9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Dilin Zenginliği

Dinleme/İzleme – Otobiyografi: Âşık Veysel

otobiyografi
biyografi
Âşık Veysel
âşıklık geleneği
belgesel
anlatım biçimleri
kronolojik sıra

Âşık Veysel belgeselinde hayatı nasıl anlatılır?

Âşık Veysel belgeseli, âşığın kendi hayatını birinci kişi ağzından anlattığı otobiyografik bir metindir. Âşık Veysel Şatıroğlu (1894-1973), Sivas Şarkışla'nın Sivrialan köyünde doğmuş, yedi yaşında çiçek hastalığı yüzünden gözlerini kaybetmiş ve babasının getirdiği sazla âşıklığa başlamıştır. Ahmet Kutsi Tecer sayesinde tanınmış, âşıklık geleneğinin son büyük temsilcilerinden sayılmıştır. Şiirlerinde vatan ve insan sevgisi, doğa ve tasavvuf sade bir dille işlenir. Belgeselde âşık hayatını "iki kapılı han" gibi imgelerle anlatır ve mezarına taş konmamasını istediğini söyler. Otobiyografi, kişinin kendi yaşam öyküsünü gerçeğe bağlı kalarak birinci kişi ağzından anlattığı türdür; olaylar genellikle kronolojik sırayla verilir. Biyografide ise bir kişinin hayatını başkası üçüncü kişi ağzından anlatır. Otobiyografi kişinin kendi hayatına odaklanırken anı, dönemin çevresine de geniş yer verir.

Dinleme/İzleme – Otobiyografi: Âşık Veysel: konu anlatımı ve özeti

Bu bölümde Âşık Veysel'in kendi hayatını anlattığı bir belgeseli dinleyip izlersin. Otobiyografi, bir kişinin kendi yaşam öyküsünü gerçeğe bağlı kalarak, birinci kişi ağzından anlattığı türdür.

Âşık Veysel Şatıroğlu (1894-1973), Sivas Şarkışla'nın Sivrialan köyünde doğar; yedi yaşında çiçek hastalığı yüzünden gözlerini kaybeder. Babasının getirdiği sazla âşıklığa başlar.
Ahmet Kutsi Tecer sayesinde tanınır; âşıklık geleneğinin son büyük temsilcilerinden sayılır. Şiirlerinde vatan ve insan sevgisi, doğa, ilahi aşk ve tasavvuf sade ve samimi bir dille işlenir.
Belgeselde âşık, hayatını "iki kapılı han" gibi imgelerle anlatır; mezarına taş konmamasını, toprağının da insanlara ve doğaya yararlı olmasını istediğini söyler.
Otobiyografide olaylar genellikle kronolojik sırayla verilir; birinci kişi anlatımı kullanılır; yazarın duyguları ve iç dünyası da yansır. Biyografide ise bir kişinin hayatını başkası üçüncü kişi ağzından anlatır.
Hayat hikâyeleri roman, hikâye, şiir, belgesel gibi farklı türlerde de anlatılabilir.
Çalışılan beceriler: gözlem formuyla dinleme, bağlam anlamı tahmini, deyim ve ikilemelerin üsluba katkısı, anlatım biçimlerini (öyküleyici, betimleyici, açıklayıcı) belirleme.

Unutma: Otobiyografiyi anıdan ayıran fark, otobiyografinin kişinin kendi hayatına odaklanması; anının ise o dönemin çevresine ve olaylarına da geniş yer vermesidir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Hayat anlatan türleri ayırmanın kısa yolu, "Kim anlatıyor, kimi anlatıyor, neye odaklanıyor?" diye sormaktır.

Otobiyografi: Kişi kendi hayatını anlatır, "ben" der, odak kendi yaşam öyküsüdür.
Biyografi: Başka biri o kişinin hayatını anlatır, "o" der.
Anı: Kişi kendi yaşadıklarını anlatır ama odak, tanık olduğu dönem ve çevredir.

Önce anlatanın kim olduğunu bul.
Sonra anlatılan kişinin kim olduğuna bak.
En sonda metnin odağını belirle: bir hayatın tamamı mı, bir dönem mi?

Günlük hayattan: Deden "Ben bu köyde doğdum, yedi yaşında okula başladım" diye anlatıyorsa otobiyografik bir anlatım yapıyordur. Sen aynı bilgileri "Dedem bu köyde doğdu" diye yazarsan biyografi yazmış olursun.

