9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Anlam Arayışı
Dinleme/İzleme – Şiir: Mihriban (Aşk)
- lirik şiir
- epik şiir
- didaktik şiir
- pastoral şiir
- satirik şiir
- ahenk
- hece ölçüsü
- aşk
Mihriban şiirinde aşk nasıl anlatılır?
Mihriban, Abdurrahim Karakoç'un aşkın tarif edilemeyen, sınır tanımayan ve insanı çaresiz bırakan gücünü halk şiiri söyleyişiyle anlatan lirik bir şiiridir. Şiirin teması aşktır; şair ayrılığı ölümden zor sayar ve aşkı çözülemeyen bir düğüme benzetir. Dörtlüklerle kurulan şiirde dizelerin hece sayıları eşittir, dize sonlarındaki uyak ve redif ahengi güçlendirir; şiir daha sonra bestelenerek türkü olarak da sevilmiştir. Abdurrahim Karakoç, âşık tarzı şiirin günümüzdeki önemli temsilcilerindendir ve ilk eseri Hasan'a Mektuplar'dır. İçeriğe göre şiir türleri lirik (coşkulu duygu), epik (kahramanlık), didaktik (öğüt ve bilgi), pastoral (doğa ve çoban hayatı) ve satirik (eleştiri) olarak ayrılır. Şiirin içeriği, şairin derinden hissettiği duygu ve düşüncelerden doğar. Karakoç, şiirlerinde lirizm ve samimiyetin yanında toplumsal eleştiri ve hicve de yer verir. Epik şiirde de olay coşkuyla anlatılır, ancak konu kahramanlıksa şiir lirik değil, epik sayılır.
Dinleme/İzleme – Şiir: Mihriban (Aşk): konu anlatımı ve özeti
Bu bölümde Abdurrahim Karakoç'un Mihriban (Aşk) şiirini şairin kendi sesinden dinlersin. Lirik bir aşk şiiri olan Mihriban, aşkın tarif edilemeyen, sınır tanımayan ve insanı çaresiz bırakan gücünü halk şiiri söyleyişiyle anlatır.
- Şiirin teması aşktır; şair, ayrılığı ölümden zor sayar ve aşkı çözülemeyen bir düğüme benzetir.
- Dörtlüklerle kurulan şiirde dizelerin hece sayıları eşittir; dize sonlarındaki ses benzerlikleri (uyak ve redif) ahengi güçlendirir. Şiir daha sonra bestelenerek türkü olarak da sevilmiştir.
- Abdurrahim Karakoç, âşık tarzı şiirin günümüzdeki önemli temsilcilerindendir. Lirizm ve samimiyetin yanında toplumsal eleştiri ve hicve de yer verir; Hasan'a Mektuplar ilk eseridir.
- Şiirin içeriği şairin derinden hissettiği duygu ve düşüncelerden doğar.
- İçeriğe göre şiir türleri: lirik (coşkulu duygu), epik (kahramanlık), didaktik (öğüt ve bilgi), pastoral (doğa ve çoban hayatı), satirik (eleştiri; divanda hiciv, halk şiirinde taşlama).
- Çalışılan beceriler: kelime anlamını bağlamdan tahmin etme, şiirdeki edebî sanatları bulma, şairin ruh hâline dair çıkarım yapma, dinlerken kontrol listesi kullanma.
Unutma: Epik şiirde olay vardır ama coşkuyla anlatılır; konu kahramanlıksa lirik değil epik şiirdir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir şiiri dinlerken şu sırayı izleyebilirsin.
- İlk dinleyiş: Yalnızca hissettiğin duyguya odaklan. Seni hüzünlendiriyor mu, coşturuyor mu?
- İkinci dinleyiş: Bu duyguyu taşıyan kelime ve imgeleri not al.
- Üçüncü dinleyiş: Biçime bak: Dörtlükler, dize sonlarında tekrar eden sesler, şairin sesindeki vurgular.
- Sonuç: Şiirde baskın olan kişisel bir duyguysa şiir lirik türdedir.
