9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Sözün İnceliği
Deneme: Picasso’nun Hatları
- deneme
- gelenek
- ana fikir
- yardımcı fikir
- düşünceyi geliştirme yolları
- virgül
- öznel anlatım
'Picasso'nun Hatları' denemesinde ne anlatılır?
Picasso'nun Hatları, Rasim Özdenören'in bir sanat eserini yerli ya da geleneksel yapan şeyin biçim benzerliği değil, onu besleyen öz ve ruh olduğunu savunduğu denemedir. Yazar, Picasso'nun İslâmî harflere benzeterek yaptığı resimlerin İslam sanatı örneği sayılıp sayılamayacağını sorgular. Ona göre Picasso hat sanatını yalnızca bir malzeme olarak kullanmış, kendi kültürünün süzgecinden geçirerek yeniden anlamlandırmıştır. Aynı biçimde gazel ya da kaside adını taşıyan her şiir de geleneğin ruhunu taşımaz. Denemenin ana fikri, geleneği yaşatmak için onu doğuran ruhu kendi bağlamında kavramak gerektiğidir. Rasim Özdenören, Mavera dergisini kuran ve Gül Yetiştiren Adam gibi eserleriyle tanınan bir yazardır. Deneme, yazarın kesin sonuca varmadan kişisel görüşlerini samimi bir dille anlattığı türdür; türün öncüsü Montaigne'dir. Denemeyi makaleden ayıran fark, yazarın düşüncesini kanıtlamak zorunda olmamasıdır.
Deneme: Picasso’nun Hatları: konu anlatımı ve özeti
Rasim Özdenören'in Picasso'nun Hatları denemesi, gelenekten yararlanmanın ne demek olduğunu sorgular. Yazar, bir sanat eserini yerli ya da geleneksel yapan şeyin biçim benzerliği değil, onu besleyen öz ve ruh olduğunu savunur.
- Yazara göre Picasso, İslam hat sanatını yalnızca bir malzeme olarak kullanmış, kendi kültürünün bakışıyla yeniden anlamlandırmıştır.
- Ana fikir: Gelenek sadece biçim olarak alınırsa malzeme olarak kalır; geleneği yaşatmak için onu doğuran ruhu kendi bağlamında kavramak gerekir.
- Rasim Özdenören, Mavera dergisini kuran, öykü ve düşünce yazılarıyla tanınan bir yazardır; Ruhun Malzemeleri, Gül Yetiştiren Adam ve Çözülme eserlerinden bazılarıdır.
- Deneme, yazarın bir konuda kesin sonuca varmadan kişisel görüşlerini içten ve samimi bir dille anlattığı türdür. Kanıtlama zorunluluğu yoktur.
- Türü bir tür olarak ortaya koyan Montaigne'dir. Türk edebiyatında Nurullah Ataç, Sabahattin Eyuboğlu ve Suut Kemal Yetkin önemli temsilcilerdendir.
- Bu bölümde metnin konusu, ana fikri, yardımcı fikirleri ve yazılış amacı belirlenir; tanımlama, karşılaştırma, tanık gösterme gibi düşünceyi geliştirme yolları incelenir.
- Ayrıca virgülün kullanım yerleri ve kelimelerin güncel yazımı üzerinde durulur.
Unutma: Denemeyi makaleden ayıran fark, denemede yazarın düşüncesini kanıtlamak zorunda olmaması ve sohbet eder gibi öznel yazmasıdır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir denemenin ana fikrini bulmak için yazarın örneklerinden geri çekilip "Bütün bunları neden anlatıyor?" diye sormak işe yarar.
- Metindeki örnekleri ayır: Picasso'nun hat sanatından yararlanması bir örnektir.
- Yazarın bu örnek hakkındaki yargısını bul: Biçim alınmış, ama onu doğuran ruh alınmamıştır.
- Yargıyı genelleştir: Bir geleneği yaşatmak, biçimini kopyalamakla değil, özünü anlamakla olur. İşte ana fikir budur.
Biçim ve öz farkı: Bir kafenin duvarına çini desenli fayans döşemesi biçimdir. O desenleri üreten ustanın sabrını, simetri anlayışını ve renk bilgisini bilmek ise özdür.
Günlük hayattan: Bayram sofrasının yalnızca yemeklerini değil, birlikte oturmayı ve büyükleri ziyaret etmeyi de sürdürdüğünde geleneği özüyle yaşatırsın.
