9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Anlam Arayışı
Hikâye: Bir Kavak ve İnsanlar
- hikâye
- tema
- konu
- çatışma
- hikâye haritası
- kişileştirme
- fabl
- birleşik kelimeler
Bir Kavak ve İnsanlar hikâyesinde ne anlatılır?
Bir Kavak ve İnsanlar, Haldun Taner'in insanın doğaya yabancılaşmasını mizah ve fantastik ögelerle anlatan hikâyesidir. Hikâyede doğayı seven bir ihtiyar ile ağaçta yalnızca kâr ve malzeme gören bir fabrikatörün tutumları karşı karşıya konur. Hikâyenin teması doğa sevgisidir; metin sanayileşme uğruna doğanın yok edilmesini eleştirirken doğanın her baharda yeniden canlanarak direndiğini gösterir. Yazar kavağı, çiçekleri ve kuşları kişileştirip konuşturur; fabla benzeyen bu anlatım hikâyeye hem mizah hem de güçlü bir örtük ileti katar. Tema metindeki soyut temel düşüncedir, konu ise temanın somutlaşmış hâlidir; çatışma da olayların gelişmesini sağlar. Haldun Taner öykü ve tiyatro yazarıdır ve Keşanlı Ali Destanı Türk edebiyatının ilk epik tiyatro örneği sayılır. "Fabrika için kavağın kesilmesi" gibi somut bir ifade temayı değil, konuyu anlatır.
Hikâye: Bir Kavak ve İnsanlar: konu anlatımı ve özeti
Haldun Taner'in Bir Kavak ve İnsanlar hikâyesi, insanın doğaya yabancılaşmasını mizah ve fantastik ögelerle anlatır. Doğayı seven bir ihtiyarla, ağaçta yalnızca kâr ve malzeme gören bir fabrikatörün tutumları karşı karşıya konur.
- Tema doğa sevgisidir; hikâye, sanayileşme uğruna doğanın yok edilmesini eleştirir. Doğa ise her baharda yeniden canlanarak direnir.
- Yazar kavağı, çiçekleri ve kuşları kişileştirir, onları konuşturur. Fabla benzeyen bu anlatım, hikâyeye hem mizah hem de güçlü bir örtük ileti katar.
- Hikâyenin temel unsurları: olay, kişiler (karakterler), mekân ve zaman. Hikâyede genellikle tek bir ana olay ve hayatın kısa bir kesiti anlatılır.
- Tema metindeki soyut temel duygu ya da düşüncedir; konu ise temanın somutlaşmış hâlidir. Çatışma, olayların gelişmesini sağlar.
- Haldun Taner, öykü ve tiyatro yazarıdır; Keşanlı Ali Destanı Türk edebiyatının ilk epik tiyatro örneği sayılır. Eserlerinde toplumsal çarpıklıkları eleştirel bir dille ele alır.
- Bu bölümde sesli ve sessiz okuma stratejileri, hikâye haritası çıkarma, özetleme, birleşik kelimelerin yazımı ve noktalama üzerinde durulur.
Unutma: Tema soyut bir kavramdır (doğa sevgisi gibi); "fabrika için kavağın kesilmesi" gibi somut ifade ise temayı değil konuyu anlatır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir hikâyeyi çözmek için önce küçük bir hikâye haritası çıkar.
- Kişiler: Kim var, her biri neyi istiyor?
- Mekân ve zaman: Olaylar nerede ve ne zaman geçiyor?
- Çatışma: Kişilerin istekleri nerede çarpışıyor? Bu hikâyede doğaya sevgiyle bakanla ona kâr gözüyle bakan karşı karşıyadır.
- Sonuç: Çatışma nasıl bitiyor, kim ne kazanıyor ya da kaybediyor?
Kişileştirmenin işi: Ağaç ya da kuş konuştuğunda okur olaya onların gözünden bakar. Böylece yazar "Doğayı koruyun" demeden bu düşünceyi sezdirir.
Günlük hayattan: Mahallendeki eski bir ağacın kesilmesi tartışıldığında bazı komşular gölgesini ve anılarını, bazıları ise yolun genişlemesini düşünür. Bu, hikâyedeki çatışmanın gündelik bir benzeridir.
Sık yapılan hata: Konuşan bitki ve hayvanlar var diye metni masal saymak. Doğrusu: Masal belirsiz bir zamanda ve yerde geçer, tekerlemeyle açılır. Bu hikâye ise gerçek bir toplum düzenini eleştirmek için fantastik ögelerden yararlanır.
