9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Dilin Zenginliği
Roman: Çalıkuşu
- roman
- roman türleri
- üslup
- anlatım teknikleri
- geriye dönüş
- Reşat Nuri Güntekin
- karakter
Çalıkuşu romanında ne anlatılır?
Çalıkuşu, Reşat Nuri Güntekin'in İstanbul'dan Anadolu'ya öğretmen olarak giden genç bir kızın olgunlaşma hikâyesini anlatan romanıdır. Eser, Türk edebiyatında Anadolu'ya yönelen ilk önemli roman kabul edilir. Başkarakter Feride, afacanlığı yüzünden "Çalıkuşu" lakabını alır; kırgınlıkla evden ayrılıp Anadolu'nun farklı yerlerinde öğretmenlik yapar ve zorluklar karşısında idealist bir öğretmene dönüşür. Olayların çoğu Feride'nin günlüğünden aktarıldığı için eser bir "ben" romanıdır; aşk, fedakârlık ve sorumluluk temaları öne çıkar. Roman, insanı ve çevresini inceleyen uzun anlatı türüdür; Batı'da ilk roman Cervantes'in Don Kişot'u, Türk edebiyatında ilk edebî roman Namık Kemal'in İntibah'ıdır. Reşat Nuri sade, akıcı ve konuşma diline yakın bir Türkçe kullanır, gözleme önem verir. Romanı hikâyeden ayıran; daha uzun olay örgüsü, daha kalabalık kişi kadrosu, daha çok mekân ve daha geniş zaman dilimidir.
Roman: Çalıkuşu: konu anlatımı ve özeti
Reşat Nuri Güntekin'in Çalıkuşu, İstanbul'dan Anadolu'ya öğretmen olarak giden genç bir kızın olgunlaşma hikâyesini anlatır. Türk edebiyatında Anadolu'ya yönelen ilk önemli roman olarak kabul edilir.
- Başkarakter Feride, afacanlığı yüzünden "Çalıkuşu" lakabını alır. Kırgınlıkla evden ayrılıp Anadolu'nun farklı yerlerinde öğretmenlik yapar; zorluklar karşısında kendi ayakları üzerinde duran idealist bir öğretmene dönüşür.
- Roman buluşma, ayrılık ve kavuşma bölümleriyle ilerler. Olayların çoğu Feride'nin günlüğünden aktarıldığı için bir "ben" romanıdır; aşk, fedakârlık ve sorumluluk temaları öne çıkar.
- Roman; insanı ve çevresini inceleyen, kurmaca ya da gerçek olaylara dayanan uzun anlatı türüdür. Konusuna göre tarihî, macera, sosyal, psikolojik, biyografik, otobiyografik ve fantastik gibi türlere ayrılır.
- Batı'da ilk roman Cervantes'in Don Kişot'udur. Türk edebiyatında ilk yerli roman Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'ı, ilk edebî roman Namık Kemal'in İntibah'ı, ilk psikolojik roman Mehmet Rauf'un Eylül'üdür.
- Üslup, yazarın ortak dili kendine özgü biçimde kullanmasıdır. Reşat Nuri; sade, akıcı ve konuşma diline yakın bir Türkçe kullanır, gözleme önem verir.
- Anlatım teknikleri: anlatma, mektup, özetleme ve geriye dönüş; romanda diyaloglar ve günlük de etkili biçimde kullanılır.
Unutma: Romanı hikâyeden ayıran fark; daha uzun olay örgüsü, daha kalabalık kişi kadrosu, daha çok mekân ve daha geniş bir zaman dilimidir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Uzun bir romanı okurken kaybolmamak için yanına küçük bir okuma defteri al.
- Kişiler haritası: Feride'yi ortaya yaz; diğer kişileri onunla ilişkilerine göre çevresine yerleştir.
- Mekân listesi: Feride'nin gittiği yerleri sırayla not et; her yerin onda bıraktığı izi bir cümleyle yaz.
- Değişim çizgisi: Feride'nin romanın başındaki ve sonundaki hâlini karşılaştır. Ne öğrendi, ne kaybetti?
Günlük hayattan: Ailesinden uzakta ilk kez yatılı okula ya da başka bir şehre giden bir genç, ilk günlerde zorlanır. Zamanla kendi kararlarını veren biri olur. Feride'nin yolculuğu da böyle bir olgunlaşmadır.
