9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Anlamın Yapı Taşları
Gezi Yazısı: Bizim Akdeniz’den
- gezi yazısı
- seyahatname
- betimleyici anlatım
- açıklayıcı anlatım
- öyküleyici anlatım
- anı
- Evliya Çelebi
Bizim Akdeniz'den gezi yazısında ne anlatılır?
Bizim Akdeniz'den, Falih Rıfkı Atay'ın Antalya'yı doğası, coğrafyası ve gelişen şehir hayatıyla tanıtan gezi yazısıdır. Metinde otomobil yolunun Çubuk boğazında 800 metre birden düşmesiyle Toroslardan sahil ovasına iniş, düdenler, sular, portakal bahçeleri ve şehrin yeni imar planı anlatılır. Yazar, yabancı kıyıları övmeden önce kendi Akdeniz'ini tanımamış olmayı öz eleştiriyle dile getirir. Gezi yazısı (seyahatname), yazarın gezip gördüğü yerlerin doğal, tarihî, sosyal ve kültürel özelliklerini kendine özgü bir üslupla anlattığı, hem belge hem edebî değer taşıyan türdür. Betimleyici, açıklayıcı ve öyküleyici anlatım bir arada kullanılır. Türk edebiyatında ilk seyahatname Seydi Ali Reis'in Mir'atü'l-Memalik'idir, en tanınmışı ise Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sidir. Falih Rıfkı Atay, Zeytindağı ve Çankaya gibi anılarıyla da tanınan bir gazeteci ve yazardır. Anı geçmiş yaşantılara, gezi yazısı ise bir yerin tanıtımına odaklanır.
Gezi Yazısı: Bizim Akdeniz’den: konu anlatımı ve özeti
Falih Rıfkı Atay'ın Bizim Akdeniz'den adlı yazısı, Antalya'yı doğası, coğrafyası ve gelişen şehir hayatıyla tanıtan bir gezi yazısıdır. Yazar, okurunu adeta yanında gezdirerek o yeri görme isteği uyandırır.
- Metinde Toroslardan sahil ovasına iniş, düdenler, sular, portakal bahçeleri ve şehrin yeni imar planı anlatılır. Yazar, yabancı kıyıları övmeden önce kendi Akdeniz'imizi tanımamış olmayı öz eleştiriyle dile getirir.
- Gezi yazısı (seyahatname), yazarın gezip gördüğü yerlerin doğal, tarihî, sosyal ve kültürel özelliklerini kendine özgü bir üslupla anlattığı türdür. Hem belge değeri hem edebî değer taşır.
- Gezi yazısı giriş, gelişme ve sonuç planıyla yazılır; betimleyici, açıklayıcı ve öyküleyici anlatım bir arada kullanılır.
- Türk edebiyatında ilk seyahatname Seydi Ali Reis'in Mir'atü'l-Memalik'idir; en tanınmışı Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sidir. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Beş Şehir'i de önemli bir örnektir.
- Falih Rıfkı Atay, gazeteci ve yazardır; Taymis Kıyıları, Denizaşırı gibi gezi yazıları ve Zeytindağı, Çankaya gibi anılarıyla tanınır.
- Anı ile gezi yazısı yaşanmışlığa dayanır; ancak anı geçmiş yaşantılara, gezi yazısı ise bir yerin tanıtımına odaklanır.
- Çalışılan beceriler: bağlam anlamı, yazım ve noktalama, anlatım biçimleri, düşünceyi geliştirme yolları.
Unutma: Bir metin gezilen yeri tanıtıyorsa gezi yazısıdır; yazarın kendi yaşantısını ve duygularını merkeze alıyorsa anıdır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir gezi yazısını okurken yazarın yolculuğunu adım adım izleyebilirsin.
- Rota: Yazar nereden başlıyor, hangi yerlerden geçiyor? Kısa bir yol haritası çiz.
- Bilgi: Yer şekilleri, iklim, ürünler gibi doğrulanabilir bilgileri işaretle.
- İzlenim: Yazarın beğenisini, şaşkınlığını ya da eleştirisini gösteren cümleleri ayrı bir renkle işaretle.
- Amaç: Yazar okurda hangi isteği uyandırmak istiyor?
Günlük hayattan: Okul gezisinden döndüğünde ailene yalnızca gezilen yerlerin adlarını saymazsın; neyin seni şaşırttığını, ne yediğini, en çok neyi sevdiğini de anlatırsın. Gezi yazısının özü bu kişisel bakıştır.