Derinleş
Yaşadığın şehirde ağaçların kesildiği ya da korunduğu bir olayı araştır (yerel haber, belediye kararı, çevre derneği açıklaması). Farklı tarafların gerekçelerini bir tabloda karşılaştır. Biyoloji ve coğrafya bilgilerinle bir ağacın şehre sağladığı katkıları (gölge, nem, canlılara yaşam alanı) ekle. Sen karar veren kişi olsaydın hangi koşulları koyardın?
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TDE2.2“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
Bu konuda neler var?
- Haldun Taner
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir hikâyede genç Selim, babasının istediği gibi kasabadaki dükkânı devralmakla şehirde resim eğitimi alma hayali arasında kalıyor. Hikâye boyunca olaylar, Selim’in bu iki isteği arasındaki mücadele etrafında gelişiyor. Hikâyede olayların gelişmesini sağlayan bu mücadeleye ne ad verilir?
- A) Tema
- B) Çatışma
- C) Mekân
- D) Özet
- E) Bakış açısı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çatışma
Karşıt istekler ya da güçler arasındaki mücadeleye çatışma denir; Selim’in dükkân ile resim hayali arasında kalması olayları ilerletir. Tema ile karıştırılabilir; ancak tema hikâyenin işlediği soyut düşüncedir, olayları harekete geçiren mücadele değildir.
Kolay
2Okul tiyatro kulübü yıl sonu gösterisi için Keşanlı Ali Destanı’nı sahnelemeye karar veriyor. Kulüp, gösteriden önce dağıtılacak broşürde oyunun yazarı Haldun Taner’i ve eser verdiği türleri tanıtacak. Broşürde Haldun Taner’in daha çok eser verdiği türler olarak hangileri yazılmalıdır?
- A) Divan şiiri ve mesnevi
- B) Öykü ve tiyatro
- C) Destan ve koşma
- D) Gezi yazısı ve seyahatname
- E) Roman ve hiciv
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Öykü ve tiyatro
Haldun Taner, Cumhuriyet Dönemi’nin öykü ve tiyatro yazarıdır; eserlerinde toplumsal çarpıklıkları eleştirel ve ironik bir dille ele alır. Oyunun adında “destan” kelimesi geçtiği için destan türü çekici görünebilir; ancak Keşanlı Ali Destanı bir tiyatro eseridir.
Kolay
3Bir çocuk dergisinde yayımlanan kısa bir anlatıda karınca ile ağustos böceği konuşuyor. Yaz boyu şarkı söyleyen ağustos böceği kış gelince aç kalıyor ve karıncadan yardım istiyor; anlatı, çalışmanın önemine dair bir dersle bitiyor. Bu anlatı hangi türe örnektir?
- A) Destan
- B) Gazel
- C) Mülakat
- D) Anı
- E) Fabl
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Fabl
Hayvanların kişileştirilerek konuşturulduğu ve sonunda ders veren kısa anlatılara fabl denir. Destan da olağanüstü ögeler taşıyan bir anlatıdır; ancak destan bir milletin kahramanlarını ve tarihini anlatır, kısa bir ders vermeyi amaçlamaz.
Kolay
4“Bir Kavak ve İnsanlar” hikâyesini inceleyen öğrenciler, hikâye haritası hazırlamak için tahtaya beş başlık yazıyor. Öğretmen, başlıklardan birinin hikâyenin temel unsurları arasında yer almadığını, başka bir türün ögesi olduğunu söylüyor. Tahtadaki başlıklardan hangisi hikâyenin temel unsurlarından biri değildir?
- A) Olay
- B) Mekân
- C) Zaman
- D) Şahıs kadrosu
- E) Uyak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Uyak
Hikâyenin temel unsurları olay, şahıs kadrosu, mekân ve zamandır; uyak ise dize sonlarındaki ses benzerliği olup şiire ait bir ahenk unsurudur. Şahıs kadrosu terimi tiyatroyu çağrıştırdığı için çekici görünebilir; ancak hikâyedeki kişiler de bu adla anılır.
Kolay
5Bir Kavak ve İnsanlar hikâyesinde fabrikatör, kesilen kavak için “Bundan çok güzel telefon direği olur” der. Bu söz, fabrikatörün doğaya bakışıyla ilgili neyi gösterir?
- A) Ağaçları koruma konusunda çok duyarlı olduğunu
- B) Kavağın güzelliğine hayran kaldığını
- C) Köylülerin isteklerine önem verdiğini
- D) Ağacı yalnızca işine yarayacak bir malzeme olarak gördüğünü
- E) Telefon direklerinin çevreye zarar verdiğini düşündüğünü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ağacı yalnızca işine yarayacak bir malzeme olarak gördüğünü
Fabrikatör kavağı canlı bir varlık olarak değil, kullanılacak bir malzeme olarak görür. Ağaçları koruma duyarlılığı, onu kestiren birinin tutumuyla çelişir.