Sık yapılan hata: Metindeki en dikkat çekici örneği ana fikir sanmak ("Picasso hat sanatını kullanmıştır"). Doğrusu: Örnek, ana fikri desteklemek için oradadır; ana fikir yazarın örnekten çıkardığı genel yargıdır.
Derinleş
Ebru, çini, hat ya da kilim gibi geleneksel bir sanatın günümüzdeki bir üründe (telefon kılıfı, logo, ambalaj, dizi jeneriği) kullanıldığı bir örnek bul. Bu ürün geleneği yaşatıyor mu, yoksa yalnızca görüntüsünü mü ödünç alıyor? Ustasından ya da ürünü tasarlayandan öğrenebileceğin bir bilgi varsa ekle. Geleneksel bir sanattan "saygılı biçimde yararlanma" için kendi üç ölçütünü yaz ve örneğini bu ölçütlere göre değerlendir.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TDE2.2“Dilin Zenginliği” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
Bu konuda neler var?
- Rasim Özdenören
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1“Picasso’nun Hatları” denemesinin yazarı Rasim Özdenören’i tanıtan bir sunum hazırlayan Kerem, yazarın 1970’lerde Cahit Zarifoğlu, Erdem Bayazıt ve Akif İnan’la birlikte bir edebiyat dergisi çıkardığını öğreniyor. Kerem’in sunumunda kurucuları arasında Rasim Özdenören’in de bulunduğu dergi olarak hangisini yazması gerekir?
- A) Servet-i Fünun
- B) Mavera
- C) Genç Kalemler
- D) Varlık
- E) Yeditepe
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mavera
Rasim Özdenören, 1976’da yayımlanmaya başlayan Mavera dergisinin kurucuları arasındadır. Varlık da Cumhuriyet Dönemi’nin uzun soluklu bir dergisidir; ancak 1933’te Yaşar Nabi tarafından çıkarılmıştır.
Kolay
2Okul gazetesine “Hata yapmaktan korkmamalıyız” başlıklı bir yazı hazırlayan Nehir, düşüncesini güçlendirmek için tanınmış bir mucidin “Başarısız olmadım, yalnızca işe yaramayan pek çok yol buldum.” sözünü yazısına ekliyor. Nehir’in bu yolla kullandığı düşünceyi geliştirme yolu hangisidir?
- A) Tanımlama
- B) Karşılaştırma
- C) Tanık gösterme
- D) Benzetme
- E) Örnekleme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tanık gösterme
Düşünceyi desteklemek için tanınmış bir kişinin sözüne başvurmak tanık gösterme yoludur. Örnekleme ile karıştırılabilir; ancak örneklemede düşünce bir olay ya da durumla somutlaştırılır, burada ise başkasının sözü aktarılmıştır.
Kolay
3Okul kütüphanesinde “Türk Denemesinin Ustaları” adlı bir köşe hazırlanıyor. Görevli öğrenciler köşeye; kişisel görüşlerini kanıtlama kaygısı taşımadan, sohbet havasında yazan ve Cumhuriyet Dönemi’nde bu türün önde gelen adlarından sayılan bir yazarın kitaplarını koyacak. Bu köşeye kitapları konması en uygun olan yazar hangisidir?
- A) Ömer Seyfettin
- B) Yunus Emre
- C) Reşat Nuri Güntekin
- D) Nurullah Ataç
- E) Namık Kemal
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Nurullah Ataç
Nurullah Ataç, Sabahattin Eyuboğlu ve Suut Kemal Yetkin ile birlikte Türk edebiyatında denemenin önde gelen temsilcilerindendir. Reşat Nuri Güntekin de Cumhuriyet Dönemi yazarıdır; ancak o daha çok roman ve tiyatro türlerindeki eserleriyle tanınır.
Kolay
4Bir gazetenin pazar ekinde yazar, sabah çayını içerken düşündüklerini anlatıyor: komşusunun bahçesindeki inciri, çocukluğundaki bayram sabahlarını ve yalnızlığın insana öğrettiklerini birbirine bağlıyor. Yazıda güncel bir olaya değinilmiyor; kaynak, istatistik ya da kesin bir sonuç da yok, okurla dertleşir gibi bir dil kullanılmış. Bu yazı hangi türün özelliklerini taşır?
- A) Makale
- B) Fıkra
- C) Eleştiri
- D) Deneme
- E) Röportaj
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Deneme
Kişisel görüşlerin kanıt kaygısı taşımadan, sohbet eder gibi içten bir dille anlatıldığı tür denemedir. Fıkra da gazetede yayımlanan kısa bir yazıdır; ancak fıkra genellikle güncel bir olay ya da sorun üzerine yazılır, bu yazıda ise güncel konu yoktur.
