9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Dilin Zenginliği
Eleştiri: Parasız Yatılı
- eleştiri
- üslup
- yaşantı hikâyesi
- anlatış tarzı
- tema
- eş anlamlı kelimeler
- Mehmet Kaplan
Mehmet Kaplan Parasız Yatılı hikâyesini nasıl değerlendirir?
Parasız Yatılı, Mehmet Kaplan'ın Füruzan'ın aynı adlı hikâyesini inceleyen eleştiri yazısıdır. Kaplan, hikâyenin konusu basit olsa da onu etkili kılanın yazarın yeni ve özgün anlatış tarzı olduğunu gösterir. Ona göre eser bir olay hikâyesi değil, bir "yaşantı hikâyesi"dir: Olaylar annenin konuşmaları ve kızın hatırlamalarıyla, kronolojik sıra kırılarak verilir. Füruzan yoksulluk ve kimsesizlik temasını, günlük eşyaları duygu ve hatıra taşıyan semboller olarak kullanarak işler; küçük ayrıntılar ana fikre bağlanır. Eleştirmen, hikâyenin toplumun yoksul insanlara karşı kayıtsızlığını da sezdirdiğini belirtir. Eleştiri (tenkit, kritik), bir sanat eserini içerik, yapı ve üslup bakımından olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendiren yazı türüdür. Mehmet Kaplan'ın eserleri arasında Şiir Tahlilleri ve Hikâye Tahlilleri bulunur. Eleştirmen kişisel beğenisini söylemekle yetinmez, her yargısını eserden alınmış somut örneklerle gerekçelendirir.
Eleştiri: Parasız Yatılı: konu anlatımı ve özeti
Mehmet Kaplan'ın Parasız Yatılı yazısı, Füruzan'ın aynı adlı hikâyesini inceleyen bir eleştiridir. Kaplan, hikâyenin konusu basit olsa da onu etkili kılanın yazarın yeni ve özgün anlatış tarzı olduğunu gösterir.
- Eleştiri (tenkit, kritik), bir sanat eserini içerik, yapı ve üslup bakımından olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendiren yazı türüdür. Eleştirmen yargılarını metinden örneklerle destekler.
- Kaplan'a göre hikâye bir olay hikâyesi değil, bir "yaşantı hikâyesi"dir: Olaylar, annenin konuşmaları ve kızın hatırlamalarıyla, kronolojik sıra kırılarak verilir.
- Yazar yoksulluk ve kimsesizlik temasını, günlük eşyaları duygu ve hatıra taşıyan semboller olarak kullanarak işler; küçük ayrıntılar ana fikre bağlanır ve hikâyeye bütünlük kazandırır.
- Eleştirmen, hikâyenin toplumun yoksul insanlara karşı kayıtsızlığını da sezdirdiğini belirtir.
- Mehmet Kaplan; edebiyat tarihçisi ve eleştirmendir. Şiir Tahlilleri, Hikâye Tahlilleri ve Kültür ve Dil eserlerindendir.
- Bölümde üslup kavramı da işlenir: Aynı yazarın eleştirisiyle makalesi, edebî metinle öğretici metin karşılaştırılır. Eleştiri şiirleri divan edebiyatında hicviye, halk edebiyatında taşlama, modern edebiyatta yergi adını alır.
- Söz varlığı çalışmasında alıntı kelimelerin (tasvir, tesir, hadise gibi) Türkçe eş anlamlıları bulunur.
Unutma: Eleştiri yazarı kişisel beğenisini söylemekle yetinmez; her yargısını eserden alınmış somut örneklerle gerekçelendirir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir eleştiri yazısını okurken eleştirmenin yaptığı işi dört adımda görebilirsin.
- Eser: Hangi eser inceleniyor, kim yazmış?
- Ölçüt: Eleştirmen esere hangi açıdan bakıyor: konu, yapı, dil, karakterler?
- Yargı: Bu açıdan eser hakkında ne düşünüyor?
- Kanıt: Yargısını eserden hangi örnekle destekliyor?
Dört adımın hepsi varsa elinde sağlam bir eleştiri vardır.