Sık yapılan hata: Olaylar Feride'nin günlüğünden aktarıldığı için romanı gerçek bir günlük ya da anı sanmak. Doğrusu: Çalıkuşu kurmaca bir romandır. Günlük, yazarın olayları kahramanın iç dünyasından göstermek için seçtiği bir anlatım tekniğidir.
Derinleş
Feride'nin Anadolu'daki öğretmenlik deneyimini, bugün köyde ya da küçük bir ilçede görev yapan bir öğretmenin deneyimiyle karşılaştır. Bunun için bir söyleşi, haber ya da tanıdığın bir öğretmenle yapacağın kısa bir görüşmeden yararlan. Geçen zamana rağmen değişmeyen sorunlar hangileri, hangileri çözülmüş? Romanın bir uyarlamasını izlediysen uyarlamanın Feride'yi nasıl yorumladığını da ekle.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TDE2.1“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinlerde okumayı yönetebilme
TDE2.2“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
TDE2.3“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
Bu konuda neler var?
- Reşat Nuri Güntekin
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir dünya edebiyatı sergisinde, şövalye romanlarını okuya okuya kendini şövalye sanan yaşlı bir soylu ile sadık yardımcısının gülünç maceralarını anlatan bir kitap yer alıyor. 17. yüzyılın başında İspanya'da yayımlanan bu kitap, "Batı'nın ilk romanı" etiketiyle sergileniyor. Sergilenen eser aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İlyada
- B) Hamlet
- C) Denemeler
- D) Robinson Crusoe
- E) Don Kişot
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Don Kişot
Cervantes'in Don Kişot'u Batı edebiyatında ilk roman kabul edilir. Robinson Crusoe da erken dönem romanlarındandır; ancak İngiltere'de, 18. yüzyılda yayımlanmıştır.
Kolay
2Çalıkuşu romanının kahramanı Feride, nişanlısı Kâmran'ın kendisini aldattığını düşünerek İstanbul'dan ayrılır. Anadolu'nun farklı kasabalarında kendi ayakları üzerinde durmak için bir meslek seçer; bakımsız okul binalarıyla ve kasaba halkının önyargılarıyla uğraşır. Feride'nin bu yıllarda yaptığı meslek aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Öğretmenlik
- B) Doktorluk
- C) Gazetecilik
- D) Hemşirelik
- E) Avukatlık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Öğretmenlik
Feride, Anadolu'nun farklı yerlerinde öğretmenlik yapar; bakımsız okul binaları da bu mesleğe işaret eder. Hemşirelik de Anadolu'da fedakârlık gerektiren bir meslektir; ancak romanda Feride okul okul dolaşan bir öğretmendir.
Kolay
3Edebiyat öğretmeni, Tanzimat Dönemi'nde roman türünün ilk örneklerini gösteren bir tablo hazırlıyor. Tabloda, ailelerinin istemedikleri evliliklere zorladığı gençlerin acıklı aşkını anlatan ve 1872'de yayımlanan, ilk yerli roman kabul edilen eserin yazar satırı boş bırakılmış. Bu satıra yazılması gereken ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Namık Kemal
- B) Şemsettin Sami
- C) Mehmet Rauf
- D) Ahmet Mithat Efendi
- E) Reşat Nuri Güntekin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Şemsettin Sami
İlk yerli roman kabul edilen Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat, Şemsettin Sami'nin eseridir. Namık Kemal de Tanzimat'ta roman yazmıştır; ancak onun İntibah'ı ilk edebî roman olarak anılır.
Kolay
4Kütüphanede bir öğrenci, İstanbul'da büyüyen genç bir kızın kırgınlıkla evden ayrılıp Anadolu'nun çeşitli kasabalarında öğretmenlik yaptığı ve yaşadıklarını defterine yazdığı bir roman ödünç alıyor. 1922'de yayımlanan roman, kahramanın çocukluktan kalma lakabıyla anılmaktadır. Öğrencinin aldığı romanın yazarı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Refik Halit Karay
- B) Halide Nusret Zorlutuna
- C) Reşat Nuri Güntekin
- D) Mehmet Rauf
- E) Halide Edib Adıvar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Reşat Nuri Güntekin
Feride'nin Anadolu'daki öğretmenlik yıllarını anlatan Çalıkuşu, Reşat Nuri Güntekin'in romanıdır. Halide Edib Adıvar da aynı dönemde güçlü kadın kahramanlar yaratmıştır; ancak Çalıkuşu onun eseri değildir.