Kolay
5Okul kütüphanesinde Türk edebiyatındaki deneme yazarları için bir raf düzenleniyor. Aşağıdakilerden hangisi bu rafa konacak yazarlardan biri değildir?
- A) Nurullah Ataç
- B) Sabahattin Eyuboğlu
- C) Faruk Nafiz Çamlıbel
- D) Suut Kemal Yetkin
- E) Rasim Özdenören
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Faruk Nafiz Çamlıbel
Nurullah Ataç, Sabahattin Eyuboğlu ve Suut Kemal Yetkin Türk denemesinin önemli temsilcileridir; Rasim Özdenören de deneme türünde eser vermiştir. Faruk Nafiz Çamlıbel ise şiirleriyle tanınan bir şairdir.
Kolay
6Picasso’nun Hatları denemesinde “Bir bakışta bu şiirlere İslâmî diyemiyorsak (…) böyle bir kanaata varıyoruz?” cümlesi geçer. Bu cümlede “kanaat” sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Yetinme
- B) Güven duyma
- C) Görüş
- D) Hoşnut olma
- E) Fazlasını istememe
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Görüş
Cümlede bir yargıya varmaktan söz edildiği için “kanaat” sözcüğü “görüş” anlamındadır. “Yetinme” sözcüğün sözlükteki anlamlarından biridir ama bu bağlama uymaz.
Kolay
7Picasso’nun Hatları denemesinde yazar, Picasso’nun İslami harflere benzeyen resimlerinden yola çıkar. Denemenin konusu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Picasso’nun resim tekniğinin gelişimi
- B) İslam hat sanatının tarihî dönemleri
- C) Gelenekten yararlanmanın ne anlama geldiği
- D) Batı resminde renk kullanımının önemi
- E) Divan şiirinde gazel ve kasidenin yapısı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gelenekten yararlanmanın ne anlama geldiği
Yazar Picasso örneğinden hareketle asıl olarak gelenekten yararlanmanın ne demek olduğunu sorgular. Hat sanatının tarihi ya da Picasso’nun tekniği denemede ele alınmaz.
Kolay
8Edebiyat dersinde Can, arkadaşına şöyle yazıyor: “Deniz, bu akşam kütüphaneye gelecek misin?” Bu cümledeki virgül hangi amaçla kullanılmıştır?
- A) Eş görevli sözcükleri ayırmıştır.
- B) Ara sözü cümleden ayırmıştır.
- C) Sıralı cümleleri birbirinden ayırmıştır.
- D) Yüklemden uzak düşen ögeyi göstermiştir.
- E) Hitap sözcüğünden sonra kullanılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hitap sözcüğünden sonra kullanılmıştır.
“Deniz” sözcüğü burada seslenilen kişinin adıdır ve hitaptan sonra virgül konmuştur. Cümlede tek bir yargı olduğu için sıralı cümle yoktur.
Kolay
9Okul gazetesindeki bir yazıda şu cümle yer alıyor: “Ali, Ayşe, Elif ve Mert yarışmada ilk dörde girdi.” Bu cümlede virgül hangi görevde kullanılmıştır?
- A) Hitap sözcüğünü ayırmak
- B) Eş görevli sözcükleri ayırmak
- C) Ara sözü belirtmek
- D) Sıralı cümleleri ayırmak
- E) Tırnaksız aktarmayı belirtmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Eş görevli sözcükleri ayırmak
Cümlede öznenin ögeleri olan özel adlar eş görevlidir ve virgülle ayrılmıştır. Cümlede birine seslenme bulunmadığı için hitap görevi söz konusu değildir.
Kolay
10Rasim Özdenören’in hayatını ve eserlerini anlatan bir sunum hazırlayan Emre, slaytına yazarın eserlerini ekleyecektir. Aşağıdakilerden hangisi Rasim Özdenören’in eserlerinden biridir?
- A) Han Duvarları
- B) Çoban Çeşmesi
- C) Bir Bayrak Rüzgâr Bekliyor
- D) Gül Yetiştiren Adam
- E) Kendi Gök Kubbemiz
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Gül Yetiştiren Adam
Gül Yetiştiren Adam, Rasim Özdenören’in eserlerindendir. Han Duvarları ve Çoban Çeşmesi Faruk Nafiz Çamlıbel’e, Bir Bayrak Rüzgâr Bekliyor Arif Nihat Asya’ya aittir.
