) Ferman
- C) Töre
- D) Senato
- E) Stel
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Töre
Eski Türklerin uyguladığı yazısız hukuk kurallarına töre denir. Senato Roma'daki soylulardan oluşan bir meclistir, Türk hukukunun kuralları değildir.
Kolay
13Antik Yunan medeniyetinde bazı kişiler kanun koyucu olarak öne çıkmıştır. Atina'da Solon bu kişilerden biridir. Sparta'da kanun koyucu olarak öne çıkan kişi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hammurabi
- B) Likurgus
- C) Urkagina
- D) Sargon
- E) Mete Han
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Likurgus
Sparta'da kanun koyucu olarak Likurgus öne çıkmıştır. Hammurabi ve Urkagina da kanun hazırlamış hükümdarlardır ama Mezopotamya'da yaşamışlardır.
Kolay
14Mezopotamya'da kurulan Sümer, Akad, Babil ve Asur devletlerinde ülkenin krallar tarafından tanrılar adına yönetildiğine inanılmıştır. Buna göre Mezopotamya'da hukukun kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Halk meclisi
- B) Kurultay
- C) Din
- D) Ticaret anlaşmaları
- E) Yabancı devletler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Din
Krallar tanrılar adına yönettiği için Mezopotamya'da hukukun kaynağı dindir. Kurultay ise Türklerde kuralların belirlendiği meclistir, Mezopotamya'da yer almaz.
Kolay
15Hititler yaklaşık 200 maddelik kanunlarını yazıya geçirmiş ve bu kanunlar günümüze ulaşmıştır. Hititlerin kanunlarını yazdığı malzeme aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kil tablet
- B) Papirüs
- C) Kâğıt
- D) Deri parşömen
- E) Bez
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kil tablet
Hititler kanunlarını kil tabletlere yazmıştır. Papirüs ise Mısırlıların kullandığı yazı malzemesidir.
Kolay
16Bir sözlükte şu tanım yer alıyor: “Bir yargıçtan ve bazen savcı ve yargıçlardan oluşan bir kurulun, yargı görevini yerine getirdikleri yer.” Bu tanım aşağıdaki kavramlardan hangisine aittir?
- A) Senato
- B) Mahkeme
- C) Kurultay
- D) Kitabe
- E) Tapınak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mahkeme
Yargıçların yargı görevini yerine getirdiği yer mahkemedir. Senato Roma'da soylulardan oluşan yöneticiler meclisidir, yargılama yapılan yer değildir.
Kolay
17Eski Çağ'daki bir yargılama usulü bir kaynakta şöyle anlatılır: “(…) bir gerçeğin ortaya çıkması için zanlı, hâkimler huzurunda nehre atılır veya atlamaya zorlanırdı. Su üzerinde kalmak suçsuzluğa delildi. (…) Nehir, bir nevi yüksek hâkim görevini görür (…)” Bu kaynağa göre söz konusu yargılama usulünde karar aşağıdakilerden hangisine dayandırılmıştır?
- A) Tanıkların olay hakkında verdiği ifadelere
- B) Zanlının suçunu kendi isteğiyle kabul etmesine
- C) Yazılı kanun maddelerinin hâkimlerce yorumlanmasına
- D) Nehrin hükmü sayılan bir sınavın sonucuna
- E) Halkın katıldığı bir oylamada çıkan sonuca
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Nehrin hükmü sayılan bir sınavın sonucuna
Kaynağa göre zanlının suçlu olup olmadığına, nehre atıldığında su üzerinde kalıp kalmadığına bakılarak karar verilir; nehir “yüksek hâkim” sayılır. Yani hüküm, insanların topladığı kanıtlara değil, nehrin verdiğine inanılan karara bırakılmıştır. Metinde tanık ifadesinden (A), itiraftan (B), kanun maddelerinin yorumlanmasından (C) ya da bir oylamadan (E) söz edilmez; hâkimler yalnız sınavın yapıldığı yerde hazır bulunur.
Kolay
18Eski Türklerde töre hukukuna göre konargöçer yaşam tarzından dolayı kimseye uzun süreli hapis cezası verilmemiş; ancak devlete isyan, askerlikten kaçma, cinayet ve hırsızlık ölümle cezalandırılmıştır. En ağır cezanın bu dört suça verilmesi, törenin öncelikle aşağıdakilerden hangisini korumayı amaçladığını gösterir?
- A) Kağanın ve ailesinin elindeki kişisel serveti
- B) Yalnız savaş zamanındaki ordu disiplinini
- C) Devletin varlığını ve toplumun can ve mal güvenliğini
- D) Boylar arasında yapılan ticaretin sürekliliğini
- E) Yerleşik hayata geçen grupların işlediği tarım arazilerini
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Devletin varlığını ve toplumun can ve mal güvenliğini
Devlete isyan ve askerlikten kaçma devletin varlığını ve savunmasını; cinayet can güvenliğini, hırsızlık ise mal güvenliğini hedef alır. Bu dört suçun en ağır biçimde cezalandırılması, törenin hem devleti hem de toplum düzenini korumayı amaçladığını gösterir. Töre kağan dâhil herkesi bağlar, yalnız kağanın servetini korumaz (A). Cinayet ve hırsızlık orduyla ilgili değildir (B). Sayılan suçlar arasında ticaretle (D) ya da tarım arazileriyle (E) ilgili olan yoktur.
Orta
19Hitit kanunlarındaki maddelere benzer biçimde sadeleştirilmiş temsilî bir örnek: “Bir kimse başkasının bağına girip asmalara zarar verirse, bağ sahibine zararının karşılığını gümüş olarak öder.” Benzer maddelerde tarla, ambar ve çift öküzü için de tazminat belirlenmiştir. Bu maddeler Hitit hukukuyla ilgili en çok hangisini göstermektedir?
- A) Cezaların tamamen kısasa dayandığını
- B) Kanunların yalnızca soyluları koruduğunu
- C) Kanunların hiç değiştirilmediğini
- D) Tarımsal üretimin korunmasına önem verildiğini
- E) Ticaretin tamamen yasaklandığını
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tarımsal üretimin korunmasına önem verildiğini
Bağ, tarla, ambar ve çift öküzüne verilen zararların tazminata bağlanması, Hititlerin tarımsal üretimi korumaya önem verdiğini gösterir. Kısas seçeneği yanlıştır; maddelerde zarara aynı zararla karşılık verilmemekte, tazminat ödenmektedir.
Orta
20Bir hukuk sisteminde ailenin en yaşlı erkeği, ev halkının tamamı üzerinde geniş bir yetkiye sahiptir. Aynı sistemde bir suça verilecek ceza, suçu işleyenin köle ya da yurttaş olmasına göre değişebilir. Bu sistemin ilkeleri bugün pek çok Avrupa ülkesinin medeni hukukunu etkilemiştir. Sözü edilen hukuk sistemi hangi medeniyete aittir?
- A) Asya Hunları
- B) Hititler
- C) Lagaş
- D) Roma
- E) Lidya
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Roma
Aile reisinin geniş yetkisi, cezaların kişinin hukuki durumuna göre değişmesi ve günümüz Avrupa hukukuna etkisi Roma hukukunun özellikleridir. Hititler de gelişmiş bir hukuk sistemine sahiptir; ancak Hitit hukukunun günümüz Avrupa medeni hukukuna böyle doğrudan bir etkisi yoktur.

Ders videoları

MEB'in 9. sınıf Tarih örnek ders anlatımları. Tüm videolar (4)

9.Sınıf Tarih Dersi Örnek Ders Anlatımı Kaynak: MEB

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.