Kolay
5Çalıkuşu romanının başkarakteri Feride, çocukluğundan beri yerinde duramayan, ağaçlara tırmanan, şakalarıyla herkesi güldüren bir kızdır. Okulda ve ailesinde ona bir lakap takılır. Feride'ye “Çalıkuşu” lakabının takılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çok güzel şarkı söyleyişi
- B) Kuşlara bakmayı çok sevmesi
- C) Afacan ve hareketli oluşu
- D) Öğretmenlik mesleğini seçmesi
- E) Sessiz ve içine kapanık oluşu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Afacan ve hareketli oluşu
Feride, yerinde duramayan afacan kişiliği yüzünden “Çalıkuşu” lakabını alır. Sessiz ve içine kapanık olmak, Feride'nin karakterinin tam tersidir.
Kolay
6Edebiyat öğretmeni, Çalıkuşu'nun Türk edebiyatındaki yerini anlatırken romanın bir “ilk” olarak kabul edildiğini söylüyor. Çalıkuşu, Türk edebiyatında hangi yönüyle ilk önemli roman sayılır?
- A) Tarihî bir konuyu işlemesiyle
- B) Manzum olarak yazılmasıyla
- C) Yabancı bir ülkede geçmesiyle
- D) Anadolu'ya yönelmesiyle
- E) Bilimkurgu ögeleri taşımasıyla
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Anadolu'ya yönelmesiyle
Çalıkuşu, İstanbul'dan Anadolu'ya giden bir öğretmenin hikâyesiyle Türk edebiyatında Anadolu'ya yönelen ilk önemli roman olarak kabul edilir. Roman tarihî bir konuyu değil, dönemin toplumsal gerçekliğini işler.
Kolay
7Çalıkuşu'nu okuyan öğrenciler, romanda öne çıkan temaları tahtaya yazıyor. Aşağıdakilerden hangisi romanda öne çıkan temalar arasında yer alır?
- A) Ticaret ve zenginlik
- B) Savaş ve kahramanlık
- C) Doğaüstü güçler
- D) Bilim ve teknoloji
- E) Fedakârlık ve sorumluluk
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Fedakârlık ve sorumluluk
Çalıkuşu'nda aşk, fedakârlık ve sorumluluk temaları öne çıkar; Feride zorluklara rağmen öğretmenlik görevini sürdürür. Romanda doğaüstü güçlere dayalı bir kurgu yoktur.
Kolay
8Bir öğrenci, Reşat Nuri Güntekin'in üslubunu anlatan bir pano hazırlıyor. Aşağıdakilerden hangisi panoya yazılabilecek doğru bir bilgidir?
- A) Romanlarının mekânını yalnızca İstanbul'la sınırlar.
- B) Ağır, süslü ve yabancı kelimelerle dolu bir dil kullanır.
- C) Eserlerini yalnızca manzum olarak yazar.
- D) Sade, akıcı ve konuşma diline yakın bir Türkçe kullanır.
- E) Gözleme hiç yer vermez, yalnızca hayal gücüne dayanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sade, akıcı ve konuşma diline yakın bir Türkçe kullanır.
Reşat Nuri; sade, akıcı ve konuşma diline yakın bir Türkçeyle yazar ve gözleme önem verir. Çalıkuşu'nda olaylar Anadolu'nun farklı yerlerinde geçtiği için mekânı İstanbul'la sınırlı değildir.
Kolay
9Çalıkuşu'nu okuyan Elif, romanın olaylarını üç ana bölüme ayırarak bir şema hazırlıyor. Elif'in şemasındaki bölüm adları sırasıyla aşağıdakilerden hangisi olmalıdır?
- A) Buluşma – Ayrılık – Kavuşma
- B) Ayrılık – Buluşma – Kavuşma
- C) Kavuşma – Ayrılık – Buluşma
- D) Serim – Düğüm – Çözüm
- E) Giriş – Yolculuk – Dönüş
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Buluşma – Ayrılık – Kavuşma
Çalıkuşu buluşma, ayrılık ve kavuşma bölümleriyle ilerler. Serim, düğüm ve çözüm genel bir olay örgüsü planıdır; romanın bölüm adları değildir.