Günlük hayattan: Uzaktaki bir yakınını özlediğinde aklına gelen her şey (bir koku, bir şarkı, bir sokak) ona çıkar. Lirik şiir de böyle bir duygunun etrafında örülür.
Sık yapılan hata: Bestelenip türkü olarak söylenen bir şiiri anonim bir halk türküsü sanmak. Doğrusu: Mihriban'ın şairi bellidir, şiir sonradan bestelenmiştir. Anonim üründe ise söyleyen bilinmez ve eser halkın ortak malıdır.
Derinleş
Bestelenmiş bir şiiri önce yalnızca okunuşuyla, sonra şarkı hâliyle dinle. Ezgi, şiirdeki duyguyu güçlendiriyor mu, değiştiriyor mu, yoksa bazı kelimeleri geri plana mı itiyor? Müzik dersindeki bilgilerinle (tempo, makam, çalgı) bu farkı açıklamaya çalış. Bir şiiri bestelemek ya da sosyal medyada seslendirmek için şairden ya da hak sahiplerinden izin almak neden gereklidir, tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TDE1.2“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
Bu konuda neler var?
- Dinleme/İzleme Öncesi
- Dinleme/İzleme Sırası
- Dinleme/İzleme Sonrası
- Abdurrahim Karakoç
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Dinleme etkinliğinde öğrenciler bir şiir dinliyor. Şiirde söyleyici, yıllardır görmediği sevdiğine duyduğu hasreti ve ayrılığın verdiği acıyı içten ve coşkulu bir dille anlatıyor. Dinlenen şiir, içeriğine göre hangi şiir türüne girer?
- A) Didaktik şiir
- B) Satirik şiir
- C) Lirik şiir
- D) Pastoral şiir
- E) Epik şiir
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Lirik şiir
Aşk, ayrılık ve özlem gibi duyguların coşkuyla dile getirildiği şiirlere lirik şiir denir. Epik şiir de coşkulu bir dille yazılır; ancak epik şiirde coşku kahramanlık ve savaş konularına yöneliktir.
Kolay
2Dinlediği bir şiiri deftere yazan Burak, her dizenin hecelerini tek tek sayıyor ve bütün dizelerde hece sayısının on bir olduğunu görüyor. Şiirde uzun ve kısa hecelerin belirli bir düzende sıralanmasına ise rastlamıyor. Burak’ın fark ettiği bu durum, şiirin hangi ölçüyle yazıldığını gösterir?
- A) Aruz ölçüsü
- B) Serbest ölçü
- C) Uyak düzeni
- D) Redif
- E) Hece ölçüsü
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hece ölçüsü
Dizelerdeki hece sayısının eşit tutulmasına dayanan ölçü hece ölçüsüdür. Aruz ölçüsünde de dizelerin hece sayısı çoğu zaman eşittir; ancak aruz, uzun ve kısa hecelerin belirli bir düzende sıralanmasına dayanır.
Kolay
3Okul radyosunda “Mihriban” şiirinin dinletisinden önce sunucu, şairi tanıtıyor: 1932’de Kahramanmaraş’ta doğan Abdurrahim Karakoç’un bazı şiirleri türkü olarak bestelenmiştir; şair, halkın söyleyişini, hece ölçüsünü ve koşma gibi geleneksel biçimleri kullanmıştır. Sunucunun tanıttığı şair hangi şiir geleneğinin günümüzdeki temsilcilerindendir?
- A) Âşık tarzı halk şiiri
- B) Divan şiiri
- C) Servet-i Fünun şiiri
- D) Tanzimat şiiri
- E) Garip şiiri
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Âşık tarzı halk şiiri
Hece ölçüsü, koşma biçimi ve halk söyleyişi âşık tarzı halk şiirinin özellikleridir; Abdurrahim Karakoç bu geleneğin günümüzdeki önemli temsilcilerindendir. Garip şiiri de Cumhuriyet Dönemi’nde ortaya çıkmıştır; ancak Garip şairleri ölçü ve uyağı reddederek serbest şiir yazmıştır.