Günlük hayattan: Bir arkadaşına "Bu film güzeldi" demek bir beğenidir. "Filmin sonunda müziğin kesilip yalnızca yağmur sesinin kalması, karakterin yalnızlığını çok iyi hissettirdi" demek ise küçük bir eleştiridir; çünkü yargını bir örneğe dayandırırsın.
Sık yapılan hata: Eleştiriyi bir eseri kötülemek sanmak. Doğrusu: Eleştiri eserin hem güçlü hem zayıf yönlerini gerekçeleriyle ortaya koyar. Mehmet Kaplan'ın yazısında olduğu gibi, eleştiri bir eseri övmek için de yazılabilir.
Derinleş
Sevdiğin bir kitap, dizi ya da oyun için kısa bir eleştiri yaz. En az üç ölçüt seç (içerik, yapı, üslup gibi) ve her yargını eserden bir örnekle destekle. Sonra aynı eser hakkında çevrim içi yazılmış birkaç kullanıcı yorumunu oku. Yıldızla puan vermek ile gerekçeli eleştiri arasındaki farkı açıkla. Beğenmediğin bir eser hakkında yazarken nasıl adil kalınır?
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TDE2.1“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinlerde okumayı yönetebilme
TDE2.2“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
TDE2.3“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
Bu konuda neler var?
- Mehmet Kaplan
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Mehmet Kaplan'ın eleştirisinde incelenen "Parasız Yatılı", 1971'de yayımlanan aynı adlı kitaptaki bir hikâyedir. Kitabın yazarı, Cumhuriyet Dönemi'nde yoksul kadınların ve çocukların dünyasını anlatan hikâyeleriyle tanınır. Bu kitabın yazarı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Füruzan
- B) Refik Halit Karay
- C) Halide Nusret Zorlutuna
- D) Haldun Taner
- E) Sait Faik Abasıyanık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Füruzan
Parasız Yatılı, Füruzan'ın hikâye kitabıdır. Sait Faik Abasıyanık da Cumhuriyet Dönemi'nin önemli hikâyecisidir; ancak 1954'te ölmüştür ve bu kitapla ilgisi yoktur.
Kolay
2Bir öğrencinin eleştiri taslağını okuyan öğretmen, kenara şu notu düşüyor: "Yargıların ilginç ama hiçbirini neye dayandırdığını göremiyorum; okur, haklı olup olmadığını nasıl anlayacak?" Öğrencinin yargılarını desteklemek için kullanması gereken aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yalnızca kişisel beğenisi
- B) Yazarın özel hayatı
- C) Eserden alınmış somut örnekler
- D) Kitabın satış rakamları
- E) Okurların sosyal medya yorumları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Eserden alınmış somut örnekler
Eleştirmen her yargısını eserden alınmış somut örneklerle gerekçelendirir. Okur yorumları bir kanıt gibi görünse de eserin kendisini değil, başkalarının beğenisini gösterir.
Kolay
3Edebiyat öğretmeni, ünitede eleştirisini okudukları Mehmet Kaplan'ın şiirleri metin üzerinde satır satır çözümleyen yöntemini anlatıyor. Öğrencilerden okul kütüphanesinden bu yöntemin uygulandığı bir kitabını bulmalarını istiyor. Öğrencilerin bulması gereken kitap aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Beş Şehir
- B) Çalıkuşu
- C) Seyahatname
- D) Şiir Tahlilleri
- E) Han Duvarları
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Şiir Tahlilleri
Şiir Tahlilleri, Mehmet Kaplan'ın şiirleri metin üzerinde çözümlediği eseridir; Hikâye Tahlilleri ve Kültür ve Dil de onun kitaplarındandır. Han Duvarları bir şiir olduğu için akla gelebilir; fakat Faruk Nafiz Çamlıbel'in şiiridir, bir inceleme kitabı değildir.
Kolay
4Eski bir edebiyat dergisini karıştıran Yusuf, romanların güçlü ve zayıf yönlerini örneklerle değerlendiren yazıların bulunduğu bölümün başlığında Arapça kökenli bir kelime görüyor. Öğretmeni, bu kelimenin bugün "eleştiri" dediğimiz türün eski adı olduğunu söylüyor. Yusuf'un gördüğü başlık aşağıdakilerden hangisi olabilir?