Kolay
10Çalıkuşu'ndaki olayların büyük bölümü Feride'nin tuttuğu defterlerden aktarılır. Romanda bu yolla öne çıkan anlatım tekniği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Günlük
- B) Tiyatro diyaloğu
- C) Mektup
- D) Haber metni
- E) Röportaj
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Günlük
Olayların Feride'nin tuttuğu günlükten aktarılması, romanda günlük tekniğinin etkili kullanıldığını gösterir. Mektup tekniğinde ise anlatım bir kişiye hitaben yazılan mektuplarla ilerler.
Kolay
11Edebiyat öğretmeni “üslup” kavramını açıklıyor. Öğretmenin yapacağı doğru açıklama aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Romandaki kişilerin sayısı
- B) Yazarın ortak dili kendine özgü biçimde kullanması
- C) Bir eserdeki olayların zaman sırasına dizilmesi
- D) Bir eserin kaç bölümden oluştuğu
- E) Eserin konusunun tek cümleyle özetlenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yazarın ortak dili kendine özgü biçimde kullanması
Üslup, yazarın herkesin kullandığı ortak dili kendine özgü biçimde kullanmasıdır. Olayların zaman sırasına dizilmesi üslubu değil, olay örgüsünü ilgilendirir.
Kolay
12Bir yayınevinin kataloğunda şu tanıtım yer alıyor: “Ünlü bir bilim insanının yaşam öyküsü, roman tekniğinin imkânları kullanılarak anlatılıyor.” Bu tanıtımı yapılan roman, türü bakımından aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Biyografik roman
- B) Macera romanı
- C) Sosyal roman
- D) Psikolojik roman
- E) Otobiyografik roman
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Biyografik roman
Ünlü bir kişinin hayatını başka birinin roman tekniğiyle anlattığı eser biyografik romandır. Otobiyografik romanda ise yazar kendi hayatını anlatır.
Kolay
13Bir edebiyat sınavında “Batı edebiyatında ilk roman kabul edilen eser” sorulmuştur. Bu sorunun doğru cevabı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mehmet Rauf'un Eylül'ü
- B) Reşat Nuri'nin Çalıkuşu'su
- C) Namık Kemal'in İntibah'ı
- D) Cervantes'in Don Kişot'u
- E) Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'ı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Cervantes'in Don Kişot'u
Batı'da ilk roman Cervantes'in Don Kişot'udur. İntibah, Eylül ve Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat ise Türk edebiyatındaki ilk roman örnekleridir.
Kolay
14Kütüphane görevlisi, bir romanı tanıtırken “Bu romanda Osman Gazi'nin beyliğini genişletme mücadelesi ve Osmanlı Devleti'nin kuruluşu, olaylar kurgulanarak anlatılıyor.” diyor. Bu tanıtıma göre roman, konusu bakımından hangi türe girer?
- A) Psikolojik roman
- B) Fantastik roman
- C) Otobiyografik roman
- D) Egzotik roman
- E) Tarihî roman
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tarihî roman
Tarihî olay ve kişileri kurgulayarak anlatan romanlar tarihî romandır. Fantastik roman ise hayal gücüne dayanan olağanüstü olayları işler.
Kolay
15Roman türünü tanımlayan bir öğrenci, defterine kısa bir tanım yazacak. Aşağıdakilerden hangisi roman türünün tanımına en uygundur?
- A) Dörtlüklerden oluşan, ölçülü ve kafiyeli anlatım
- B) Bir yerin özelliklerini tanıtan, gezi izlenimlerine dayanan yazı
- C) Bir kişinin kendi hayatını anlattığı kısa yazı
- D) Bir eseri olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendiren yazı
- E) İnsanı ve çevresini inceleyen, kurmaca ya da gerçek olaylara dayanan uzun anlatı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İnsanı ve çevresini inceleyen, kurmaca ya da gerçek olaylara dayanan uzun anlatı
Roman, insanı ve çevresini inceleyen, kurmaca ya da gerçek olaylara dayanan uzun anlatı türüdür. Gezilen yeri tanıtan yazı gezi yazısı, eseri değerlendiren yazı ise eleştiridir.