Kolay
4Bir divan şairinin, devrinin rüşvet alan bir yöneticisini alaycı bir dille eleştirdiği manzumeyi inceleyen öğrenciler, bu tür eleştiri şiirlerinin divan edebiyatındaki adını araştırıyor. Öğrencilerin bulması gereken ad hangisidir?
- A) Koşma
- B) Destan
- C) Mani
- D) Methiye
- E) Hiciv
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hiciv
Divan edebiyatında bir kişiyi ya da toplumsal bir kusuru alaycı biçimde eleştiren şiirlere hiciv (hicviye) denir. Methiye de bir kişiyi konu alır; ancak methiye o kişiyi övmek için yazılır, eleştirmek için değil.
Kolay
5Abdurrahim Karakoç’un biyografisine göre şairi günümüzde âşık tarzı şiirin önde gelen temsilcileri arasında andıran özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Aruz ölçüsünü ustaca kullanması
- B) Serbest ölçüyle şiir yazması
- C) Yalnızca düzyazı eserler vermesi
- D) Yabancı dillerde şiir yazması
- E) Hece ölçüsündeki ustalığı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hece ölçüsündeki ustalığı
Biyografide şairin “Hecedeki ustalığı”nın onu âşık tarzının önde gelen temsilcileri arasına soktuğu belirtilir. Aruz ve serbest ölçü âşık tarzının ölçüleri değildir.
Kolay
6Mihriban (Aşk) şiirinde “Aşka hudut çizilmiyor Mihriban.” dizesi yer alır. Bu dizede “hudut” sözcüğünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yol
- B) Resim
- C) Sınır
- D) Kural
- E) Defter
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sınır
Dizede aşkın bir sınırla çevrilemeyeceği anlatılır; “hudut” sözcüğü “sınır” anlamındadır. “Çizmek” fiili resmi çağrıştırsa da bağlam sınır anlamını gösterir.
Kolay
7Mihriban (Aşk) şiirinde “Bir kördüğüm baştan sona tamamı... / Çözemedim, çözülmüyor Mihriban.” dizelerinde aşk neye benzetilmiştir?
- A) Uzun bir yolculuğa
- B) Yanan bir ateşe
- C) Açan bir çiçeğe
- D) Çözülemeyen bir düğüme
- E) Kapanmayan bir yaraya
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çözülemeyen bir düğüme
Dizelerde aşk, baştan sona çözülemeyen bir kördüğüme benzetilmiştir. Ateş ve yara şiirin başka dizelerinde geçer ama bu dizelerde benzetilen öge kördüğümdür.
Kolay
8Mihriban (Aşk) şiirinde “Tarife sığmıyor aşkın anlamı; / Ancak çeken bilir bu derdi, gamı.” dizeleri yer alır. Bu dizelerde “gam” sözcüğünün anlamına en yakın sözcük hangisidir?
- A) Sevinç
- B) Merak
- C) Öfke
- D) Umut
- E) Keder
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Keder
“Dert” sözcüğüyle birlikte kullanılan “gam”, keder ve tasa anlamındadır. Sevinç ya da umut, “çeken bilir” sözüyle anlatılan acıya uymaz.
Kolay
9Mihriban (Aşk) şiirinde “Ayrılıktan zor belleme ölümü” dizesi yer alır. Bu dizede şairin ayrılıkla ilgili düşüncesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ayrılık, ölüm kadar kolaydır.
- B) Ölüm, ayrılıktan daha acı verir.
- C) Ayrılık, ölümden bile daha zordur.
- D) Ayrılık kısa sürede unutulur.
- E) Ayrılık insanı güçlendirir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ayrılık, ölümden bile daha zordur.
Şair, ölümü ayrılıktan daha zor sanmamak gerektiğini söyleyerek ayrılığı ölümden daha zor sayar. Ölümün daha acı olduğu yorumu dizenin tam tersidir.
Kolay
10Mihriban (Aşk) şiiri, şairin kendi sesinden dinlenmesinin yanı sıra bestelenerek de sevilmiştir. Şiirin bestelenmiş hâli hangi türde bilinir?