Sık yapılan hata: Gezi yazısını bir tanıtım broşürü gibi görmek. Doğrusu: Broşür nesnel bilgi verip yeri satmaya çalışır. Gezi yazısı ise bilgiyle birlikte yazarın gözlemlerini, izlenimlerini ve kendine özgü üslubunu taşır.
Derinleş
Yaşadığın yerden bir semti, köyü ya da doğal alanı hiç görmemiş bir ziyaretçiye tanıtan kısa bir gezi yazısı planla. Coğrafya dersindeki bilgilerle (yer şekilleri, iklim, ürünler) kendi izlenimlerini dengeli biçimde birleştir. Falih Rıfkı Atay, yabancı kıyıları övmeden önce kendi kıyılarımızı tanımamış olmayı eleştirir. Sence insanlar çevrelerindeki yerleri neden geç keşfediyor? Gözlemlerinle tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TDE2.1“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinlerde okumayı yönetebilme
TDE2.2“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
TDE2.3“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
Bu konuda neler var?
- Falih Rıfkı Atay
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bu ünitede okunan "Bizim Akdeniz" adlı gezi yazısının yazarı, gazeteci kimliğiyle pek çok ülkeyi dolaşmış ve gözlemlerini kitaplaştırmıştır. Sınıf panosuna bu yazarın başka bir gezi kitabının kapağı asılacak. Panoya asılacak kapak aşağıdakilerden hangisi olabilir?
- A) Taymis Kıyıları
- B) Memleket Hikâyeleri
- C) Han Duvarları
- D) İntibah
- E) Beş Şehir
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Taymis Kıyıları
Bizim Akdeniz'in yazarı Falih Rıfkı Atay'dır; Londra izlenimlerini anlattığı Taymis Kıyıları da onun gezi kitabıdır. Beş Şehir de gezi türündedir, ancak Ahmet Hamdi Tanpınar'a aittir.
Kolay
2Bir dergide yayımlanan yazıda yazar, Mardin'de geçirdiği üç günü anlatıyor. Taş evlerin dokusunu, çarşıdaki telkâri ustalarını, Mezopotamya ovasına bakan manzarayı ve bu manzaranın kendisinde uyandırdığı duyguları kendine özgü bir dille aktarıyor. Bu yazı, özellikleri bakımından hangi türe örnektir?
- A) Anı
- B) Deneme
- C) Eleştiri
- D) Makale
- E) Gezi yazısı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gezi yazısı
Gezilip görülen bir yerin mimari, kültürel ve doğal özelliklerinin yazarın izlenimleriyle anlatıldığı tür gezi yazısıdır. Anıda da yaşanmışlık vardır; ancak anı, yerin kendisinden çok yazarın tanık olduğu olaylara ve kişilere odaklanır.
Kolay
3Tarih öğretmeni, 17. yüzyılda Osmanlı topraklarını ve komşu ülkeleri kırk yılı aşkın süre dolaşan bir gezginin eserinden parçalar okuyor. Gezgin; şehirlerin kalelerini, çarşılarını, yemeklerini ve halkın konuşmalarını on ciltte anlatmıştır. Öğretmen, eserin hem edebiyat hem tarih için başvuru kaynağı olduğunu vurguluyor. Öğretmenin okuduğu eser aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bâbürname
- B) Seyahatname
- C) Kutadgu Bilig
- D) Divanü Lügati't-Türk
- E) Beş Şehir
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Seyahatname
On ciltlik bu gezi eseri Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sidir. Beş Şehir de bir gezi yazısıdır; ancak 17. yüzyılda değil, Cumhuriyet Dönemi'nde Ahmet Hamdi Tanpınar tarafından yazılmıştır.
Kolay
4Ece, Cumhuriyet Dönemi'nde yazılmış bir gezi kitabı okuyor. Kitapta Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul; tarihleri, mimarileri ve yazarın kişisel hatıralarıyla birlikte şiirli bir dille anlatılıyor. Ece'nin okuduğu eser ve yazarı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Taymis Kıyıları - Ahmet Hamdi Tanpınar
- B) Seyahatname - Falih Rıfkı Atay
- C) Beş Şehir - Falih Rıfkı Atay
- D) Beş Şehir - Ahmet Hamdi Tanpınar
- E) Sinekli Bakkal - Halide Edib Adıvar
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Beş Şehir - Ahmet Hamdi Tanpınar
Beş şehri anlatan bu gezi kitabı Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Beş Şehir'idir. Falih Rıfkı Atay da gezi yazılarıyla tanınır; fakat Beş Şehir onun değil, Taymis Kıyıları onun eseridir.