Kolay
16Okuma kulübünde Kerem, “Uzak ve yabancı ülkeleri, oraların insanlarını ve ilginç yaşayışlarını anlatan romanları seviyorum.” diyor. Kerem'in sevdiği roman türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Biyografik roman
- B) Egzotik roman
- C) Tarihî roman
- D) Otobiyografik roman
- E) Psikolojik roman
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Egzotik roman
Uzak ve yabancı ülkeleri anlatan romanlara egzotik roman denir. Tarihî roman ise geçmişteki olayları ve kişileri anlatır; uzak ülkeler onun ayırt edici özelliği değildir.
Kolay
17Bir yazar “merdiven” kelimesini şöyle anlatır: Kelimenin aslı Farsçada “neverd-i bâm” biçimindedir ve tavana yükselen basamaklı yol demektir. Aynı söz zamanla “nerdbân” olmuş; Türkçede önce “merdüvan” ve “merdüven” biçimlerini almış, sonunda “merdiven” olarak Türkçeleşmiştir. Bu bilgileri veren metinle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Olay örgüsüne dayanan, anlatmaya bağlı bir metindir.
- B) Kişileştirmelerle doğayı canlandıran bir betimlemedir.
- C) Yazarın bir yolculukta gördüklerini aktaran bir gezi yazısıdır.
- D) Bir romanın güçlü ve zayıf yönlerini tartışan bir eleştiridir.
- E) Bir kelimenin geçirdiği değişimi açıklayan öğretici bir metindir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bir kelimenin geçirdiği değişimi açıklayan öğretici bir metindir.
Metinde bir kelimenin kökeni ve zaman içinde aldığı biçimler sırasıyla açıklanmaktadır; amaç okura dil hakkında bilgi vermektir. Bu nedenle açıklayıcı anlatımın kullanıldığı öğretici bir metindir. Metinde olay, kişi ya da doğa betimlemesi yoktur.
Kolay
18Çalıkuşu romanının “Buluşma” bölümünde Feride çocukluğunu anlatır: Annesi ölünce babası Binbaşı Nizamettin Bey, altı yaşındaki Feride'yi İstanbul'a, büyükannesinin yanına gönderir. Bir süre sonra Feride yatılı bir kız mektebine verilir. Romana göre Feride'nin yatılı okula verilmesine yol açan olay aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Babasının İstanbul'a tayin edilmesi
- B) Feride'nin öğretmen olmak istemesi
- C) Büyükannesinin hayatını kaybetmesi
- D) Annesinin hastalığının ağırlaşması
- E) Feride'nin Kâmran'la nişanlanması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Büyükannesinin hayatını kaybetmesi
Feride annesinin ölümünden sonra büyükannesinin yanına gönderilir; büyükannesi de ölünce babası onu yatılı bir kız mektebine vermek zorunda kalır. Annesinin hastalığı ve ölümü Feride'nin İstanbul'a gönderilmesinin nedenidir, yatılı okula verilmesinin değil.
Orta
19Bir yayınevinin gençlik dizisi için seçtiği romanda ormandaki ağaçların konuştuğu, ejderhaların gökyüzünde uçtuğu ve bir kız çocuğunun büyülü bir kapıdan geçerek başka bir dünyaya ulaştığı anlatılıyor. Bu roman, türü bakımından aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Fantastik roman
- B) Tarihî roman
- C) Biyografik roman
- D) Psikolojik roman
- E) Polisiye roman
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fantastik roman
Konuşan ağaçlar, ejderhalar ve büyülü kapılar gibi gerçek dışı varlık ve dünyaların anlatıldığı roman fantastik romandır. Psikolojik roman da kahramanın iç dünyasına iner; fakat olağanüstü varlıklara değil, gerçekçi bir ruh çözümlemesine dayanır.
Orta
20"Kadın pencereden yağan kara bakarken yirmi yıl önceki o kış gününü hatırladı: Babası onu kızağa oturtmuş, kahkahalar içinde tepeden aşağı itmişti." Bu parçada hangi anlatım tekniği kullanılmıştır?
- A) Mektup tekniği
- B) Özetleme tekniği
- C) Diyalog tekniği
- D) Geriye dönüş tekniği
- E) Gösterme tekniği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Geriye dönüş tekniği
Anlatı, şimdiki zamandan yirmi yıl önceki bir kış gününe dönmektedir; bu geriye dönüş tekniğidir. Kızak sahnesi canlı ayrıntılarla verildiği için gösterme tekniği sanılabilir; ancak parçanın asıl işlevi geçmişe dönmektir.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı örnek ders anlatımları. Tüm videolar (4)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.