- A) Türkü
- B) Marş
- C) Ninni
- D) Mani
- E) Ağıt
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Türkü
Mihriban şiiri bestelenerek türkü olarak sevilmiştir. Marş genellikle coşkulu ve topluca söylenen kahramanlık ezgileridir.
Kolay
11Şiir tanımlarının yer aldığı bölümde Ahmet Hâşim’in “Şiir, bir hikâye değil, sessiz bir şarkıdır.” sözü geçer. Bu tanımda şiirin hangi yönü öne çıkarılmıştır?
- A) Müziğe yakın olan ahenk yönü
- B) Olay anlatma yönü
- C) Bilgi verme yönü
- D) Kişileri tanıtma yönü
- E) Tarihî olayları kaydetme yönü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Müziğe yakın olan ahenk yönü
Hâşim, şiiri hikâyeden ayırıp “şarkı”ya benzeterek onun müzikal, ahenkli yönünü vurgular. Olay anlatma hikâyeye özgüdür; tanımda şiirin bu yönü reddedilir.
Kolay
12Abdurrahim Karakoç’un hayatını anlatan bir sunum hazırlayan Ayşe, şairin şiir zevkini kimlerden aldığını yazacaktır. Biyografiye göre doğru bilgi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Okuldaki edebiyat öğretmeninden
- B) Halk şairi olan dedesinden ve babasından
- C) Şehirdeki şiir kulübünden
- D) Divan şairlerinin eserlerinden
- E) Yabancı şairlerin çevirilerinden
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Halk şairi olan dedesinden ve babasından
Biyografide Karakoç’un şiir zevkini halk şairleri olan dedesinden ve babasından aldığı belirtilir. Öğretmen ya da şiir kulübünden söz edilmez.
Kolay
13Mihriban (Aşk) şiirini dinlemeden önce öğretmen, öğrencilerden şiirin başlığına bakarak içeriği hakkında tahminde bulunmalarını istiyor. Bu etkinliğin dinleme sürecindeki amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şiiri ezberlemeyi kolaylaştırmak
- B) Şairin doğum yerini öğrenmek
- C) Şiirin ölçüsünü hesaplamak
- D) Dinlemeye hazırlanıp dikkati şiire yöneltmek
- E) Dinlemeden sonra yapılacak sınava çalışmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Dinlemeye hazırlanıp dikkati şiire yöneltmek
Başlıktan tahmin yapmak dinleme öncesi bir hazırlıktır; dinleyicinin merakını uyandırır ve dikkatini metne yöneltir. Ezberleme ya da ölçü hesaplama bu etkinliğin amacı değildir.
Kolay
14Mihriban (Aşk) şiirinde “Tabiplerde ilâç yoktur yarama” dizesi geçer. Bu dizede “tabip” sözcüğünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Doktor
- B) Eczane
- C) Komşu
- D) Sevgili
- E) Şair
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Doktor
İlaç ve yara sözcükleriyle birlikte kullanılan “tabip”, hastaları tedavi eden doktor anlamındadır. İlacın satıldığı yer olan eczane, sözcüğün anlamı değildir.
Kolay
15Mihriban (Aşk) şiirinin teması aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Vatan sevgisi
- B) Doğa güzelliği
- C) Kahramanlık
- D) Çalışmanın önemi
- E) Aşk
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Aşk
Şiirde aşkın tarif edilemeyen, sınır tanımayan ve insanı çaresiz bırakan gücü anlatılır; tema aşktır. Kahramanlık epik şiirlerin konusudur.
Kolay
16Abdurrahim Karakoç’un 1960-1963 yılları arasında yazdığı şiirlerden oluşan ve mektup tarzı şiiri denediği ilk eseri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çobandan Mektuplar
- B) Suları Islatamadım
- C) Dosta Doğru
- D) Akıl Karaya Vurdu
- E) Hasan’a Mektuplar
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hasan’a Mektuplar
Biyografiye göre şairin ilk eseri, mektup tarzı şiiri denediği Hasan’a Mektuplar’dır. Çobandan Mektuplar ise şairin deneme türündeki eseridir.