Kolay
5Bir öğrenci gezi yazısı türünün özelliklerini sıralıyor ve metinde hangi anlatım biçimlerinin bir arada kullanıldığını yazacak. Öğrencinin yazması gereken anlatım biçimleri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tartışmacı ve söyleşmeci anlatım
- B) Yalnızca öyküleyici anlatım
- C) Betimleyici, açıklayıcı ve öyküleyici anlatım
- D) Yalnızca açıklayıcı anlatım
- E) Yalnızca tartışmacı anlatım
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Betimleyici, açıklayıcı ve öyküleyici anlatım
Gezi yazısında yerler betimlenir, bilgiler açıklanır ve yolculuk öyküleyici anlatımla aktarılır; bu biçimler bir arada kullanılır. Yalnız öyküleyici anlatım, türün tanıtma ve bilgi verme yönünü karşılamaz.
Kolay
6Zeynep'in okul blogunda yayımladığı yazıda Uzungöl'ün doğal güzellikleri, yaylalardaki yaşam, yöredeki ahşap evler ve yerel halkın gelenekleri, Zeynep'in kendi gözlemleriyle ve kendine özgü bir dille anlatılıyor. Bu yazı aşağıdaki türlerden hangisine örnektir?
- A) Eleştiri
- B) Biyografi
- C) Gezi yazısı
- D) Otobiyografi
- E) Hikâye
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gezi yazısı
Yazar gezip gördüğü bir yerin doğal, sosyal ve kültürel özelliklerini kendi üslubuyla tanıttığı için metin gezi yazısıdır. Otobiyografi bir yeri değil, kişinin kendi hayatını anlatır.
Kolay
7“Sıcak Anadolu kıyılarının bir hususiyeti de, kısa mesafelerle Boğaziçi serinliğinde yaylalara kavuşulabilmesidir.” Bu cümlede “hususiyet” kelimesi hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Uzaklık
- B) Özellik
- C) Ahbaplık
- D) Güzellik
- E) Yakınlık
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Özellik
Cümlede kıyıların ayırt edici niteliği anlatıldığı için “hususiyet” özellik anlamındadır. Kelimenin “yakınlık, ahbaplık” anlamı da vardır ama bu bağlamda kullanılmamıştır.
Kolay
8Bir yazar, gezi yazısında şunları anlatıyor: “Bu kasabaya her gidişimde dedemin bahçesindeki dut ağacını, kuzenlerimle kurduğumuz salıncağı ve o yaz yaşadığım sevinci yeniden hatırlarım. O günler hiç aklımdan çıkmaz.” Bu parça hangi türün özelliğini daha çok taşır?
- A) Bilgi görseli
- B) Anı
- C) Gezi yazısı
- D) Belgesel
- E) Eleştiri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Anı
Parça, kasabanın özelliklerini tanıtmak yerine yazarın kendi geçmiş yaşantısını ve duygularını merkeze aldığı için anı özelliği taşır. Gezi yazısı, gezilen yerin tanıtımına odaklanır.
Kolay
9Anı ve gezi yazısı türlerini karşılaştıran bir tablo hazırlayan Ece, iki türün “ortak özellik” sütununa bir bilgi yazacak. Ece'nin bu sütuna yazması gereken bilgi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İkisi de yaşanmışlığa dayanır.
- B) İkisi de bir yerin tanıtımına odaklanır.
- C) İkisi de üçüncü kişi ağzından anlatılır.
- D) İkisi de manzum olarak yazılır.
- E) İkisi de hayal ürünü olaylar anlatır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İkisi de yaşanmışlığa dayanır.
Anı da gezi yazısı da yazarın gerçekten yaşadıklarına dayanır. Bir yerin tanıtımına odaklanmak ise yalnızca gezi yazısına özgüdür; anı geçmiş yaşantılara odaklanır.
Kolay
10“Toroslar Akdeniz'e doğru bir kucak gibi açılmıştır.” Bu cümlede kullanılan düşünceyi geliştirme yolu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sayısal verilerden yararlanma
- B) Tanık gösterme
- C) Benzetme
- D) Örneklendirme
- E) Tanımlama
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Benzetme
Toroslar, açılmış bir kucağa benzetilmiştir; bu benzetmedir. Cümlede bir otoritenin sözüne ya da sayısal bir veriye başvurulmamıştır.
Kolay
11Gezi yazısı yazan Emre, metnindeki bazı cümleleri kontrol ediyor. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır?