Kolay
6Sınıfta bir şiirin ahengini ve ses zenginliğini dinleyicilere hissettirmek isteyen Elif, hangi okuma stratejisini seçmelidir?
- A) Sesli okuma
- B) Sessiz okuma
- C) Göz gezdirerek okuma
- D) Seçmeli okuma
- E) Not alarak okuma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sesli okuma
Sesli okuma ana dilin ses zenginliğini ve ahengini kazandırır ve dinleyicileri etkiler. Sessiz okuma hızlı anlama sağlar ama ahengi dinleyiciye aktarmaz.
Kolay
7Okuma Öncesi bölümünde “Okurun aynı edebî metinden farklı durum veya zamanlarda farklı anlamlar çıkarmasının gerekçeleri ne olabilir?” sorusu sorulur. Bu soruya verilebilecek en uygun cevap hangisidir?
- A) Edebî metinler her okunuşta kelimeleri değişen metinlerdir.
- B) Yazarlar metinlerini her yıl yeniden yazar.
- C) Okurun yaşı, deneyimleri ve ruh hâli metni yorumlayışını etkiler.
- D) Edebî metinlerin yalnızca tek bir doğru anlamı vardır.
- E) Okurlar metinleri her zaman yanlış anlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Okurun yaşı, deneyimleri ve ruh hâli metni yorumlayışını etkiler.
Edebî metinler çok anlamlıdır; okurun birikimi, yaşı ve o anki durumu metinden çıkardığı anlamı değiştirir. “Tek bir doğru anlam” görüşü, sorunun dayandığı düşünceyle çelişir.
Kolay
8Hikâye türünün özelliklerini anlatan öğretmen, “Hikâyede genellikle tek bir ana olay ve hayatın kısa bir kesiti anlatılır.” diyor. Aşağıdakilerden hangisi bu özelliğe en uygun bir hikâye konusudur?
- A) Bir ailenin üç kuşak boyunca yaşadığı bütün olaylar
- B) Bir ülkenin yüz yıllık siyasi tarihi
- C) Bir kentin kuruluşundan bugüne geçirdiği değişimler
- D) Bir bilim insanının bütün hayatı ve eserleri
- E) Bir balıkçının fırtınalı bir gecede teknesini kurtarma çabası
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bir balıkçının fırtınalı bir gecede teknesini kurtarma çabası
Fırtınalı bir gecede teknesini kurtarmaya çalışan balıkçı, tek bir olaya ve kısa bir zaman dilimine dayanır. Üç kuşağın hayatı ya da yüz yıllık tarih, kısa bir kesitle anlatılamayacak kadar geniştir.
Kolay
9Bir Kavak ve İnsanlar hikâyesinde kavak için “Ağaç, yapraklarıyla dile gelmişti sanki.” denir. Bu cümlede kavağa insana özgü bir özellik verilerek hangi söz sanatı yapılmıştır?
- A) Telmih
- B) Tezat
- C) Tecahülüarif
- D) Tenasüp
- E) Teşhis
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Teşhis
“Dile gelmek” insana özgü bir özelliktir; kavağa bu özellik verildiği için teşhis (kişileştirme) vardır. Hikâyede bilinen bir olaya gönderme yapılmadığı için telmih yoktur.
Kolay
10Bir Kavak ve İnsanlar hikâyesinin başında ihtiyar, “Beni o, sahildeki kavağın altına gömün.” der. Hikâyeye göre ihtiyarın bu isteğinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Her akşam altında oturup denizi seyrettiği kavağı ve doğayı çok sevmesi
- B) Köy mezarlığının kulübesinden çok uzakta olması
- C) Kavağın köydeki en yaşlı ağaç olarak bilinmesi
- D) Kavağın altında bir hazine sakladığını düşünmesi
- E) Köylülerin kavağı kesmesinden korkması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Her akşam altında oturup denizi seyrettiği kavağı ve doğayı çok sevmesi
İhtiyar her akşam kavağın altında oturup denizi seyreder; doğaya ve bu ağaca bağlılığı onu bu isteğe yöneltir. Hikâyede mezarlığın uzaklığından ya da bir hazineden söz edilmez.
Kolay
11Bir Kavak ve İnsanlar hikâyesinde fabrika kurulduktan sonra “Papatyalar kurumdan simsiyah oluyorlardı.” denir. Bu cümle, fabrikanın doğa üzerindeki hangi etkisini gösterir?