Kolay
17Mihriban (Aşk) şiiri şu dizelerle başlar: “Sarı saçlarına deli gönlümü, / Bağlamışlar, çözülmüyor Mihriban.” Bu dizelerde aşkın hangi özelliği vurgulanmaktadır?
- A) Zaman geçtikçe kendiliğinden azalıp unutulması
- B) Yalnızca karşılık bulduğunda değer kazanması
- C) İnsanı elinde olmadan bağlayıp bırakmaması
- D) İnsana her zaman mutluluk ve huzur vermesi
- E) Akıl ve mantıkla kolayca denetlenebilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İnsanı elinde olmadan bağlayıp bırakmaması
Şair gönlünü kendisinin bağlamadığını, başkalarının “bağladığını” söyler; yani aşk onun elinde olmadan gelmiştir. “Çözülmüyor” sözü de bu bağdan kurtulamadığını bildirir. Dizelerde aşkın azalması, karşılık bulması, mutluluk vermesi ya da akılla denetlenmesi anlamı yoktur; “deli gönül” sözü akılla denetlenemeyişi sezdirir.
Kolay
18Ders kitabında şiirle ilgili birçok tanım art arda verilir: Ahmet Hâşim şiire “sessiz bir şarkı”, Peyami Safa “sırrın dili”, Cahit Külebi “insanın kendi ana dili çalgısında söylenen bir türkü” der. Kitapta edebiyat bilimcilerinin ve şairlerin şiirin “çok farklı tanımlarını” yaptığı belirtilir. Bu durumdan aşağıdakilerden hangisi çıkarılabilir?
- A) Şiirin tanımı konusunda bütün şairler ve edebiyat bilimciler aynı görüştedir.
- B) Şiir bugüne kadar hiç kimse tarafından tanımlanmaya çalışılmamıştır.
- C) Şiiri tanımlamaya yalnızca edebiyat bilimciler yetkilidir; şairler tanım yapamaz.
- D) Şiirin tanımı, ilk tanım yapıldıktan sonra bir daha hiç değişmemiştir.
- E) Şiirin herkesçe benimsenen tek bir tanımı yoktur; sanatçılar onu farklı tanımlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Şiirin herkesçe benimsenen tek bir tanımı yoktur; sanatçılar onu farklı tanımlar.
Aynı sanat için birbirinden farklı tanımların yapılması, şiirin tek ve ortak bir tanımının bulunmadığını, her sanatçının onu kendi anlayışına göre tanımladığını gösterir. Tanımların farklılığı “aynı görüş” yargısıyla, tanımların varlığı “tanımlanmamıştır” yargısıyla çelişir; tanım yapanların çoğu da şairdir.
Orta
19Sınıf panosuna asılan bir şiirden şu dize alınmıştır: “Gönül dağlarında esen yel gibi” Dizenin ölçüsünü bulmak isteyen öğrenciler, heceleri parmak hesabıyla sayıyor. Bu dize kaçlı hece ölçüsüyle yazılmıştır?
- A) 8
- B) 9
- C) 10
- D) 11
- E) 12
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 11
Gö-nül-dağ-la-rın-da-e-sen-yel-gi-bi biçiminde 11 hece vardır. “Dağlarında” kelimesinde dört, “esen” kelimesinde iki hece bulunduğu gözden kaçırılırsa sayı eksik bulunur.
Orta
20Millî bayram töreninde okunan bir şiirden şu dörtlük alınmıştır: “Atlar kişner, kılıçlar parlar ovada, Yiğitler sınır boyuna koşar bir an; Düşman geri döner her bir obada, Yurt için ölmekten korkmaz kahraman.” Bu dörtlük, içeriğine göre hangi şiir türüne örnektir?
- A) Pastoral
- B) Epik
- C) Satirik
- D) Didaktik
- E) Lirik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Epik
Kahramanlık ve savaş coşkuyla anlatıldığı için dörtlük epik şiir örneğidir. Ova ve oba gibi kır ögeleri geçtiği için pastoral sanılabilir; ancak bu ögeler doğa ve çoban yaşamını değil, savaş sahnesini betimler.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı örnek ders anlatımları. Tüm videolar (4)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.