- A) Öğleden sonra eski kale surlarını gezdik.
- B) Düden Şelalesi'ni görmek için yürüdük.
- C) Sabah erkenden antalya'ya doğru yola çıktık.
- D) Toroslar'ın eteklerinde mola verdik.
- E) Akdeniz'in mavisi gözlerimizi kamaştırdı.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sabah erkenden antalya'ya doğru yola çıktık.
Şehir adları özel ad olduğu için büyük harfle başlar; doğrusu “Antalya'ya” olmalıdır. Diğer cümlelerde özel adlar büyük harfle yazılmış ve ekler kesme işaretiyle ayrılmıştır.
Kolay
12Kütüphanede Falih Rıfkı Atay'ın kitaplarını türlerine göre ayıran Can, yazarın kendi yaşadığı dönemin olaylarını ve tanıklıklarını aktardığı anı kitaplarını bir rafa koyacak. Can'ın bu rafa koyması gereken eserler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Beş Şehir ve Seyahatname
- B) Taymis Kıyıları ve Denizaşırı
- C) Çalıkuşu ve Eylül
- D) Zeytindağı ve Çankaya
- E) Memleket Hikâyeleri ve Gurbet Hikâyeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Zeytindağı ve Çankaya
Zeytindağı ve Çankaya, Falih Rıfkı Atay'ın anı türündeki eserleridir. Taymis Kıyıları ve Denizaşırı da onun eseridir ama gezi yazısı türündedir.
Kolay
13Falih Rıfkı Atay'ı tanıtan bir yazıda şu bilgi yer alıyor: “Gezdiği yerlerle ilgili kendi gözlemleri ve aldığı notlar yanında başka kitaplardan ve yazarlardan da faydalanır.” Yazarın başka kaynaklardan faydalanması eserine hangi niteliği kazandırır?
- A) Belge niteliği
- B) Şiirsel bir ahenk
- C) Kurmaca bir yapı
- D) Masalsı bir hava
- E) Mizahi bir üslup
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Belge niteliği
Başka kaynaklardan yararlanmak, gezi yazısının bilgilerini sağlamlaştırır ve esere belge niteliği kazandırır. Kurmaca yapı ise hayal ürünü metinlere özgüdür; gezi yazısı yaşanmışlığa dayanır.
Kolay
14Edebiyat öğretmeni, eski metinlerde gezi yazısı türü için kullanılan bir adı tahtaya yazıyor ve bu adın “yolculuk kitabı” anlamına geldiğini söylüyor. Öğretmenin tahtaya yazdığı ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tenkit
- B) Hatırat
- C) Hicviye
- D) Seyahatname
- E) Tezkire
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Seyahatname
Gezi yazısı türünün eski adı seyahatnamedir. Hatırat anı, tenkit ise eleştiri türünün eski adıdır.
Kolay
15“Çubuk boğazı otomobil yolunu 800 metre birden düşürdükten sonra, büyük sahil ovasına çıktık.” Bu cümlede ağır basan anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Betimleyici anlatım
- B) Öyküleyici anlatım
- C) Açıklayıcı anlatım
- D) Tartışmacı anlatım
- E) Söyleşmeci anlatım
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Öyküleyici anlatım
Cümlede bir yolculuk hareketi zaman sırasıyla aktarılır (“düşürdükten sonra ... çıktık”); bu öyküleyici anlatımdır. Bir yerin görünüşü ayrıntılarıyla resmedilmediği için betimleme ağır basmaz.
Kolay
16“Sağda, körfezi çeviren büyük dağ yığını 3000 metre ve bulutlar üstünden engin Akdeniz'e bakıyor.” Bu cümlede “engin” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Uçsuz bucaksız, geniş
- B) Sığ ve durgun
- C) Soğuk ve serin
- D) Derin ve karanlık
- E) Dalgalı ve hırçın
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Uçsuz bucaksız, geniş
Bağlamda “engin” denizin sınırsız genişliğini anlatır; kelime “açık deniz, geniş” anlamındadır. Cümlede denizin derinliğine ya da dalgalarına dair bir ipucu yoktur.
Kolay
17Bizim Akdeniz'den adlı gezi yazısı şu cümleyle başlar: “Çoban ve kaval gibi, kavak ve akasya da yukarı istepin şiiri idi: Şimdi, muz, portakal, limon ve zeytin pişiren güneş ve su cennetine doğru iniyoruz.” (istep: bozkır) Bu cümleye göre yazarın yolculuğuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Kıyıdaki meyve bahçelerinden yüksek yaylalara çıkmaktadır.