- A) Papatyaların sayısını artırdığını
- B) Havayı kirleterek bitkilere zarar verdiğini
- C) Kuşların göç etmesini sağladığını
- D) Denizin suyunu ısıttığını
- E) Köylülere yeni iş alanları açtığını
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Havayı kirleterek bitkilere zarar verdiğini
Kurum, fabrikanın yaydığı isli dumandan kaynaklanır; papatyaların kararması hava kirliliğinin bitkilere verdiği zararı gösterir. Yeni iş alanları cümlede anlatılan bir etki değildir.
Kolay
12Okuma stratejilerini anlatan metinde “Sessiz okuma, sözcükleri mırıldanarak söylemek değildir; mırıldanmak bir kusurdur ve okuma hızını düşürür.” denir. Bu bilgiye göre aşağıdakilerden hangisi doğru bir sessiz okuma davranışıdır?
- A) Metni yarı sesle mırıldanarak okumak
- B) Metni dudaklarını kıpırdatmadan, göz ve zihinle okumak
- C) Her kelimeyi parmakla gösterip yüksek sesle okumak
- D) Metni bir arkadaşına sesli okuyarak dinletmek
- E) Noktalama işaretlerinde sesini yükseltmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Metni dudaklarını kıpırdatmadan, göz ve zihinle okumak
Sessiz okuma konuşma organlarını kullanmadan, göz ve zihin ilişkisiyle yapılır. Mırıldanarak okumak metinde açıkça kusur olarak belirtilmiştir.
Kolay
13Bir Kavak ve İnsanlar hikâyesinde kavağın hışırtılarında köylülerin ihtiyarın sesini tanıdığı, bulutların kavağın alnını öptüğü anlatılır. Bu anlatım hikâyeye hangi özelliği kazandırır?
- A) Bilimsel bir doğruluk
- B) Tarihî bir belgesellik
- C) Nesnel bir anlatım
- D) Fantastik bir hava
- E) Öğretici bir bilgi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Fantastik bir hava
Ağacın bir insanın kimliğini kazanması ve bulutların ağacı öpmesi gerçek hayatta olmayan, hayal ürünü durumlardır; bu hikâyeye fantastik bir hava katar. Bilimsel doğruluk ya da nesnellik bu anlatımla bağdaşmaz.
Kolay
14Haldun Taner’in eserlerini tanıtan bir sunum hazırlayan Mehmet, yazarın hangi türlerde öne çıktığını yazacaktır. Doğru bilgi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şiir ve roman
- B) Gezi yazısı ve anı
- C) Öykü ve tiyatro
- D) Masal ve fabl
- E) Deneme ve eleştiri
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Öykü ve tiyatro
Haldun Taner, öykü ve tiyatro yazarı olarak tanınır. Şiir ya da masal türünde öne çıkan bir yazar değildir.
Kolay
15Bir Kavak ve İnsanlar hikâyesinde “Kuşların cıvıltısı, şantiyeden yükselen çekiç sesleri arasında güme gittiğinden onlar da birleşip koro halinde ötmeyi denediler.” cümlesi geçer. Bu cümlede “güme gitmek” deyimi hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Hızla uzaklaşmak
- B) Birdenbire ortaya çıkmak
- C) Gürültüyle çoğalmak
- D) Duyulmaz olmak, boşa gitmek
- E) Bir yere sığınmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Duyulmaz olmak, boşa gitmek
Kuşların sesi çekiç gürültüsü arasında duyulmaz hâle geldiği için “güme gitmek” deyimi “boşa gitmek, fark edilmemek” anlamındadır. Bu nedenle kuşlar seslerini duyurmak için koro hâlinde ötmeyi dener.
Kolay
16Bir Kavak ve İnsanlar hikâyesinde mimarın fabrikanın bölümlerini anlattığını duyan kavak için “Bu duyduğu sözlerden yaprakları diken diken olmuştu.” denir. Bu ifadede kavağın hangi duygusu anlatılır?
- A) Sevinç ve heyecan
- B) Merak ve şaşkınlık
- C) Gurur ve övünç
- D) Özlem ve hasret
- E) Dehşet ve korku
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dehşet ve korku
“Tüyleri diken diken olmak” deyiminden yararlanılan bu ifade, kavağın duyduklarından dehşete kapıldığını anlatır. Fabrika haberi kavak için bir tehdit olduğundan sevinç anlamı bağlama uymaz.