Sık yapılan hata: Bir sanatçı hakkındaki her metni onun otobiyografisi saymak. Doğrusu: Âşık Veysel'in hayatını başka biri anlatıyorsa bu metin biyografidir. Otobiyografi için anlatanın Veysel'in kendisi olması gerekir.

Derinleş

Âşıklık geleneği UNESCO'nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde yer alır. Yaşadığın yörede bu geleneği ya da bir el sanatını sürdüren birini araştır; yoksa kayıtlı bir söyleşisini dinle. Bir ustanın hayatını kendi sesinden dinlemekle onun hakkında yazılmış bir metni okumak arasında ne fark var? Bu geleneklerin genç kuşaklara aktarılması için okul ne yapabilir, önerilerini yaz.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

TDE1.2“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
TDE1.3“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme

Bu konuda neler var?

Dinleme/İzleme Öncesi
Dinleme/İzleme Sırası
Dinleme/İzleme Sonrası
Âşık Veysel Şatıroğlu

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Âşık Veysel'in türkülerinden oluşan bir seçkiyi dinleyen öğrenciler notlar alıyor. Seçkideki bir türküde ozan, toprağı kendisine her şeyi veren vefalı bir dosta benzetiyor; başka bir türküde doğduğu köyün dağlarını, pınarlarını ve insanlarını özlemle anıyor. Bu türküler, Âşık Veysel'in şiirlerinde işlediği temalardan hangisini örneklendirir?
- A) Doğa ve insan sevgisi
- B) Şehir eğlenceleri
- C) Saray hayatı
- D) Bilim ve teknoloji
- E) Deniz yolculukları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Doğa ve insan sevgisi
Toprağa vefalı bir dost gözüyle bakılması ve köyün dağlarıyla insanlarının özlemle anılması doğa ve insan sevgisini yansıtır. Vatan sevgisi, doğa, ilahi aşk ve dünyanın geçiciliği Veysel'in başlıca temalarıdır; şehir eğlenceleri ya da saray hayatı onun şiirinde yer almaz.
Kolay
2Âşık Veysel'in hayatını anlatan bir kayıtta olaylar şu sırayla aktarılıyor: Sivrialan'daki çocukluğu, yedi yaşında geçirdiği hastalık, ona saz çalmayı öğreten ilk ustalar, köy köy dolaştığı yıllar ve köy enstitülerinde saz öğrettiği dönem. Bu kayıtta olayların sıralanış biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Geriye dönüş
- B) Kronolojik sıra
- C) Çağrışımsal sıra
- D) Ters sıra
- E) Rastgele sıra
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kronolojik sıra
Olaylar çocukluktan başlayıp yaşanma sırasına göre ilerlediği için kronolojik sıra kullanılmıştır. Geriye dönüşte anlatı şimdiki zamandan geçmişe sıçrar; bu kayıtta ise böyle bir zaman kırılması yoktur.
Kolay
3Bir radyo programında Âşık Veysel'in hayatını anlatan bir kayıt dinletiliyor. Kayıtta Veysel'in 1894'te Şarkışla'ya bağlı Sivrialan köyünde doğduğu ve ömrünün büyük bölümünü sazıyla Anadolu'yu dolaşarak geçirdiği anlatılıyor. Kayıtta adı geçen köy hangi ilimizdedir?
- A) Erzurum
- B) Konya
- C) Kars
- D) Sivas
- E) Kayseri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sivas
Sivrialan köyü Sivas'ın Şarkışla ilçesine bağlıdır. Kars da Âşık Şenlik, Murat Çobanoğlu gibi âşıklarıyla ünlü bir âşıklık merkezi olduğu için akla gelebilir; ancak Veysel Sivaslıdır.
Kolay
4Âşık Veysel'in hayatını kendi ağzından anlattığı bölümlere yer veren bir belgeselde, yedi yaşındayken köyde yaygın görülen bulaşıcı bir hastalığa yakalandığı ve bu hastalık yüzünden gözlerini kaybettiği anlatılıyor. Veysel'in görme yetisini kaybetmesine yol açan hastalık aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kızamık
- B) Sıtma
- C) Çiçek hastalığı
- D) Verem
- E) Kolera
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çiçek hastalığı
Âşık Veysel, yedi yaşında geçirdiği çiçek hastalığı yüzünden gözlerini kaybetmiştir. Sıtma da o yıllarda Anadolu'da yaygın bir bulaşıcı hastalıktı; ancak Veysel'in görme kaybıyla ilgisi yoktur.