- B) Yolculuğunu gemiyle, kıyı boyunca sürdürmektedir.
- C) Yüksekteki bozkırdan sıcak ve sulak bir bölgeye inmektedir.
- D) Geride bıraktığı bozkırı yeni vardığı yerden üstün tutmaktadır.
- E) Daha önce defalarca gördüğü bir bölgeye dönmektedir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yüksekteki bozkırdan sıcak ve sulak bir bölgeye inmektedir.
“Yukarı istep” geride kalan yüksek bozkırı, “güneş ve su cenneti” ile sayılan muz, portakal, limon ve zeytin ise sıcak ve sulak bölgeyi anlatır; “iniyoruz” fiili yolculuğun yönünü verir. Yazar vardığı yeri “cennet” diye andığına göre bozkırı ondan üstün tuttuğu söylenemez.
Kolay
18Bizim Akdeniz'den metninde yazar, Türkiye'nin en ihtiyar çınarının Bursa'daki bir çınar mı yoksa Antalya'da bir bahçede bulunan 16 metre genişliğindeki çınar mı olduğu konusunda insanların “tereddüt ettiklerini” söyler. Yazarın verdiği bu bilgiden aşağıdakilerden hangisi çıkarılabilir?
- A) Antalya'daki çınarın Bursa'dakinden daha genç olduğu bilinmektedir.
- B) Yazar, iki çınarı da kendisi ölçerek karşılaştırmıştır.
- C) Antalya'daki çınar, yeni imar planı uygulanırken kesilecektir.
- D) Bursa'daki çınarın genişliği 16 metreden fazladır.
- E) Hangi çınarın daha yaşlı olduğu konusunda kesinlik yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hangi çınarın daha yaşlı olduğu konusunda kesinlik yoktur.
Tereddüt etmek, kararsız kalmak demektir; insanlar iki çınardan hangisinin daha yaşlı olduğuna karar verememektedir. Bu nedenle çınarlardan birinin daha genç olduğu bilinmiyor demektir. Bursa'daki çınarın genişliği, ölçümü kimin yaptığı ya da ağacın kesileceği konusunda metinde bilgi yoktur.
Orta
19"Yıllarca başka ülkelerin kıyılarını anlatan kitaplar okudum, o kıyıların fotoğraflarını duvarıma astım. Bu sabah kendi sahilimizin kumuna ayak bastığımda utandım: Bu güzellik, yıllardır birkaç saat ötemde bekliyormuş." Bu parçada yazarın tutumu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yabancı kıyıları kendi kıyılarından üstün tutmaktadır.
- B) Seyahat etmenin gereksiz olduğunu savunmaktadır.
- C) Kendi ülkesinin güzelliğini geç fark etmesini eleştirmektedir.
- D) Fotoğrafçılığa olan ilgisini anlatmaktadır.
- E) Okuduğu kitaplardaki bilgilerin yanlış olduğunu düşünmektedir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kendi ülkesinin güzelliğini geç fark etmesini eleştirmektedir.
"Utandım" ifadesi, yazarın yakınındaki güzelliği yıllarca görmemesini öz eleştiriyle değerlendirdiğini gösterir. Yazar yabancı kıyıları üstün tutmaz; tersine, kendi sahilinin onlardan geri kalmadığını geç anladığı için hayıflanır.
Orta
20Edebiyat kulübü, okul dergisinin gezi yazısı köşesine gelen metinleri değerlendirmek için bir ölçüt listesi hazırlıyor. Listedeki maddelerden biri gezi yazısının niteliğine uymadığı için çıkarılacak. Listeden çıkarılması gereken madde aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gezilen yer gözleme dayalı olarak anlatılmalı
- B) Gezilen yer ve olaylar hayal ürünü olmalı
- C) Yazarın izlenimleri metne yansımalı
- D) Yer yer betimleyici anlatıma başvurulmalı
- E) Yerin tarihî ve kültürel özellikleri verilmeli
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gezilen yer ve olaylar hayal ürünü olmalı
Gezi yazısı gerçekten görülen yerlere ve yaşanmış bir geziye dayanır; hayal ürünü yer ve olaylar bu türe uymaz. Yazarın izlenimlerine yer vermek ise türe aykırı değildir; gezi yazısı nesnel bilginin yanında öznel izlenimleri de içerir.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı örnek ders anlatımları. Tüm videolar (4)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.