Kolay
17Bir hikâyede kişileri ve olayın geçtiği yeri okurun zihninde canlandırmak için betimleyici anlatımdan, olayları aktarmak için öyküleyici anlatımdan yararlanılır. Bir Kavak ve İnsanlar hikâyesinde kavağın bulunduğu yer şöyle anlatılır: “Sahile bakan dik yamacın üstünde, dağ çilekleriyle böğürtlenlerin sarmaş dolaş oldukları vahşi bir kırlığın ortasında idi.” Bu cümleyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Art arda gelişen olaylar aktarıldığı için öyküleyici anlatım kullanılmıştır.
- B) Kişilerin konuşmaları verildiği için öyküleyici anlatım kullanılmıştır.
- C) Olayın geçtiği yer tanıtıldığı için betimleyici anlatım kullanılmıştır.
- D) Bir düşünce kanıtlarla savunulduğu için betimleyici anlatım kullanılmıştır.
- E) Kavağın kesilişi anlatıldığı için betimleyici anlatım kullanılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Olayın geçtiği yer tanıtıldığı için betimleyici anlatım kullanılmıştır.
Cümlede bir olay ilerlemez; kavağın bulunduğu yamaç, bitki örtüsü ve kırlık okurun gözünde canlandırılır. Bu, mekânı tanıtan betimleyici anlatımdır. Cümlede art arda olaylar, konuşmalar ya da savunulan bir düşünce bulunmaz; kavağın kesilişi de bu cümlede anlatılmaz.
Kolay
18Ders kitabındaki kavram haritasında kişi kadrosu, “bir anlatıda yer alan ve anlatılan olayla dolaylı veya dolaysız olarak ilişkisi bulunan varlıkların tümü” olarak açıklanır. Bu açıklamaya göre Bir Kavak ve İnsanlar hikâyesinin kişi kadrosuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Duyan, düşünen ve üzülen kavak da kişi kadrosunda yer alır.
- B) Kişi kadrosu yalnızca ihtiyar ile fabrikatörden oluşur.
- C) Adı verilmeyen köylüler kişi kadrosunun dışında kalır.
- D) Kişi kadrosunda yalnızca insanlar sayılabilir.
- E) Hikâyenin sonunda kesilen kavak kişi kadrosundan çıkarılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Duyan, düşünen ve üzülen kavak da kişi kadrosunda yer alır.
Açıklama “kişiler” değil, olayla ilişkisi bulunan “varlıkların tümü” der. Hikâyede kavak duyar, düşünür, üzülür ve olayın merkezindedir; bu yüzden kişi kadrosundadır. Köylüler, mimar ve mühendisler de olayla ilişkili olduğundan kadroyu ihtiyar ile fabrikatörle ya da yalnız insanlarla sınırlamak açıklamaya uymaz.
Orta
19Bir hikâye taslağını yazım kuralları açısından kontrol eden Deniz, birleşik kelimelerin yazımına özellikle dikkat ediyor. Taslaktaki beş cümleden yalnızca birinde birleşik kelimenin doğru yazıldığını fark ediyor. Deniz’in doğru bulduğu cümle hangisidir?
- A) Akşam üstü kavağın gölgesinde oturduk.
- B) Dalın ucuna bir ateş böceği kondu.
- C) Tarlanın kıyısında ayçiçekleri sıralanmıştı.
- D) Yaşlı adam buz dolabından su aldı.
- E) Duvardaki hanım eli çiçekleri açmıştı.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tarlanın kıyısında ayçiçekleri sıralanmıştı.
“Ayçiçeği” bitişik yazılır ve cümlede doğru yazılmıştır. “Akşamüstü”, “ateşböceği”, “buzdolabı” ve “hanımeli” de bitişik yazılması gereken birleşik kelimelerdir; ayrı yazıldıkları için o cümleler yanlıştır.
Orta
20Okuduğu hikâyenin haritasını çıkaran Can, haritaya kişiler, mekân ve zaman, çatışma, olay örgüsü ve tema bölümleri koymuş. Hikâyede “Olaylar bir sahil kasabasında, ilkbaharda geçer.” bilgisi yer alıyor. Can bu bilgiyi hikâye haritasının hangi bölümüne yazmalıdır?
- A) Kişiler
- B) Çatışma
- C) Mekân ve zaman
- D) Tema
- E) Olay örgüsü
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mekân ve zaman
“Sahil kasabası” olayların geçtiği yeri, “ilkbahar” ise olayların geçtiği zamanı belirtir. Bilgide “olaylar” kelimesi geçtiği için olay örgüsü bölümü çekici görünebilir; ancak olay örgüsü olayların sırasını anlatır, nerede ve ne zaman geçtiğini değil.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı örnek ders anlatımları. Tüm videolar (4)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.