- A) Tezkire
- B) Münazara
- C) Makale
- D) Sohbet
- E) Tenkit
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tenkit
Eleştiri türüne tenkit ve kritik de denir. Tezkire de eski edebiyatta şairler hakkında değerlendirmeler içerir; ancak asıl olarak şairlerin hayatlarını ve şiirlerinden örnekleri toplayan bir biyografi eseridir.
Kolay
5Mehmet Kaplan'ın eleştirisine göre Parasız Yatılı hikâyesinde anne, kocası öldükten sonra kızıyla yalnız kalır ve geçinebilmek için bir iş bulur. Annenin bulduğu iş aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Memurluk
- B) Terzilik
- C) Öğretmenlik
- D) Hastabakıcılık
- E) Börekçilik
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hastabakıcılık
Eleştiride anlatıldığına göre anne, geçinebilmek için hastabakıcı olur. Öğretmenlik ise annenin, kızının gelecekte yapmasını umduğu meslektir.
Kolay
6“Hikâyede vak'a basit, konu basmakalıp olmakla beraber, anlatış tarzı yenidir.” Mehmet Kaplan'ın bu cümlesine göre hikâyeyi etkili kılan unsur aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kahramanların zenginliği
- B) Olayın sıra dışılığı
- C) Yazarın anlatış tarzı
- D) Konunun yeniliği
- E) Hikâyenin uzunluğu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yazarın anlatış tarzı
Kaplan, olay ve konu sıradan olsa da hikâyeyi etkili kılanın yazarın yeni anlatış tarzı olduğunu söyler. Konunun “basmakalıp” olduğunu açıkça belirttiği için konunun yeniliği seçeneği yanlıştır.
Kolay
7Edebiyat öğretmeni, eleştiri türünün başka adlarla da anıldığını söylüyor. Aşağıdakilerden hangisi eleştiri türü için kullanılan adlardan biridir?
- A) Seyahatname
- B) Tezkire
- C) Mensur şiir
- D) Tenkit
- E) Hatırat
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tenkit
Eleştiri; tenkit ve kritik adlarıyla da anılır. Seyahatname gezi yazısının, hatırat ise anının eski adıdır.
Kolay
8Divan edebiyatında “hicviye”, halk edebiyatında “taşlama” adıyla bilinen şiirler modern edebiyatta da yazılmaktadır. Bu tür şiirlerin modern edebiyattaki adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yergi
- B) Ninni
- C) Ağıt
- D) Koşma
- E) Övgü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yergi
Eleştiri şiirleri divan edebiyatında hicviye, halk edebiyatında taşlama, modern edebiyatta yergi adını alır. Övgü ise eleştirinin tersine birini ya da bir şeyi öven şiirdir.
Kolay
9Mehmet Kaplan, eleştirisinde Parasız Yatılı hikâyesindeki anne ve kızın okurda acıma duygusu uyandırdığını belirtir. Kaplan'a göre bu duyguyu uyandıran temel neden aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Köyden şehre taşınmak zorunda kalmaları
- B) Sürekli birbirleriyle kavga etmeleri
- C) Çok zengin ama mutsuz olmaları
- D) Okulu bitirmeyi istememeleri
- E) Kimsesiz ve yalnız kalıp ezilmeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kimsesiz ve yalnız kalıp ezilmeleri
Kaplan, acıma duygusunun nedeninin anne ve kızın hayat karşısında kimsesiz ve yalnız kalmaları, ezilmeleri olduğunu söyler. Hikâyede aile zengin değil, yoksuldur.
Kolay
10Okul dergisinin bir köşesinde, yeni çıkan bir romanın konusu, yapısı ve dili olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendiriliyor; yazar her yargısını romandan alınmış örneklerle destekliyor. Bu köşede yer alan yazı aşağıdaki türlerden hangisine örnektir?
- A) Eleştiri
- B) Otobiyografi
- C) Anı
- D) Gezi yazısı
- E) Hikâye
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Eleştiri
Bir sanat eserini içerik, yapı ve üslup bakımından olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendiren yazı eleştiridir. Anı ve otobiyografi, yazarın kendi yaşantısını anlatır; bir eseri değerlendirmez.