Kolay
11Bir dergide şu cümle okunuyor: “Gelenek, bir toplumun kuşaktan kuşağa aktardığı inanç, alışkanlık ve sanat birikimidir.” Bu cümlede hangi düşünceyi geliştirme yolu kullanılmıştır?
- A) Karşılaştırma
- B) Tanımlama
- C) Tanık gösterme
- D) Sayısal verilerden yararlanma
- E) Örnekleme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tanımlama
Cümle “gelenek nedir?” sorusuna cevap verdiği için tanımlama yapılmıştır. Cümlede iki şey arasında benzerlik ya da farklılık gösterilmediğinden karşılaştırma yoktur.
Kolay
12Selin, Picasso’nun Hatları denemesindeki “İslâmî” ve “hattâ” sözcüklerini güncel yazım kurallarına göre yazmak istiyor. Doğru yazım aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?
- A) İslâmi, hattâ
- B) İslamî, hata
- C) Islami, hatta
- D) İslâmî, hatâ
- E) İslami, hatta
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İslami, hatta
Güncel yazımda bu sözcükler düzeltme işareti kullanılmadan “İslami” ve “hatta” biçiminde yazılır. “Hata” ise “yanlış” anlamına gelen ayrı bir sözcüktür.
Kolay
13Picasso’nun Hatları denemesinde yazar, “O resimleri görmedim.” demesine rağmen resimler hakkında görüş bildirmeyi sürdürür. Yazarın bu tutumu, denemenin hangi özelliğiyle açıklanabilir?
- A) Denemede yazar yalnızca gördüğü olayları anlatmak zorundadır.
- B) Denemede yazar başka kaynaklardan bilgi aktaramaz.
- C) Denemede yazar her görüşünü belgeyle desteklemelidir.
- D) Denemede yazar okurla hiç konuşmadan yazmalıdır.
- E) Denemede yazar kişisel görüşünü kanıtlamak zorunda değildir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Denemede yazar kişisel görüşünü kanıtlamak zorunda değildir.
Deneme yazarı düşüncelerini kanıtlama zorunluluğu taşımadan anlatır; bu yüzden görmediği resimler hakkında kişisel kanaatini dile getirebilir. Görüşleri belgeyle destekleme zorunluluğu makaleye özgüdür.
Kolay
14Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öznel bir yargı vardır?
- A) Bence eski ustaların çinileri, bugünkülerden çok daha zarif.
- B) Sergide on iki çini panosu ve altı hat levhası yer alıyor.
- C) Müze, hafta içi saat dokuzda ziyaretçilere açılıyor.
- D) Picasso 1881 yılında İspanya’nın Málaga kentinde doğdu.
- E) Kitabın ikinci baskısı geçen ay okurlarla buluştu.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bence eski ustaların çinileri, bugünkülerden çok daha zarif.
“Bence” ve “çok daha zarif” ifadeleri kişisel bir değerlendirme bildirdiği için cümle özneldir. Diğer cümleler doğruluğu kanıtlanabilir bilgiler verdiği için nesneldir.
Kolay
15Picasso’nun Hatları denemesinde yazar, “Picasso, adı geçen hatları kendi kültürünün süzgecinden, kendi kavrayışının eleğinden geçirerek ‘yeniden anlamlandırmıştır.’” der. Bu cümlede anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Picasso, hatları kendi kültürünün bakış açısıyla yorumlamıştır.
- B) Picasso, hatları hiçbir değişiklik yapmadan kopyalamıştır.
- C) Picasso, İslam hat sanatını uzun yıllar boyunca öğrenmiştir.
- D) Picasso, resimlerinde yalnızca süzgeç ve elek çizmiştir.
- E) Picasso, hat sanatçılarıyla birlikte ortak eser vermiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Picasso, hatları kendi kültürünün bakış açısıyla yorumlamıştır.
“Süzgeç” ve “elek” sözcükleri mecaz anlamda kullanılmıştır; Picasso’nun hatları kendi kültürüne göre yorumladığı anlatılır. Kopyalama yorumu yazarın görüşünün tam tersidir.
Kolay
16Deneme yazan bir öğrenci, yazısına “Çocukluğumda dedemin kitaplığına her girişimde…” diye başlıyor ve yazının sonunda kesin bir hüküm vermeden okuru düşünmeye çağırıyor. Bu öğrencinin yazısında denemenin hangi özelliği öne çıkar?