Kolay
5Belgeselde Âşık Veysel şöyle anlatır: “Babam rahmetli, bir saz bulmuş getirdi. İşte evvel malum köylerde radyo, gramofon yok. Bu düğünlere götürürler, eğlenti yerlerine götürürler, ihtibar ederler diye bunu düşünerek bir saz getirdi.” Bu sözlere göre babasının Veysel'e saz getirmesinin amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sazı köydeki bir yarışmada ödül olarak kazanması
- B) Evde radyo olmadığı için kendisinin saz dinlemek istemesi
- C) Sazı satarak para kazanmayı düşünmesi
- D) Oğlunun insanlar arasında değer görüp bir uğraşı olmasını istemesi
- E) Oğlunun büyük şehirde konser vermesini istemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Oğlunun insanlar arasında değer görüp bir uğraşı olmasını istemesi
Baba, oğlunun düğünlere, eğlencelere götürüleceğini ve itibar göreceğini düşünerek ona saz getirmiştir. Konser ya da satış gibi amaçlar metinde dile getirilmez.
Kolay
6Âşık Veysel'in hayatını anlattığı belgeselde konuşan kişi “Ben ... doğdum, ... kaybettim, ... çalıp söylüyorum.” biçiminde cümleler kullanır. Bu anlatımın otobiyografi türüne uygun özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Olayların hayal ürünü olması
- B) Olayların gelecekte geçmesi
- C) Kahramanın başkası tarafından anlatılması
- D) Üçüncü kişi anlatımı kullanılması
- E) Birinci kişi anlatımı kullanılması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Birinci kişi anlatımı kullanılması
Otobiyografide kişi kendi hayatını “ben” diyerek, birinci kişi ağzından anlatır. Üçüncü kişi anlatımı ise başkasının hayatını anlatan biyografiye özgüdür.
Kolay
7Bir öğrenci, otobiyografi türünün ayırt edici özelliklerini bir bilgi haritasına yazıyor. Aşağıdakilerden hangisi bu haritaya yazılabilecek bir özellik değildir?
- A) Olaylar hayal gücüyle kurgulanır.
- B) Olaylar genellikle kronolojik sırayla verilir.
- C) Kişi kendi hayatını anlatır.
- D) Birinci kişi anlatımı kullanılır.
- E) Gerçeğe bağlı kalınır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Olaylar hayal gücüyle kurgulanır.
Otobiyografi gerçeğe dayanır; olayların hayal gücüyle kurgulanması bu türün özelliği değildir. Kişinin kendi hayatını birinci kişi ağzından, genellikle kronolojik sırayla anlatması ise türün özellikleridir.
Kolay
8Belgeselde sunucu, Veysel'e “Sonra bugün türkülerinde söylediğin Çamşıhı avazını da, babanın bostanını kiralayan Ali Ağa'dan öğrenmişsin.” der. Bu cümlede “avaz” kelimesinin anlamına en yakın ifade aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tarla, bahçe
- B) Yolculuk
- C) Hastalık
- D) Ses, ezgi
- E) Kira bedeli
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ses, ezgi
“Avaz” ses anlamına gelir; burada türkülerde söylenen yöresel ezgi kastedilmektedir. “Bostan” kelimesi aynı cümlede geçtiği için tarla, bahçe seçeneği yanıltıcıdır.
Kolay
9Belgeselde sunucu söze şöyle başlar: “— Âşık, hayatını kısaca özetler misin?” Bu cümlede “âşık” kelimesi hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Belgesel çeken kişi
- B) Bir işe çok düşkün olan kişi
- C) Yolculuk eden kişi
- D) Saz çalıp şiir söyleyen halk şairi
- E) Birine karşı sevgi duyan kişi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Saz çalıp şiir söyleyen halk şairi
Sunucu, Âşık Veysel'e seslendiği için “âşık”, saz çalıp kendi şiirlerini söyleyen halk şairi anlamındadır. “Birine sevgi duyan kişi” kelimenin başka bir anlamıdır ve bu bağlama uymaz.
Kolay
10Belgeselde sunucu, Âşık Veysel'e “Ve yetmiş beş yılı iki kapılı bir hana sığdırmışsın.” der. Bu cümlede “han” kelimesi hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Ev eşyası
- B) Yolcuların konakladığı yapı
- C) Hükümdar, padişah, bey
- D) Büyük bir çarşı
- E) Tarla, bostan