Kolay
11Öğretmen, Parasız Yatılı eleştirisini “eleştirel okuma yöntemi” ile okumalarını istiyor. Bu yönteme uygun okuma davranışı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Metni yalnızca beğenilen yönleriyle okumak
- B) Olumlu ve olumsuz yanları tarafsızca değerlendirmek
- C) Metni yüksek sesle ve ezberleyerek okumak
- D) Metni hızlıca okuyup hiç düşünmeden bırakmak
- E) Yalnızca bilinmeyen kelimelerin altını çizmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Olumlu ve olumsuz yanları tarafsızca değerlendirmek
Eleştirel okumada konu olumlu ve olumsuz yanlarıyla, tarafsız bir bakış açısıyla değerlendirilir; duygu, düşünce ve olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi kurulur. Yalnızca beğenilen yönlere odaklanmak tarafsızlığı ortadan kaldırır.
Kolay
12Bir öğrenci, Mehmet Kaplan'ı tanıtırken onun hangi alanlarda çalıştığını yazacak. Öğrencinin yazması gereken bilgi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Romancı ve tiyatro yazarıdır.
- B) Halk ozanı ve saz şairidir.
- C) Gezi yazarı ve gazetecidir.
- D) Edebiyat tarihçisi ve eleştirmendir.
- E) Ressam ve heykeltıraştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Edebiyat tarihçisi ve eleştirmendir.
Mehmet Kaplan, edebiyat tarihçisi ve eleştirmendir; hikâye ve şiir tahlilleriyle tanınır. Gezi yazarı ve gazeteci kimliği ise Falih Rıfkı Atay'a aittir.
Kolay
13Mehmet Kaplan'ın eleştirisine göre Parasız Yatılı hikâyesinde annenin kızını parasız yatılı okula vermesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kızın evden uzaklaşmak istemesi
- B) Ailenin maddi durumunun kötü olması
- C) Kızın ilkokulda başarısız olması
- D) Okulun evlerine çok yakın olması
- E) Annenin başka bir şehre taşınması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ailenin maddi durumunun kötü olması
Eleştiride ailenin maddi durumunun kötü olduğu ve bu nedenle annenin kızını parasız yatılı okula verdiği belirtilir. Kız ilkokulu “pekiyi” ile bitirdiği için başarısızlık seçeneği metinle çelişir.
Kolay
14Mehmet Kaplan'ın eserlerini tanıtan bir pano hazırlanıyor. Aşağıdakilerden hangisi Mehmet Kaplan'ın eserleri arasında yer alır?
- A) Memleket Hikâyeleri
- B) Çalıkuşu
- C) Zeytindağı
- D) Beş Şehir
- E) Hikâye Tahlilleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hikâye Tahlilleri
Mehmet Kaplan'ın eserleri arasında Şiir Tahlilleri, Hikâye Tahlilleri ve Kültür ve Dil vardır. Çalıkuşu Reşat Nuri Güntekin'in, Zeytindağı ise Falih Rıfkı Atay'ın eseridir.
Kolay
15“Kız, öğretmen çıktıktan sonra, Anadolu'da bir köye gidecekler, mesut olacaklardır.” Bu cümledeki “mesut” kelimesinin Türkçe eş anlamlısı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ünlü
- B) Mutlu
- C) Yalnız
- D) Yorgun
- E) Zengin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mutlu
“Mesut” kelimesi “mutlu” anlamındadır; anne ve kız, köyde mutlu bir hayat kurmayı ummaktadır. Zengin olmak bağlamda dile getirilmeyen bir beklentidir.
Kolay
16“Hikâyede, anne ile kızı, parasız yatılı okulun giriş imtihanına giderken görürüz.” Bu cümlede “imtihan” kelimesinin Türkçe eş anlamlısı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yarışma
- B) Ödev
- C) Sınav
- D) Kayıt
- E) Tören
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sınav
“İmtihan” kelimesi Türkçede “sınav” anlamına gelir. Yarışma, birden çok kişinin üstünlük için karşılaştığı bir etkinliktir ve aynı anlamı taşımaz.
Kolay
17Bir eleştiri yazısında yazar şöyle der: “Ben sanatlarda tedahüle taraftar değilim. Şiiri şiir, resmi resim, müziği müzik olarak kabul etmelidir. Her sanatın kendine ait hususiyetleri ve ifade vasıtaları vardır.” (tedahül: birbirinin içine girme; hususiyet: özellik) Bu sözlere göre yazarın savunduğu görüş aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şiir, müzikle birleştiğinde gerçek değerine ulaşır.