- A) Bilimsel verilerle düşüncenin kanıtlanması
- B) Olayların zaman sırasına göre aktarılması
- C) Kişilerin karşılıklı konuşmalarla tanıtılması
- D) Kişisel görüşlerin samimi bir dille anlatılması
- E) Bir eserin olumlu ve olumsuz yönlerinin değerlendirilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kişisel görüşlerin samimi bir dille anlatılması
Denemede yazar kendi yaşantısından yola çıkarak görüşlerini içten bir dille anlatır ve kesin sonuca varmak zorunda değildir. Bilimsel verilerle kanıtlama makalenin özelliğidir.
Kolay
17Picasso’nun Hatları denemesinde yazar, Picasso’nun İslami hatları yalnızca bir malzeme olarak kullandığını denemenin ilk bölümünde söyler. İlerleyen bölümde şu cümleyi kurar: “Bir kez daha belirtelim: İslâmî hatlar, o resimlerde, sadece birer malzeme olarak kullanılmıştır.” Bu cümlenin denemedeki işlevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Önceki bölümde savunulan düşünceden vazgeçildiğini bildirmek
- B) Denemeye o ana kadar değinilmemiş yeni bir konu eklemek
- C) Daha önce söylenen temel düşünceyi yineleyerek pekiştirmek
- D) Karşı görüşte olanların düşüncesini tarafsızca aktarmak
- E) Okurdan konuyla ilgili kendi örneklerini bulmasını istemek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Daha önce söylenen temel düşünceyi yineleyerek pekiştirmek
“Bir kez daha belirtelim” sözü, ardından gelen yargının daha önce söylendiğini ve yeniden vurgulandığını gösterir; yazar temel düşüncesini yineleyerek pekiştirir. Cümlede görüş değişikliği ya da yeni bir konu yoktur; aktarılan da karşı görüş değil, yazarın kendi görüşüdür.
Kolay
18Picasso’nun Hatları denemesinde şu cümle yer alır: “Picasso, yaptığı resimlerle İslâmî hatları, mensup olduğu kültürün perspektifinden nasıl gördüğünü, o hatları nasıl kullanabildiğini göstermiş oldu, o kadar.” Bu cümlede “perspektif” sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Bakış açısı
- B) Çizim tekniği
- C) Uzak görüş
- D) Resim sergisi
- E) Sanat akımı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bakış açısı
Cümlede Picasso’nun hatları kendi kültürünün “perspektifinden nasıl gördüğü” anlatılır; sözcük burada bir kültürün olaylara bakış açısı anlamındadır. Sözcüğün resimdeki derinlik çizimiyle ilgili anlamı da vardır; ancak cümle bir çizim tekniğinden değil, bir kültürün görme biçiminden söz eder.
Orta
19Okuma haftası için hazırlanan bir afişte şu cümle yer alıyor: “Kitap okumayan bir toplum, pusulasız bir gemiye benzer; nereye gittiğini bilmeden dalgalara teslim olur.” Afişi hazırlayan öğrenci, cümlenin altına düşünceyi hangi yolla geliştirdiğini açıklayan bir not ekleyecek. Bu nota yazılması gereken düşünceyi geliştirme yolu hangisidir?
- A) Örnekleme
- B) Tanık gösterme
- C) Benzetme
- D) Sayısal verilerden yararlanma
- E) Tanımlama
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Benzetme
Kitap okumayan toplum pusulasız bir gemiye benzetilerek düşünce somutlaştırılmıştır; bu benzetme yoludur. “Toplum … gemiye benzer” yapısı bir tanım gibi görünebilir; ancak cümle toplumun ne olduğunu değil neye benzediğini söylüyor.
Orta
20Bir hikâye taslağını gözden geçiren Ayşe, metindeki virgüllerin görevlerini kenar boşluğuna not ediyor. Bir cümlenin yanına “eş görevli kelimeleri ayırıyor” yazması gerektiğini biliyor ama hangisi olduğuna karar veremiyor. Ayşe bu notu taslaktaki cümlelerden hangisinin yanına yazmalıdır?
- A) Ahmet, buraya biraz gelir misin?
- B) Evet, bu konuda haklısın.
- C) Kapıyı açtı, sessizce içeri girdi.
- D) Kitapları, defterleri ve kalemleri masaya dizdi.
- E) Yaşlı adam, torununa uzun uzun baktı.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kitapları, defterleri ve kalemleri masaya dizdi.
“Kitapları, defterleri” cümlede aynı görevi (nesne) üstlenen kelimelerdir ve virgülle ayrılmıştır. “Kapıyı açtı, sessizce içeri girdi.” cümlesinde de virgül eş değerli ögeleri ayırıyor gibi görünür; ancak orada ayrılan kelimeler değil, sıralı cümlelerdir.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı örnek ders anlatımları. Tüm videolar (4)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.