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yolcuların konakladığı yapı
Âşık Veysel'in şiirinde “han”, yolcuların konakladığı yapı anlamında kullanılmış ve hayat buna benzetilmiştir. “Hükümdar” anlamı kelimenin sesteşine aittir ve bu bağlama uymaz.
Kolay
11Öğretmen, hayat hikâyelerinin farklı türlerde anlatılabildiğini göstermek için bir tablo hazırlıyor: Ben Orhan Veli – şiir, Bir Delikanlının Hikâyesi – hikâye, Kısa Hayat Öyküm – otobiyografi, Asya'nın Kandilleri – belgesel. Bu tablodan çıkarılabilecek sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hayat hikâyeleri hiçbir zaman şiirle anlatılmaz.
- B) Hayat hikâyeleri farklı türlerde anlatılabilir.
- C) Hayat hikâyeleri yalnızca otobiyografiyle anlatılır.
- D) Hayat hikâyeleri yalnızca roman türünde yazılır.
- E) Belgesel, hayat hikâyesi anlatmaya uygun değildir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hayat hikâyeleri farklı türlerde anlatılabilir.
Tabloda hayat hikâyelerinin şiir, hikâye, otobiyografi ve belgesel gibi farklı türlerde anlatıldığı görülmektedir. Hayat hikâyelerini yalnızca bir türle sınırlamak tabloyla çelişir.
Kolay
12Âşık Veysel belgeselde doğumunu şöyle anlatır: “Dünyaya gelişimde annem koyun sağmadan gelirken yol üzerinde dünyaya getirmiş beni.” Bu cümleye göre Veysel nerede doğmuştur?
- A) Bostan kenarında
- B) Bir handa
- C) Ağıl içinde
- D) Bir hastanede
- E) Yol üzerinde
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yol üzerinde
Veysel, annesi koyun sağmadan dönerken yol üzerinde doğduğunu anlatır. “Koyun” kelimesi ağıl seçeneğini çağrıştırsa da metin doğumun yolda olduğunu söyler.
Kolay
13“Yedi yaşına kadar ben de herkes gibi koştum, serptim, güldüm, oynadım.” Bu cümlede “serpmek” kelimesi hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Bir şeyi etrafa saçmak
- B) Yağmurun hafifçe yağması
- C) Büyüyüp gelişmek
- D) Uykuya dalmak
- E) Yorulup dinlenmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Büyüyüp gelişmek
Cümlede çocukluk yılları anlatıldığı için “serpmek”, büyüyüp gelişmek anlamındadır. “Etrafa saçmak” kelimenin gerçek anlamıdır ama bu bağlamda kullanılmamıştır.
Kolay
14Belgeselde Âşık Veysel'in şiirlerinde işlenen konular anlatılıyor. Aşağıdakilerden hangisi Âşık Veysel'in şiirlerinde işlenen konulardan biri değildir?
- A) Şehirdeki teknolojik yenilikler
- B) Doğa ve toprak sevgisi
- C) Vatan ve insan sevgisi
- D) Tasavvufi düşünceler
- E) İlahi aşk ve özlem
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Şehirdeki teknolojik yenilikler
Âşık Veysel'in şiirlerinde vatan ve insan sevgisi, doğa, ilahi aşk ve tasavvuf işlenir. Şehir hayatının teknolojik yenilikleri onun şiirlerinin konuları arasında sayılmaz.
Kolay
15Belgeselde Âşık Veysel'in mezarıyla ilgili bir isteğinden söz edilir. Âşık Veysel'in mezarıyla ilgili vasiyeti aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mezarının İstanbul'da yapılması
- B) Mezarına taş konmaması, toprağının yararlı olması
- C) Mezarının başına sazının asılması
- D) Mezarının büyük bir anıt hâline getirilmesi
- E) Mezarına uzun bir yazıt yazılması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mezarına taş konmaması, toprağının yararlı olması
Âşık Veysel, mezarına taş konmamasını, toprağının da insanlara ve doğaya yararlı olmasını istemiştir. Büyük bir anıt istemek, onun bu alçakgönüllü vasiyetinin tam tersidir.
Kolay
16“İşte evvel malum köylerde radyo, gramofon yok.” Bu cümlede “malum” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kalabalık, büyük
- B) Bilinen, bilindiği gibi
- C) Unutulmuş, eski
- D) Yoksul, fakir
- E) Uzak, ıssız
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bilinen, bilindiği gibi