- B) Sanat dalları arasında en üstün olanı şiirdir.
- C) Bir sanatçı birden çok sanat dalında eser vermelidir.
- D) Her sanat dalı kendi anlatım araçlarıyla yetinmelidir.
- E) Resim ve müzik, edebiyatın yardımcı dallarıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Her sanat dalı kendi anlatım araçlarıyla yetinmelidir.
Yazar sanatların birbirinin içine girmesine karşıdır; her sanatın kendine özgü özellikleri ve anlatım araçları olduğunu, şiirin şiir, resmin resim, müziğin müzik olarak kalması gerektiğini savunur. Sanatlar arasında bir üstünlük sıralaması yapmamakta, şiirin müzikle birleşmesini de savunmamaktadır.
Kolay
18Bir eleştirmen, Halit Ziya Uşaklıgil'in Aşk-ı Memnu romanı için şunları yazar: Roman, XIX. yüzyılın sonunda yaşayan zengin ve aylak bir toplum katının yaşam biçimini, varlıklı bir ailenin çözülüşünü, bu çevrenin yaşadığı ve eğlendiği yerleri, insanlarını ve bu insanlar arasındaki ilişkileri anlatmaktadır. Eleştirmen bu değerlendirmede romanı en çok hangi yönüyle ele almıştır?
- A) Anlattığı toplum kesimi ve aile yaşamı yönüyle
- B) Cümle yapısı ve kelime seçimi yönüyle
- C) Yazarın kendi hayatıyla benzerlikleri yönüyle
- D) Yayımlandığı dönemde gördüğü ilgi yönüyle
- E) Başka romanlara kaynaklık etmesi yönüyle
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anlattığı toplum kesimi ve aile yaşamı yönüyle
Eleştirmen romanın neyi anlattığı üzerinde durmaktadır: bir toplum katının yaşam biçimi, bir ailenin çözülüşü, bu çevrenin mekânları ve insan ilişkileri. Bu, eserin içerik yönünden değerlendirilmesidir. Değerlendirmede romanın dili, yazarın hayatı ya da romanın gördüğü ilgi üzerine bir yargı yoktur.
Orta
19Bir hikâyede annenin yıllardır sakladığı eski bir yün atkı, oğlunun çocukluğunu ve kaybolan aile sıcaklığını hatırlatmaktadır. Bu atkı hikâyede hangi işlevi üstlenmiştir?
- A) Olayların geçtiği mekânı belirlemek
- B) Hikâyenin zamanını belirtmek
- C) Anlatıcının kim olduğunu göstermek
- D) Hikâyedeki çatışmayı başlatmak
- E) Duygu ve hatıra taşıyan bir sembol olmak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Duygu ve hatıra taşıyan bir sembol olmak
Atkı, çocukluğu ve kaybolan aile sıcaklığını temsil eden bir semboldür; günlük bir eşya duygu ve hatıra taşımaktadır. Atkı geçmişi hatırlattığı için zamanı belirttiği sanılabilir; ancak hikâyenin zamanını değil, geçmişe bağlı duyguları temsil eder.
Orta
20Mehmet Kaplan, Parasız Yatılı hikâyesini incelerken olayların kronolojik sırayla verilmediğini, annenin konuşmaları ve kızın hatırlamalarıyla parça parça kurulduğunu belirtir. Ona göre hikâyede merak uyandıran bir düğümden çok kişilerin iç dünyasında yaşananlar öne çıkar. Kaplan'ın bu hikâyeyi tanımlarken kullandığı adlandırma aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Olay hikâyesi
- B) Yaşantı hikâyesi
- C) Fabl
- D) Gezi yazısı
- E) Masal
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yaşantı hikâyesi
Kaplan'a göre Parasız Yatılı bir olay hikâyesi değil, kişilerin iç dünyasını öne çıkaran bir "yaşantı hikâyesi"dir. Olay hikâyesi merakı artan bir düğüme dayanır; Kaplan ise bu hikâyede düğümün öne çıkmadığını vurgular.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı örnek ders anlatımları. Tüm videolar (4)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.