“Malum”, bilinen anlamına gelir; Veysel, köylerde o dönemde radyo ve gramofon olmadığının herkesçe bilindiğini vurgular. “Yoksul” anlamı cümlenin genel havasından çıkarılabilecek bir çağrışımdır ama kelimenin anlamı değildir.
Kolay
17Âşık Veysel belgeselinde şu sözler geçer: “Bir meyve çiçek açtığı zaman çiçek dökülür. Çağla ismi verirler o meyveye.” Bu sözlere göre “çağla” kelimesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Henüz olgunlaşmamış, ham meyve
- B) Dalından düşmüş, çürük meyve
- C) Meyve ağacının ilk açan çiçeği
- D) Kurutularak saklanan meyve
- E) Meyve toplanan geniş bahçe
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Henüz olgunlaşmamış, ham meyve
Sözlere göre çiçek döküldükten sonra ortaya çıkan meyveye çağla denir; bu, meyvenin henüz olgunlaşmamış, ham hâlidir. Kelimenin anlamı geçtiği cümlelerden tahmin edilir, tahmin sözlükten denetlenir. Çağla çiçeğin kendisi değil, çiçek döküldükten sonra beliren meyvedir.
Kolay
18Âşık Veysel'in biyografisinde şu bilgi yer alır: Âşık, Cumhuriyet'in onuncu yıl dönümünde Cumhuriyet Destanı adlı şiirini Atatürk'e okumak üzere yola çıkar ve üç ayda yürüyerek Ankara'ya gelir. Bu bilgi, Âşık Veysel'in şiirlerinde işlediği konulardan en çok hangisiyle ilişkilidir?
- A) İlahi aşk
- B) Doğa sevgisi
- C) Tasavvuf
- D) Vatan sevgisi
- E) Ölüm düşüncesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Vatan sevgisi
Cumhuriyet'in onuncu yılı için bir destan yazmak ve onu okuyabilmek için aylarca yürümek, âşığın ülkesine ve Cumhuriyet'e bağlılığını gösterir. Bu bilgi, şiirlerinde işlediği vatan sevgisi konusuyla ilişkilidir. İlahi aşk, doğa sevgisi ve tasavvuf da Âşık Veysel'in işlediği konulardır; ancak verilen bilgi bunlarla ilgili değildir.
Orta
19Âşık Veysel hakkında hazırlanan bir dinleme dosyasında farklı türlerden alınmış cümleler karışık hâlde verilmiş. Öğrenciler, bunlardan yalnızca otobiyografiye ait olabilecek cümleyi bulacak. Otobiyografiden alınmış olabilecek cümle aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yedi yaşımda geçirdiğim hastalık hayatımı değiştirdi.
- B) Ozan, yedi yaşında geçirdiği hastalıkla görme yetisini yitirdi.
- C) Sivas, İç Anadolu Bölgesi'nde yer alan bir ilimizdir.
- D) Saz, telli bir halk müziği çalgısıdır.
- E) Ozanın türküleri pek çok sanatçı tarafından seslendirildi.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yedi yaşımda geçirdiğim hastalık hayatımı değiştirdi.
Otobiyografide kişi kendi hayatını birinci kişi ağzından anlatır; "geçirdiğim", "hayatımı" bunu gösterir. Aynı olayı "ozan" diyerek üçüncü kişiyle anlatan cümle ise biyografiye uygundur.
Orta
20Âşık Veysel'in en bilinen türkülerinden birinde şu dizeler yer alır: "İki kapılı bir handa Gidiyorum gündüz gece" Türkünün başında ozan, kendini uzun ince bir yolda durmadan yürüyen bir yolcu olarak anlatır. Ozanın dünya hayatını "iki kapılı bir han" olarak görmesiyle anlatmak istediği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dünyada mal mülk edinmenin önemi
- B) Uzun yolculukların verdiği yorgunluk
- C) Eski dönemlerde hanların ticaretteki yeri
- D) Köyden kente göçün zorlukları
- E) Doğumla başlayıp ölümle biten hayatın geçiciliği
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Doğumla başlayıp ölümle biten hayatın geçiciliği
Hanın bir kapısından girilip ötekinden çıkılması, doğumla başlayan ve ölümle biten geçici dünya hayatını anlatır. Yolculuk imgesi yorgunluğu çağrıştırsa da dizelerdeki han ve yol, gerçek bir yolculuğu değil insan ömrünü sembolleştirir.

Ders videoları

MEB'in 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı örnek ders anlatımları. Tüm videolar (4)

9.Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Dersi Örnek Ders Anlatımı Kaynak: MEB

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.